Adhyaya 6

Verse 1

श्रीशुक उवाच एवं स्तुत: सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वर: । तेषामाविरभूद् राजन्सहस्रार्कोदयद्युति: ॥ १ ॥

Śrī Śukadeva berkata: Wahai Raja Parīkṣit, setelah dipuja dengan doa-doa oleh para dewa dan Brahmā, Bhagavān Hari, Sang Īśvara, menampakkan diri. Cahaya tubuh-Nya bagaikan terbitnya seribu matahari sekaligus.

Verse 2

श्रीएवं उक्त्वा हरिवंशेण शकुन्तला पुरो हृषीकेशम् । अभ्युपगम्य महाभागा हर्षेणाभिवाद्य भास्करम् ॥ २ ॥

Karena kemilau Tuhan, penglihatan para dewa terhalang. Mereka tak dapat melihat langit, arah, bumi, bahkan diri mereka sendiri—apalagi melihat Hṛṣīkeśa yang berdiri di hadapan mereka.

Verse 3

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

Brahmā bersama Śiva melihat wujud pribadi Tuhan Yang Mahatinggi: bening laksana kristal, gelap kehijauan seperti permata marakata, bermata kemerahan bak inti teratai; mengenakan kain sutra kuning seperti emas cair; seluruh tubuh-Nya elok dan menenteramkan, wajah-Nya indah dengan alis menawan. Mahkota bertatah permata besar, gelang lengan, pipi bercahaya oleh anting, dan wajah bak teratai. Sabuk pinggang, gelang, kalung, serta gemerincing gelang kaki menghiasi-Nya; Kaustubha di leher, vanamālā, bersama Dewi Lakṣmī; dan senjata-senjata-Nya seperti Sudarśana hadir seakan berwujud, melayani-Nya. Melihat rupa itu, Brahmā, Śiva, dan para dewa segera bersujud sāṣṭāṅga di bumi.

Verse 4

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

Dewa Brahmā bersama Śiva melihat wujud pribadi Tuhan Yang Mahatinggi yang bening laksana kristal, berwarna gelap seperti permata marakata, dengan mata kemerahan bagaikan inti teratai. Ia berbusana sutra kuning seperti emas cair, seluruh anggota-Nya memesona, berwajah cerah dan beralis indah.

Verse 5

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

Ia melihat mahkota bertatah permata agung di kepala-Nya dan gelang lengan (keyūra) di kedua lengan. Anting-Nya membuat pipi-Nya berkilau, dan wajah-Nya yang laksana teratai berseri oleh senyum; demikianlah Brahmā bersama Śiva memandang rupa Hari.

Verse 6

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

Mereka melihat ikat pinggang di pinggang-Nya, gelang di lengan-Nya, kalung di dada-Nya, dan gemerincing gelang kaki di kaki-Nya. Leher-Nya dihiasi permata Kaustubha; Ia mengenakan rangkaian bunga hutan dan menyertakan Dewi Lakṣmī di sisi-Nya.

Verse 7

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

Melihat Pribadi Tertinggi yang dipuja oleh senjata-senjata-Nya yang berwujud, seperti Sudarśana, Brahmā—yang utama di antara para dewa—bersama Śiva dan seluruh para dewa segera bersujud penuh, jatuh ke bumi, lalu memanjatkan pujian.

Verse 8

श्रीब्रह्मोवाच अजातजन्मस्थितिसंयमाया- गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने

Brahmā berkata: Walau Engkau tak pernah lahir, penampakan dan lenyapnya Engkau sebagai avatāra terus berlangsung. Engkau melampaui guṇa, menjadi naungan samudra kebahagiaan nirvāṇa; Engkau yang paling halus di antara yang paling halus, keberadaan-Mu tak terpikirkan—kepada-Mu kami bersujud.

Verse 9

रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यं श्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धात: सह नस्त्रिलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥ ९ ॥

Wahai insan termulia, wahai Pengatur tertinggi! Mereka yang mendambakan kebajikan tertinggi memuja wujud-Mu ini menurut tata Veda dan Tantra. Ya Tuhan, dalam wujud-Mu sebagai Viśvamūrti kami melihat ketiga alam.

Verse 10

त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्‍नेव पर: परस्मात् ॥ १० ॥

Wahai Tuhan yang sepenuhnya merdeka, seluruh jagat ini pada awalnya ada di dalam-Mu, di tengahnya bersandar pada-Mu, dan pada akhirnya kembali lenyap ke dalam-Mu. Engkaulah awal, penopang, dan akhir—seperti tanah liat yang menjadi sebab kendi, menopangnya, dan saat pecah, kendi kembali menjadi tanah liat.

Verse 11

त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निर्माय विश्वं तदनुप्रविष्ट: । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चित: ॥ ११ ॥

Wahai Yang Mahatinggi, Engkau mandiri dalam diri-Mu dan tidak bergantung pada siapa pun. Dengan potensi-Mu sendiri (māyā yang bersandar pada Diri), Engkau mencipta alam semesta ini dan kemudian meresap ke dalamnya. Para bijak yang mantap dalam bhakti-yoga, bersih dari noda materi, dan memahami śāstra melihat dengan bening bahwa meski hadir di tengah perubahan guṇa, Engkau tetap nirguṇa dan tak tersentuh olehnya.

