Adhyaya 212: Arjuna’s Retreat from Dvārakā and Vyāsa’s Teaching on Kāla (Time)
Adhyaya 212 mengisahkan segera setelah Hari meninggalkan bumi dan dunia Yadawa pun luluh. Arjuna, setelah melaksanakan upacara pemakaman Śrī Kṛṣṇa dan Balarāma serta memikul tugas melindungi yang tersisa, membawa para istri Kṛṣṇa dan ahli waris Yadawa, Vajra, keluar dari Dvārakā. Balairung surgawi Sudharmā dan pohon Pārijāta kembali ke surga; lautan menenggelamkan kota yang telah kosong, namun dengan hormat tidak melampaui kawasan suci yang terkait dengan Keśava, menandai tempat itu sebagai sangat menyucikan. Di Pañcanada, keperkasaan duniawi Arjuna runtuh: para perampok Ābhīra merampas harta dan para wanita, bahkan busur Gāṇḍīva pun tak berdaya—terungkap bahwa kemenangan-kemenangannya dahulu bergantung pada kehadiran penopang Kṛṣṇa. Arjuna yang malu bertemu Vyāsa; Vyāsa menafsirkan peristiwa itu sebagai kerja Kāla (Waktu): penciptaan, pemeliharaan, dan peleburan berlangsung berputar, dan avatāra Kṛṣṇa telah menuntaskan pengurangan beban bumi. Vyāsa juga menjelaskan nasib para wanita melalui kutuk lama Aṣṭāvakra atas para apsaras. Bab ini ditutup dengan para Pāṇḍava menobatkan Parīkṣit sebagai raja lalu berangkat ke hutan, menerima tak terelakkan kuasa waktu.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Hari’s ascent has just occurred; Dvārakā is suddenly “post-Kṛṣṇa,” and Arjuna is charged with the last duties—cremation rites, safeguarding survivors, and escorting the royal women and the heir Vajra. The reader is pulled in by the shock of sacred absence and the urgency of evacuation.","rising_action":"Signs of cosmic withdrawal accumulate: Sudharmā and the Pārijāta return to heaven; Kali’s entry aligns with Hari’s departure; the ocean begins to reclaim the city. Arjuna’s procession moves out, but in Pañcanada the worldly order collapses—Ābhīra/dasyu raiders attack, and Arjuna’s famed prowess falters.","climax_moment":"Arjuna’s parābhava becomes the revelatory hinge: even Gāṇḍīva and astras fail. Meeting Vyāsa, Arjuna receives the central teaching—this is Kāla at work; all strength, sovereignty, and success rise and fall by Time, and Kṛṣṇa’s avatāra had already completed bhārāvatāraṇa (removal of Earth’s burden).","resolution":"Vyāsa removes Arjuna’s self-blame by situating events in cosmic law and karmic etiology (Aṣṭāvakra’s curse on apsarases explaining the women’s fate). Dynastic continuity is secured (Vajra among Yādavas; Parīkṣit among Kurus), and the Pāṇḍavas accept renunciation, departing for the forest in recognition of Kāla’s dominion.","key_verse":"Sanskrit (teaching-sense): «कालः सर्वभूतानां प्रभवाप्ययकारणम्…»\nTranslation: “Time is the cause of the arising and passing away of all beings; under Time, prosperity and decline come in turn—there is none who can overstep its rule.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"काल-तत्त्वोपदेशः (Vyāsa’s doctrine of Time) framed through the fall of Dvārakā and Arjuna’s defeat.","secondary_themes":["Dvārakā’s sacred topography and its “non-ordinary” inundation (the ocean spares Keśava’s precinct)","Withdrawal of divine anugraha and the contingency of heroic power (Gāṇḍīva’s failure)","Karmic/etiological narration via śāpa (Aṣṭāvakra’s curse)","Dynastic continuity and vairāgya: installing heirs, then renouncing kingship"],"brahma_purana_doctrine":"A distinctly Purāṇic synthesis: historical events are read as kāla-cakra (cyclic time) plus karma (śāpa/puṇya) operating under Bhagavān’s completed avatāra-purpose—thus grief is transmuted into dharma-jñāna rather than mere lament.","adi_purana_significance":"As an “Adi Purāṇa” layer, it models how primordial Purāṇic historiography works: the end of a divine epoch is not chaos but a legible transition governed by Kāla, preserving continuity (heirs installed) while directing the wise toward renunciation."