Verse 12

यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२ ॥

Sebagaimana api dapat diambil dari kayu, susu dari sapi, biji-bijian dan air dari tanah, serta kemakmuran penghidupan dari usaha, demikian pula melalui latihan bhakti-yoga, bahkan di dunia materi ini manusia dapat meraih perkenan-Mu dan mendekati-Mu dengan kecerdasan rohani. Para penyair saleh menegaskan hal ini.

Verse 13

तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । द‍ृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वे गजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भ: ॥ १३ ॥

Wahai Tuan kami, wahai Sarojanābha (yang berpusar teratai), Engkau yang telah lama kami dambakan kini menampakkan diri di hadapan kami. Dengan melihat-Mu, kami semua dipenuhi kebahagiaan rohani—seperti gajah yang tersiksa kebakaran hutan menjadi lega ketika memperoleh air Sungai Gangga.

Verse 14

स त्वं विधत्स्वाखिललोकपाला वयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिण: ॥ १४ ॥

Wahai Pemelihara seluruh alam! Kami para dewa datang ke pangkal kaki padma-Mu dengan suatu maksud; penuhilah maksud itu. Engkau adalah saksi dari dalam dan luar; tiada sesuatu pun tersembunyi bagi-Mu, maka tak perlu kami mengulang penjelasan.

Verse 15

अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५ ॥

Aku, Brahmā, Giritra (Śiva) dan para dewa lainnya, bersama para prajāpati seperti Dakṣa, hanyalah percikan yang menyala oleh-Mu, Sang Api asal. Wahai Īśa, kami adalah bagian-Mu; apa yang dapat kami pahami tentang kesejahteraan kami? Wahai Tuhan Tertinggi, anugerahkanlah jalan pembebasan yang layak bagi para brāhmaṇa dan para dewa.

Verse 16

श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन्संवृतसर्वकारकान् ॥ १६ ॥

Śukadeva Gosvāmī melanjutkan: Ketika Tuhan dipuji demikian oleh para dewa yang dipimpin Brahmā, Ia memahami maksud di hati mereka. Lalu, dengan suara dalam laksana gemuruh awan, Tuhan menjawab para dewa yang berdiri khidmat dengan tangan terkatup.

Verse 17

एक एवेश्वरस्तस्मिन्सुरकार्ये सुरेश्वर: । विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभि: ॥ १७ ॥

Walau Tuhan Tertinggi, penguasa para dewa, mampu menyelesaikan tugas para dewa itu seorang diri, Ia ingin menikmati līlā berupa pengadukan samudra. Karena itu Ia berbicara kepada mereka demikian.

Verse 18

श्रीभगवानुवाच हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । श‍ृणुतावहिता: सर्वे श्रेयो व: स्याद् यथा सुरा: ॥ १८ ॥

Śrī Bhagavān bersabda: Wahai Brahmā, wahai Śambhu, wahai para dewa, dengarkanlah perkataan-Ku dengan penuh perhatian. Apa yang Kukatakan akan membawa keberuntungan dan kebaikan bagi kalian semua.

Verse 19

यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद् वो भव आत्मन: ॥ १९ ॥

Selama kalian belum berjaya, adakanlah gencatan senjata dengan para dānava dan daitya yang kini dipihak oleh waktu, demi menjaga kepentingan kalian sendiri.

Verse 20

अरयोऽपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतै: ॥ २० ॥

Bila tujuan yang hendak dicapai sangat penting, bahkan musuh pun patut diajak berdamai. Wahai para dewa, demi kepentingan sendiri bertindaklah menurut logika ular dan tikus.

Verse 21

अमृतोत्पादने यत्न: क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २१ ॥

Segeralah berusaha menghasilkan amṛta tanpa menunda; sebab siapa pun yang meminumnya, bahkan yang telah dicekam maut, akan menjadi abadi.

Verse 22

क्षिप्‍त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥

Wahai para dewa, lemparkan ke Samudra Susu segala jenis sayuran, rumput, sulur, dan tumbuh‑tumbuhan obat. Lalu jadikan Gunung Mandara sebagai batang pengaduk dan Vāsuki sebagai tali; dengan pertolongan-Ku, aduklah Samudra Susu tanpa lengah.

Verse 23

क्षिप्‍त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥

Dengan demikian para daitya akan menanggung jerih payahnya, sedangkan kalian, wahai para dewa, akan menerima buahnya—amṛta yang terbit dari samudra akan menjadi milik kalian.

Verse 24

यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुरा: सुरा: । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्था: सान्‍त्वया यथा ॥ २४ ॥

Wahai para dewa, dengan kesabaran dan kedamaian segala tujuan dapat dicapai; dengan amarah tujuan tak tercapai. Karena itu, setujuilah apa pun yang diminta para asura.