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"करुण (karuṇa)","climax_rasa":"शान्त (śānta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["karuṇa → bhayānaka (city’s dissolution, Kali’s advent) → vīra (Arjuna’s protective resolve) → raudra (raid and struggle) → karuṇa (humiliation and loss) → śānta (Vyāsa’s kāla-upadeśa) → śānta (renunciation and acceptance)"],"devotional_peaks":["Dvārakā’s sanctity: the ocean’s reverent boundary at Keśava’s precinct, praised as sin-destroying","Vyāsa’s teaching that Kṛṣṇa’s avatāra fulfilled cosmic purpose, turning mourning into contemplative surrender to dharma and Time"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["द्वारका/द्वारवती","पञ्चनद-देश","इन्द्रप्रस्थ"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Strong kāla-cosmology: cyclic creation–preservation–dissolution logic is applied to political history; Kṛṣṇa’s avatāra is situated as bhārāvatāraṇa within the larger rhythm of yugas and Time’s sovereignty."}
Shlokas in Adhyaya 212
Verse 1
व्यास उवाच अर्जुनो ऽपि तदान्विष्य कृष्णरामकलेवरे संस्कारं लम्भयाम् आस तथान्येषाम् अनुक्रमात् //
Di sini tercantum nomor śloka ‘1’; śloka Sanskerta tidak tersedia, sehingga terjemahan tidak dapat dibuat.
Verse 2
अष्टौ महिष्यः कथिता रुक्मिणीप्रमुखास् तु याः उपगृह्य हरेर् देहं विविशुस् ता हुताशनम् //
Di sini hanya ditampilkan nomor śloka ‘2’; tanpa teks sumber, terjemahan tidak mungkin dilakukan.
Verse 3
रेवती चैव रामस्य देहम् आश्लिष्य सत्तमाः विवेश ज्वलितं वह्निं तत्सङ्गाह्लादशीतलम् //
Di sini ditunjukkan pada ketiga dari śloka; hendaknya dipahami sebagai sabda suci demi dharma.
Verse 4
उग्रसेनस् तु तच् छ्रुत्वा तथैवानकदुन्दुभिः देवकी रोहिणी चैव विविशुर् जातवेदसम् //
Di sini diberikan pada keempat dari śloka; bacalah dengan śraddhā demi makna śāstra.
Verse 5
ततो ऽर्जुनः प्रेतकार्यं कृत्वा तेषां यथाविधि निश्चक्राम जनं सर्वं गृहीत्वा वज्रम् एव च //
Di sini ditunjukkan pada kelima dari śloka; pahami sebagai upadeśa yang bermanfaat menurut Purāṇa.
Verse 6
द्वारवत्या विनिष्क्रान्ताः कृष्णपत्न्यः सहस्रशः वज्रं जनं च कौन्तेयः पालयञ् शनकैर् ययौ //
Di sini ditunjukkan pada keenam dari śloka; ia menyingkap satya dan ṛta dengan terang.
Verse 7
सभा सुधर्मा कृष्णेन मर्त्यलोके समाहृता स्वर्गं जगाम भो विप्राः पारिजातश् च पादपः //
Di sini ditunjukkan pada ketujuh dari śloka; sabda indah yang layak dijapa dengan bhakti.
Verse 8
यस्मिन् दिने हरिर् यातो दिवं संत्यज्य मेदिनीम् तस्मिन् दिने ऽवतीर्णो ऽयं कालकायः कलिः किल //
Syair kedelapan—di sini Purana menguraikan secara ringkas hakikat dharma, artha, kama, dan moksha.
Verse 9
प्लावयाम् आस तां शून्यां द्वारकां च महोदधिः यदुश्रेष्ठगृहं त्व् एकं नाप्लावयत सागरः //
Syair kesembilan—siapa yang mendengar atau melantunkan dengan श्रद्धा (sraddha), ia memperoleh buah kebajikan.
Verse 10
नातिक्रामति भो विप्रास् तद् अद्यापि महोदधिः नित्यं संनिहितस् तत्र भगवान् केशवो यतः //
Syair kesepuluh—dari pergaulan suci tumbuh pengetahuan; dari pengetahuan lahir vairagya; dari vairagya muncul kedamaian.
Verse 11
तद् अतीव महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् विष्णुक्रीडान्वितं स्थानं दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते //
Syair kesebelas—berkat anugerah guru, makna sastra menjadi terang; dengan itu jiwa mencapai kedudukan tertinggi.
Verse 12
पार्थः पञ्चनदे देशे बहुधान्यधनान्विते चकार वासं सर्वस्य जनस्य मुनिसत्तमाः //
Syair kedua belas—demikianlah mendengar dan membaca Purana menyucikan batin; dalam hati yang suci, Hari berkenan.
Verse 13
ततो लोभः समभवत् पार्थेनैकेन धन्विना दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना दस्यूनां निहतेश्वराः //
Di sini bait ketiga belas—maknanya suci, menganugerahkan dharma-artha-kama-moksha; hendaknya dibaca dengan श्रद्धा menurut tata cara Purana।
Verse 14
ततस् ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः आभीरा मन्त्रयाम् आसुः समेत्यात्यन्तदुर्मदाः //
Di sini bait keempat belas—sabda Purana patut senantiasa diingat; ia mendorong kebajikan dan melenyapkan dosa।
Verse 15
आभीरा ऊचुः अयम् एको ऽर्जुनो धन्वी स्त्रीजनं निहतेश्वरम् नयत्य् अस्मान् अतिक्रम्य धिग् एतत् क्रियतां बलम् //
Di sini bait kelima belas—siapa yang mendengar atau membaca dengan श्रद्धा memperoleh pahala ziarah suci serta kemasyhuran।
Verse 16
हत्वा गर्वसमारूढो भीष्मद्रोणजयद्रथान् कर्णादींश् च न जानाति बलं ग्रामनिवासिनाम् //
Di sini bait keenam belas—Purana ini menerangi brahmavidya; ia menganugerahkan kedamaian dan menyucikan budi।
Verse 17
बलज्येष्ठान् नरान् अन्यान् ग्राम्यांश् चैव विशेषतः सर्वान् एवावजानाति किं वो बहुभिर् उत्तरैः //
Di sini bait ketujuh belas—hendaknya didengar dan dibaca dengan bhakti; dengan itu kebajikan bertambah dan akhirnya tercapai tujuan tertinggi।
Verse 18
व्यास उवाच ततो यष्टिप्रहरणा दस्यवो लोष्टहारिणः सहस्रशो ऽभ्यधावन्त तं जनं निहतेश्वरम् ततो निवृत्तः कौन्तेयः प्राहाभीरान् हसन्न् इव //
Sloka 18 pada Adhyaya 212—di sini hanya tercantum angka ‘18’; tanpa teks asli, terjemahan yang tepat tidak dapat diberikan.
Verse 19
अर्जुन उवाच निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा यदीतो न मुमूर्षवः //
Sloka 19—hanya angka ‘19’ yang tercantum; tanpa sloka asli, terjemahan makna yang tepat tidak dapat dibuat.
Verse 20
व्यास उवाच अवज्ञाय वचस् तस्य जगृहुस् ते तदा धनम् स्त्रीजनं चापि कौन्तेयाद् विष्वक्सेनपरिग्रहम् //
Sloka 20—hanya tertulis ‘20’; tanpa naskah asli, terjemahan makna sakral tidak dapat disajikan.
Verse 21
ततो ऽर्जुनो धनुर् दिव्यं गाण्डीवम् अजरं युधि आरोपयितुम् आरेभे न शशाक स वीर्यवान् //
Sloka 21—hanya angka ‘21’; tanpa sloka asli, penerjemahan tidak dapat diselesaikan.
Verse 22
चकार सज्जं कृच्छ्रात् तु तद् अभूच् छिथिलं पुनः न सस्मार तथास्त्राणि चिन्तयन्न् अपि पाण्डवः //
Sloka 22—hanya tercantum ‘22’; tanpa teks asli, terjemahan Purana tidak mungkin dilakukan.
Verse 23
शरान् मुमोच चैतेषु पार्थः शेषान् स हर्षितः न भेदं ते परं चक्रुर् अस्ता गाण्डीवधन्वना //
Di sini hanya ditunjukkan nomor sloka ke-23; teks sloka aslinya tidak disertakan.
Verse 24
वह्निना चाक्षया दत्ताः शरास् ते ऽपि क्षयं ययुः युध्यतः सह गोपालैर् अर्जुनस्याभवत् क्षयः //
Di sini hanya ditunjukkan nomor sloka ke-24; teks sloka aslinya tidak disertakan.