Verse 25

न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात् । लोभ: कार्यो न वो जातु रोष: कामस्तु वस्तुषु ॥ २५ ॥

Dari Samudra Susu akan muncul racun bernama kālakūṭa; jangan takut kepadanya. Dan ketika berbagai benda teraduk keluar, jangan serakah, jangan gelisah untuk memilikinya, dan jangan marah.

Verse 26

श्रीशुक उवाच इति देवान्समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तम: । तेषामन्तर्दधे राजन्स्वच्छन्दगतिरीश्वर: ॥ २६ ॥

Śukadeva berkata: Wahai Raja Parīkṣit, setelah menasihati para dewa demikian, Tuhan Yang Mahatinggi, Puruṣottama, yang bergerak merdeka, lenyap dari hadapan mereka.

Verse 27

अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामह: । भवश्च जग्मतु: स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुरा: ॥ २७ ॥

Kemudian Brahmā, sang Pitāmaha, dan Bhava (Śiva), setelah bersujud hormat kepada Bhagavān, kembali ke kediaman masing-masing. Lalu semua dewa mendatangi Mahārāja Bali.

Verse 28

द‍ृष्ट्वारीनप्यसंयत्ताञ्जातक्षोभान्स्वनायकान् । न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्य: सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥

Walau melihat para panglima dan kaptennya gelisah dan siap membunuh musuh, Mahārāja Bali—raja asura yang termasyhur, paham kapan berdamai dan kapan berperang—melarang mereka, karena ia melihat para dewa datang tanpa sikap bermusuhan.

Verse 29

ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपै: । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९ ॥

Para dewa mendekati Bali Mahārāja, putra Virocana, lalu duduk di dekatnya. Bali dijaga para panglima asura, berlimpah kemuliaan, dan telah menaklukkan seluruh alam semesta.

Verse 30

महेन्द्र: श्लक्ष्णया वाचा सान्‍त्वयित्वा महामति: । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥

Mahendra, dengan kata-kata lembut menenangkan Bali yang bijaksana, lalu dengan sopan menyampaikan seluruh usulan yang ia pelajari dari Purusottama, Tuhan Viṣṇu.

Verse 31

तत्त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपा: । शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिन: ॥ ३१ ॥

Usulan yang disampaikan Indra segera berkenan di hati Bali, raja para daitya. Śambara, Ariṣṭanemi, para pemimpin asura lainnya, serta seluruh penghuni Tripura pun langsung menerimanya.

Verse 32

ततो देवासुरा: कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२ ॥

Wahai Mahārāja Parīkṣit, penakluk musuh, setelah itu para dewa dan asura mengadakan gencatan senjata dalam suasana persahabatan. Lalu mereka memulai usaha besar demi memperoleh amṛta.

Verse 33

ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदा: । नदन्त उदधिं निन्यु: शक्ता: परिघबाहव: ॥ ३३ ॥

Kemudian para dewa dan asura yang sangat kuat—berlengan panjang dan kokoh laksana gada—dalam keangkuhan mencabut Gunung Mandara dengan tenaga besar. Sambil bersorak keras, mereka membawanya menuju Samudra Susu.

Verse 34

दूरभारोद्वहश्रान्ता: शक्रवैरोचनादय: । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहु: पथि ॥ ३४ ॥

Karena mengangkut gunung yang sangat berat jauh sekali, Śakra (Indra), Vairochana (Bali) dan para dewa serta asura lainnya menjadi letih. Tak sanggup membawanya, mereka meninggalkannya di tengah jalan.

Verse 35

निपतन्स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचल: ॥ ३५ ॥

Lalu gunung Mandara yang amat berat, bagaikan emas, jatuh dan dengan bebannya yang besar menghancurkan banyak dewa dan asura.

Verse 36

तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वज: ॥ ३६ ॥

Hati para dewa dan asura itu remuk, dan lengan, paha, serta bahu mereka patah. Mengetahui hal itu, Bhagavān Yang Mahatahu, Garuḍadhvaja, menampakkan diri di sana.

Verse 37

गिरिपातविनिष्पिष्टान्विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥ ३७ ॥

Melihat para dewa dan asura yang remuk tertindih jatuhnya gunung, Tuhan memandang mereka dan menghidupkan kembali. Mereka bebas dari duka, bahkan tanpa luka sedikit pun.

Verse 38

गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृत: ॥ ३८ ॥

Dengan satu tangan, Tuhan mengangkat gunung itu dengan mudah dan menaruhnya di punggung Garuḍa. Lalu Ia pun naik ke Garuḍa dan berangkat menuju Samudra Susu, dikelilingi para dewa dan asura.

Verse 39

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जित: ॥ ३९ ॥

Kemudian Garuḍa, raja para burung, menurunkan Gunung Mandara dari bahunya dan membawanya dekat ke air. Lalu atas perintah Tuhan Hari ia meninggalkan tempat itu dan pergi.