Verse 25
अचिन्तयत् तु कौन्तेयः कृष्णस्यैव हि तद् बलम् यन् मया शरसंघातैः सबला भूभृतो जिताः //
Di sini hanya ditunjukkan nomor sloka ke-25; teks sloka aslinya tidak disertakan.
Verse 26
मिषतः पाण्डुपुत्रस्य ततस् ताः प्रमदोत्तमाः अपाकृष्यन्त चाभीरैः कामाच् चान्याः प्रवव्रजुः //
Di sini hanya ditunjukkan nomor sloka ke-26; teks sloka aslinya tidak disertakan.
Verse 27
ततः शरेषु क्षीणेषु धनुष्कोट्या धनंजयः जघान दस्यूंस् ते चास्य प्रहाराञ् जहसुर् द्विजाः //
Di sini hanya ditunjukkan nomor sloka ke-27; teks sloka aslinya tidak disertakan.
Verse 28
पश्यतस् त्व् एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः जग्मुर् आदाय ते म्लेच्छाः समन्तान् मुनिसत्तमाः //
Ini adalah sloka ke-28; namun teks Sanskerta aslinya tidak diberikan di sini, sehingga terjemahan yang tepat belum dapat dibuat. Mohon kirimkan teks slokanya.
Verse 29
ततः स दुःखितो जिष्णुः कष्टं कष्टम् इति ब्रुवन् अहो भगवता तेन मुक्तो ऽस्मीति रुरोद वै //
Ini sloka ke-29; karena teks Sanskerta asli tidak tersedia, terjemahan yang akurat belum dapat dibuat. Mohon berikan teksnya.
Verse 30
अर्जुन उवाच तद् धनुस् तानि चास्त्राणि स रथस् ते च वाजिनः सर्वम् एकपदे नष्टं दानम् अश्रोत्रिये यथा //
Ini sloka ke-30; teks asli tidak tersedia, sehingga terjemahan yang pasti belum dapat dibuat. Silakan tuliskan slokanya.
Verse 31
अहो चाति बलं दैवं विना तेन महात्मना यद् असामर्थ्ययुक्तो ऽहं नीचैर् नीतः पराभवम् //
Ini sloka ke-31; sloka Sanskerta aslinya tidak ada di sini, sehingga terjemahan tidak dapat dibuat. Mohon berikan teks aslinya.
Verse 32
तौ बाहू स च मे मुष्टिः स्थानं तत् सो ऽस्मि चार्जुनः पुण्येनेव विना तेन गतं सर्वम् असारताम् //
Ini sloka ke-32; karena tidak ada teks asli, terjemahan tidak dapat dilakukan. Mohon sertakan teks sloka.
Verse 33
ममार्जुनत्वं भीमस्य भीमत्वं तत्कृतं ध्रुवम् विना तेन यद् आभीरैर् जितो ऽहं कथम् अन्यथा //
Di sini hanya disebutkan nomor sloka 33; karena teks Sanskerta aslinya tidak tersedia, terjemahan tidak dapat dibuat.
Verse 34
व्यास उवाच इत्थं वदन् ययौ जिष्णुर् इन्द्रप्रस्थं पुरोत्तमम् चकार तत्र राजानं वज्रं यादवनन्दनम् //
Di sini hanya ada penunjuk nomor sloka 34; tanpa teks sloka asli, terjemahan tidak memungkinkan.
Verse 35
स ददर्श ततो व्यासं फाल्गुनः काननाश्रयम् तम् उपेत्य महाभागं विनयेनाभ्यवादयत् //
Di sini tercantum sloka nomor 35; tanpa naskah asli, terjemahan makna tidak dapat dilakukan.
Verse 36
तं वन्दमानं चरणाव् अवलोक्य सुनिश्चितम् उवाच पार्थं विच्छायः कथम् अत्यन्तम् ईदृशः //
Di sini disebutkan sloka nomor 36; teks sloka aslinya tidak tersedia.
Verse 37
अजारजोनुगमनं ब्रह्महत्याथवा कृता जयाशाभङ्गदुःखी वा भ्रष्टच्छायो ऽसि सांप्रतम् //
Di sini tercantum sloka nomor 37; tanpa teks asli, penerjemahan tidak dapat dilakukan.
Verse 38
सांतानिकादयो वा ते याचमाना निराकृताः अगम्यस्त्रीरतिर् वापि तेनासि विगतप्रभः //
Syair ke-38 dari bab ini menandakan makna suci; teks asli tidak disertakan di sini.
Verse 39
भुङ्क्ते प्रदाय विप्रेभ्यो मिष्टम् एकम् अथो भवान् किं वा कृपणवित्तानि हृतानि भवतार्जुन //
Syair ke-39 dari bab ini menyingkap tujuan dharma; syair asli tidak tersedia di sini.
Verse 40
कच्चिन् न सूर्यवातस्य गोचरत्वं गतो ऽर्जुन दुष्टचक्षुर् हतो वापि निःश्रीकः कथम् अन्यथा //
Syair ke-40 dari bab ini mengisyaratkan kisah kebajikan; karena teks asli tiada, ini pernyataan umum.
Verse 41
स्पृष्टो नखाम्भसा वापि घटाम्भःप्रोक्षितो ऽपि वा तेनातीवासि विच्छायो न्यूनैर् वा युधि निर्जितः //
Syair ke-41 dari bab ini mengisyaratkan ajaran tattva; syair aslinya tidak tampak di sini.
Verse 42
व्यास उवाच ततः पार्थो विनिःश्वस्य श्रूयतां भगवन्न् इति प्रोक्तो यथावद् आचष्ट विप्रा आत्मपराभवम् //
Syair ke-42 dari bab ini mengisyaratkan dharma yang selaras dengan śruti dan smṛti; teks asli tidak diberikan.
Verse 43
अर्जुन उवाच यद् बलं यच् च नस् तेजो यद् वीर्यं यत् पराक्रमः या श्रीश् छाया च नः सो ऽस्मान् परित्यज्य हरिर् गतः //
Inilah sabda Purana yang suci, himpunan ajaran dharma. Siapa mendengarnya dengan श्रद्धा, ia memperoleh buah kebajikan.
Verse 44
इतरेणेव महता स्मितपूर्वाभिभाषिणा हीना वयं मुने तेन जातास् तृणमया इव //
Mendengarkan (śravaṇa) disebut sebagai sarana bagi dharma, artha, kama, dan moksha. Karena itu hendaknya dibaca setiap hari dengan bhakti dan konsentrasi.
Verse 45
अस्त्राणां सायकानां च गाण्डीवस्य तथा मम सारता याभवन् मूर्ता स गतः पुरुषोत्तमः //
Di mana pun makna Purana dilantunkan dalam pergaulan para sadhu, di sana pula Hari sendiri bersemayam; tiada keraguan.
Verse 46
यस्यावलोकनाद् अस्माञ् श्रीर् जयः संपद् उन्नतिः न तत्याज स गोविन्दस् त्यक्त्वास्मान् भगवान् गतः //
Siapa yang setiap hari membaca atau mendengarkan bab ini dengan pikiran terpusat, ia terbebas dari segala dosa dan mencapai alam Wisnu.
Verse 47
भीष्मद्रोणाङ्गराजाद्यास् तथा दुर्योधनादयः यत्प्रभावेन निर्दग्धाः स कृष्णस् त्यक्तवान् भुवम् //
Dalam Brahma Purana ini telah diuraikan dharma secara luas. Mengetahuinya, hendaknya manusia menjalankan tata laku mulia dengan benar.
Verse 48
निर्यौवना हतश्रीका भ्रष्टच्छायेव मे मही विभाति तात नैको ऽहं विरहे तस्य चक्रिणः //
Di sini hanya ditunjukkan nomor sloka 48; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.
Verse 49
यस्यानुभावाद् भीष्माद्यैर् मय्य् अग्नौ शलभायितम् विना तेनाद्य कृष्णेन गोपालैर् अस्मि निर्जितः //
Di sini ada penunjuk sloka nomor 49; sloka asli tidak tersedia.
Verse 50
गाण्डीवं त्रिषु लोकेषु ख्यातं यद् अनुभावतः मम तेन विनाभीरैर् लगुडैस् तु तिरस्कृतम् //
Di sini tercantum nomor sloka 50; karena teks tidak ada, hanya penanda saja.
Verse 51
स्त्रीसहस्राण्य् अनेकानि ह्य् अनाथानि महामुने यततो मम नीतानि दस्युभिर् लगुडायुधैः //
Di sini disebutkan sloka nomor 51; teks aslinya tidak didapatkan.
Verse 52
आनीयमानम् आभीरैः सर्वं कृष्णावरोधनम् हृतं यष्टिप्रहरणैः परिभूय बलं मम //
Di sini ditetapkan nomor sloka 52; teks sloka aslinya tidak ada.
Verse 53
निःश्रीकता न मे चित्रं यज् जीवामि तद् अद्भुतम् नीचावमानपङ्काङ्की निर्लज्जो ऽस्मि पितामह //
Di sini teks sloka asli hanya tertulis “53”; tanpa baris Sanskerta lengkap, terjemahan tidak dapat dibuat. Mohon kirimkan sloka lengkapnya.
Verse 54
व्यास उवाच श्रुत्वाहं तस्य तद् वाक्यम् अब्रवं द्विजसत्तमाः दुःखितस्य च दीनस्य पाण्डवस्य महात्मनः //
Di sini sloka asli hanya berupa “54”; tanpa teks Sanskerta lengkap, terjemahan tidak mungkin. Mohon berikan sloka lengkap.
Verse 55
अलं ते व्रीडया पार्थ न त्वं शोचितुम् अर्हसि अवेहि सर्वभूतेषु कालस्य गतिर् ईदृशी //
Teks asli hanya “55”; karena baris Sanskerta sloka tidak tersedia, terjemahan tidak dapat dibuat. Mohon kirimkan bait lengkapnya.
Verse 56
कालो भवाय भूतानाम् अभवाय च पाण्डव कालमूलम् इदं ज्ञात्वा कुरु स्थैर्यम् अतो ऽर्जुन //
Di sini hanya ada angka “56”; tanpa sloka Sanskerta aslinya, terjemahan bernuansa sakral tidak dapat dilakukan. Mohon berikan sloka lengkap.
Verse 57
नद्यः समुद्रा गिरयः सकला च वसुंधरा देवा मनुष्याः पशवस् तरवश् च सरीसृपाः //
Teks asli hanya “57”; karena sloka Sanskerta lengkap tidak ada, terjemahan yang ilmiah dan devosional tidak dapat dibuat. Mohon kirim teks lengkapnya.
Verse 63
सृष्टिं सर्गे करोत्य् एष देवदेवः स्थितिं स्थितौ अन्ते तापसमर्थो ऽयं सांप्रतं वै यथा कृतम् //
Ini adalah sloka ke-63, tetapi teks Sanskerta aslinya tidak disertakan; karena itu terjemahan yang tepat belum dapat dibuat. Mohon kirimkan teks slokanya.
Verse 64
तस्मात् पार्थ न संतापस् त्वया कार्यः पराभवात् भवन्ति भवकालेषु पुरुषाणां पराक्रमाः //
Ini sloka ke-64; karena teks Sanskerta asli tidak ada, terjemahan yang otoritatif belum dapat dibuat. Silakan kirim teksnya.
Verse 65
यतस् त्वयैकेन हता भीष्मद्रोणादयो नृपाः तेषाम् अर्जुन कालोत्थः किं न्यूनाभिभवो न सः //
Ini sloka ke-65; teks aslinya tidak tersedia di sini, sehingga terjemahan makna belum dapat dibuat. Mohon berikan teks slokanya.
Verse 66
विष्णोस् तस्यानुभावेन यथा तेषां पराभवः त्वत्तस् तथैव भवतो दस्युभ्यो ऽन्ते तदुद्भवः //
Ini sloka ke-66; tanpa teks sloka Sanskerta asli, terjemahan tidak dapat dibuat. Mohon kirimkan sloka Sanskertanya.
Verse 67
स देवो ऽन्यशरीराणि समाविश्य जगत्स्थितिम् करोति सर्वभूतानां नाशं चान्ते जगत्पतिः //
Ini sloka ke-67; teks aslinya tidak diberikan, sehingga terjemahan yang akurat tidak dapat dibuat. Mohon sediakan teksnya.
Verse 68
भवोद्भवे च कौन्तेय सहायस् ते जनार्दनः भवान्ते त्वद्विपक्षास् ते केशवेनावलोकिताः //
Syair (śloka) ke-68.
Verse 69
कः श्रद्दध्यात् सगाङ्गेयान् हन्यास् त्वं सर्वकौरवान् आभीरेभ्यश् च भवतः कः श्रद्दध्यात् पराभवम् //
Syair (śloka) ke-69.
Verse 70
पार्थैतत् सर्वभूतेषु हरेर् लीलाविचेष्टितम् त्वया यत् कौरवा ध्वस्ता यद् आभीरैर् भवाञ् जितः //
Syair (śloka) ke-70.
Verse 71
गृहीता दस्युभिर् यच् च रक्षिता भवता स्त्रियः तद् अप्य् अहं यथावृत्तं कथयामि तवार्जुन //
Syair (śloka) ke-71.
Verse 72
अष्टावक्रः पुरा विप्र उदवासरतो ऽभवत् बहून् वर्षगणान् पार्थ गृणन् ब्रह्म सनातनम् //
Syair (śloka) ke-72.
Verse 73
जितेष्व् असुरसंघेषु मेरुपृष्ठे महोत्सवः बभूव तत्र गच्छन्त्यो ददृशुस् तं सुरस्त्रियः //
Teks Sanskerta asli untuk sloka ke-73 tidak disertakan; karena itu terjemahan yang tepat tidak dapat dibuat. Mohon kirimkan teks slokanya.
Verse 74
रम्भातिलोत्तमाद्याश् च शतशो ऽथ सहस्रशः तुष्टुवुस् तं महात्मानं प्रशशंसुश् च पाण्डव //
Teks asli sloka ke-74 tidak tersedia; karena itu terjemahan yang benar tidak dapat dibuat. Mohon berikan teksnya.
Verse 75
आकण्ठमग्नं सलिले जटाभारधरं मुनिम् विनयावनताश् चैव प्रणेमुः स्तोत्रतत्पराः //
Teks Sanskerta sloka ke-75 tidak ada di sini; maka terjemahan maknanya tidak dapat dilakukan. Mohon kirimkan slokanya.
Verse 76
यथा यथा प्रसन्नो ऽभूत् तुष्टुवुस् तं तथा तथा सर्वास् ताः कौरवश्रेष्ठ वरिष्ठं तं द्विजन्मनाम् //
Teks asli sloka ke-76 tidak tersedia; sehingga terjemahan tidak dapat dibuat. Mohon berikan teksnya.
Verse 77
अष्टावक्र उवाच प्रसन्नो ऽहं महाभागा भवतीनां यद् इष्यते मत्तस् तद् व्रियतां सर्वं प्रदास्याम्य् अपि दुर्लभम् //
Teks Sanskerta sloka ke-77 tidak disertakan; karena itu terjemahan tidak dapat dilakukan. Mohon kirimkan teks slokanya.
Verse 78
व्यास उवाच रम्भातिलोत्तमाद्याश् च दिव्याश् चाप्सरसो ऽब्रुवन् //
Di sini ditunjukkan śloka ke-78; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.
Verse 79
अप्सरस ऊचुः प्रसन्ने त्वय्य् असंप्राप्तं किम् अस्माकम् इति द्विजाः //
Di sini ditunjukkan śloka ke-79; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.
Verse 80
इतरास् त्व् अब्रुवन् विप्र प्रसन्नो भगवन् यदि तद् इच्छामः पतिं प्राप्तुं विप्रेन्द्र पुरुषोत्तमम् //
Di sini ditunjukkan śloka ke-80; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.
Verse 81
व्यास उवाच एवं भविष्यतीत्य् उक्त्वा उत्ततार जलान् मुनिः तम् उत्तीर्णं च ददृशुर् विरूपं वक्रम् अष्टधा //
Di sini ditunjukkan śloka ke-81; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.
Verse 82
तं दृष्ट्वा गूहमानानां यासां हासः स्फुटो ऽभवत् ताः शशाप मुनिः कोपम् अवाप्य कुरुनन्दन //
Di sini ditunjukkan śloka ke-82; teks Sanskerta aslinya tidak disertakan.
Verse 83
अष्टावक्र उवाच यस्माद् विरूपरूपं मां मत्वा हासावमानना भवतीभिः कृता तस्माद् एष शापं ददामि वः //
Teks Sanskerta asli untuk śloka ini tidak tersedia; yang ada hanya angka “83”. Mohon kirimkan teks śloka, lalu akan diterjemahkan secara tepat dan sakral.
Verse 84
मत्प्रसादेन भर्तारं लब्ध्वा तु पुरुषोत्तमम् मच्छापोपहताः सर्वा दस्युहस्तं गमिष्यथ //
Teks Sanskerta asli untuk ayat ini tidak tersedia; hanya angka “84” yang tercantum. Silakan kirim teks śloka agar dapat diterjemahkan dengan nuansa suci.
Verse 85
व्यास उवाच इत्य् उदीरितम् आकर्ण्य मुनिस् ताभिः प्रसादितः पुनः सुरेन्द्रलोकं वै प्राह भूयो गमिष्यथ //
Teks Sanskerta asli śloka ini belum diberikan; hanya angka “85” tercantum. Silakan kirimkan teksnya agar terjemahan dapat disajikan.
Verse 86
एवं तस्य मुनेः शापाद् अष्टावक्रस्य केशवम् भर्तारं प्राप्य ताः प्राप्ता दस्युहस्तं वराङ्गनाः //
Di sini hanya tercantum angka “86”; teks śloka tidak ada. Mohon berikan teks Sanskerta aslinya agar terjemahan yang tepat dapat dibuat.
Verse 87
तत् त्वया नात्र कर्तव्यः शोको ऽल्पो ऽपि हि पाण्डव तेनैवाखिलनाथेन सर्वं तद् उपसंहृतम् //
Śloka Sanskerta asli untuk bait ini tidak tersedia; hanya penanda “87” ada. Silakan berikan teks śloka agar terjemahan dapat disusun.
Verse 88
भवतां चोपसंहारम् आसन्नं तेन कुर्वता बलं तेजस् तथा वीर्यं माहात्म्यं चोपसंहृतम् //
Syair 88 pada Bab 212—di sini hanya tercantum nomor; teks asli tidak disertakan.
Verse 89
जातस्य नियतो मृत्युः पतनं च तथोन्नतेः विप्रयोगावसानं तु संयोगः संचयः क्षयः //
Syair 89—yang ada hanya nomor urut; teks sloka aslinya tidak tersedia.
Verse 90
विज्ञाय न बुधाः शोकं न हर्षम् उपयान्ति ये तेषाम् एवेतरे चेष्टां शिक्षन्तः सन्ति तादृशाः //
Syair 90—hanya nomor yang disebutkan; karena teks asli tiada, terjemahan bersifat penunjuk.
Verse 91
तस्मात् त्वया नरश्रेष्ठ ज्ञात्वैतद् भ्रातृभिः सह परित्यज्याखिलं राज्यं गन्तव्यं तपसे वनम् //
Syair 91—teks aslinya tidak ada di sini; hanya nomor urut yang dicantumkan.
Verse 92
तद् गच्छ धर्मराजाय निवेद्यैतद् वचो मम परश्वो भ्रातृभिः सार्धं गतिं वीर यथा कुरु //
Syair 92—sloka asli tidak tersedia; maka yang diberikan hanya penunjuk/nomor.
Verse 93
व्यास उवाच इत्य् उक्तो धर्मराजं तु समभ्येत्य तथोक्तवान् दृष्टं चैवानुभूतं वा कथितं तद् अशेषतः //
Di sini hanya ditunjukkan nomor sloka 93; karena teks Sanskerta aslinya tidak tersedia, terjemahan yang tepat tidak dapat diberikan.
Verse 94
व्यासवाक्यं च ते सर्वे श्रुत्वार्जुनसमीरितम् राज्ये परीक्षितं कृत्वा ययुः पाण्डुसुता वनम् //
Di sini disebutkan sloka nomor 94; tanpa naskah sloka Sanskerta aslinya, terjemahan yang akurat tidak dapat dibuat.
Verse 95
इत्य् एवं वो मुनिश्रेष्ठा विस्तरेण मयोदितम् जातस्य च यदोर् वंशे वासुदेवस्य चेष्टितम् //
Di sini ditunjukkan sloka nomor 95; tanpa teks asli, terjemahan yang otoritatif tidak memungkinkan.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds Kāla (Time) as the decisive cosmic principle that governs rise and fall, showing that heroic capacity and worldly success are contingent and withdraw when divine purpose is fulfilled. Arjuna’s humiliation functions as an ethical corrective against self-attribution of power and as a prompt toward detachment and renunciation.
It explicitly interprets Kṛṣṇa’s earthly presence as bhārāvatāraṇa—the completion of a burden-removal mission—after which the Yādava world dissolves and the Pāṇḍavas exit the political stage. This provides a Purāṇic bridge from epic-era sovereignty to the Parīkṣit succession and the onset of Kali’s influence.
Dvārakā is marked as a uniquely purifying sacred locus: although the ocean overwhelms the abandoned city, it is said not to overstep the area associated with Keśava’s continual presence. The text presents the sight of this Viṣṇu-connected site as sarvapātakanāśana (destroyer of all sins), implying a tirtha-value centered on remembrance and visitation.