Adhyaya 362

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नानार्थवर्गा नमैकषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ द्विषष्ट्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः भूमिवनौषध्यादिवर्गाः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भूपुराद्रिवनौषधिसिंहादिनर्गकान् भूरनन्ता कक्षमा धात्री क्ष्माप्याकुः स्याद्धरित्र्यपि

Demikianlah dalam Agni Mahāpurāṇa berakhir bab ke-361 yang berjudul “kelompok kata bermakna banyak (nānārtha-vargāḥ)”. Kini dimulai bab ke-362, bagian kelompok kata tentang bumi, hutan, tumbuhan obat, dan sebagainya. Agni bersabda: “Akan kujelaskan himpunan sinonim bagi bumi, kota, gunung, hutan, herbal obat, singa, dan kelas kata lainnya. ‘Bhū’ (bumi) juga disebut Anantā, Kakṣamā, Dhātrī, Kṣmā, Āku, serta Haritrī.”

Verse 2

मृन्मृत्तिका प्रशस्ता तु मृत्सा मृत्स्ना च मृत्तिका जगत्त्रपिष्टपं लोकं भुवनं जगती समा

Tanah liat juga disebut ‘mṛn’; ‘mṛttikā’ pun dinamai ‘praśastā’, ‘mṛtsā’, dan ‘mṛtsnā’. Adapun ‘dunia’ dinyatakan dengan sinonim: trapīṣṭapa, loka, bhuvana, jagatī, dan samā.

Verse 3

अयनं वर्त्म मार्गाध्वपन्थानः पदवी सृतिः सरणिः पद्धत्तिः पद्या वर्तन्येकपदीति च

‘Ayana’, ‘vartman’, ‘mārga’, ‘adhvan’, ‘panthāna’, ‘padavī’, ‘sṛti’, ‘saraṇi’, ‘paddhati’, ‘padyā’, ‘vartani’, dan ‘eka-padī’—semuanya adalah istilah yang bermakna “jalan/lorong”.

Verse 4

पूः स्त्री पुरीनगर्यौ वा पात्तनं पुटभेदनम् स्थानीयं निगमो ऽन्यत्तु यन्मूलनगरात्पुरम्

Kata ‘pūḥ’ berjenis feminin; ia juga disebut ‘purī’ atau ‘nagarī’. Suatu permukiman disebut ‘pāṭṭana’, dan juga ‘puṭabhedana’. Pusat pemerintahan setempat disebut ‘sthānīya’, dan jenis lain ‘nigama’; sedangkan kota yang berasal dari atau bergantung pada kota pokok disebut ‘puram’.

Verse 5

तच्छाखानगरं वेशो वेश्याजनसमाश्रयः आपणस्तु निषद्यायां विपणिः पण्यवीथिका

Kota cabang disebut ‘śākhānagara’. ‘Veśa’ ialah kawasan tempat para pelacur/kurtesan bermukim. ‘Āpaṇa’ adalah kedai—tempat duduk untuk berdagang; ‘vipaṇi’ adalah pasar; dan ‘paṇyavīthikā’ ialah lorong perdagangan, jalan bazar.

Verse 6

रथ्या प्रतोली विशिखा स्याच्चयो वप्रमस्त्रियां प्राकारो वरणः शालः प्राचीरं प्रान्ततो वृतिः

‘Rathyā’ berarti jalan kereta; ‘pratolī’ berarti gerbang berkubah/rumah gerbang; ‘viśikhā’ berarti lorong. ‘Caya’ ialah timbunan tanggul; ‘vapra’ ialah benteng tanah yang ditinggikan. Dalam pemakaian feminin, ‘prākāra’ (tembok keliling) juga disebut ‘varaṇa’ dan ‘śāla’; sedangkan ‘prācīra’ ialah pagar/lingkar batas di tepi luar permukiman.

Verse 7

भित्तिः स्त्री कुह्यमेडूकं यदन्तर्नस्तकीकसं वासः कूटो द्वयोः शाला सभा सञ्जवनन्त्विदम्

‘Bhitti’ berarti dinding. ‘Strī’ berarti perempuan. ‘Kuhya’ juga berarti katak. Apa yang ditempatkan di dalam disebut ‘nastakīkasa’. ‘Vāsa’ adalah tempat tinggal. ‘Kūṭa’ adalah puncak. ‘Śālā’ (juga ‘sabhā’) adalah balai pertemuan. Dan ini disebut pula ‘sañjavana’ (yang menghidupkan kembali).

Verse 8

चतुःशालं मुनीनान्तु पर्णशालोटजो ऽस्त्रियां चैत्यमायतनन्तुल्ये वाजिशाला तु मन्दुरा

Bagi para resi, tempat tinggal dengan empat balai disebut ‘catuḥśālā’. Gubuk dari daun disebut ‘parṇaśālā’ (juga ‘oṭaja’; netral). Dalam bentuk feminin, tempat suci yang sebanding dengan caitya disebut ‘āyatana’; dan ‘vājiśālā’ adalah ‘mandurā’, yakni kandang kuda.

Verse 9

हर्म्यादि धनिनां वासःप्रासादो देवभूभुजां स्त्री द्वार्द्वारं प्रतीहारः स्याद्वितर्दिस्तु वेदिका

Harmya dan sejenisnya adalah tempat tinggal orang kaya; prāsāda ialah bangunan agung milik para dewa dan raja. ‘Strī’ berarti kusen/palang pintu; ‘dvāradvāra’ ialah pintu masuk; ‘pratīhāra’ ialah penjaga pintu; dan ‘vitardi’ ialah panggung/altar yang ditinggikan seperti vedikā.

Verse 10

कपोतपालिकायन्तु विटङ्कं पुं नपुंसकं कवाटमवरन्तुल्ये निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी

Istilah kapotapālikā menunjuk pada viṭaṅka; kata viṭaṅka dipakai dalam bentuk maskulin maupun netral. Kavāṭa berarti daun/papan pintu dan bersinonim dengan avarantu. Niḥśreṇī juga disebut adhirohiṇī, yakni tangga atau sarana untuk naik.

Verse 11

सम्मार्जनी शोधनी स्यात् सङ्करो ऽवकरस् तथा अद्रिगोत्रिगिरिग्रावा गहनं काननं वनं

Sammārjanī juga disebut śodhanī, yakni alat pembersih/sapu. Saṅkara pun disebut avakara, yaitu sampah atau kotoran. Adri, gotri, giri, grāvā menandai gunung/batu; sedangkan gahana, kānana, vana menandai rimba yang lebat.

Verse 12

आरामः स्यादुपवनं कृत्रिमं वनमेव यत् स्यादेतदेव प्रमदवनमन्तःपुरोचितं

Ārāma disebut upavana, yakni kebun-hutan yang dibuat dan ditata secara buatan. Upavana inilah yang dinamai pramadavana, yang dipandang layak bagi lingkungan antahpura (bagian dalam istana).

Verse 13

वीथ्यालिरावलिः पङ्क्तिश्रेणीलेखास्तु राजयः वानस्पत्यः फलैः पुष्पात्तैरपुष्पाद्वनस्पतिः

Vīthī, āli, dan āvalī adalah sebutan bagi deret atau rangkaian; demikian pula paṅkti, śreṇī, dan lekhā disebut garis-garis (rājayaḥ). Yang berbuah disebut vānaspatya; yang berbuah melalui bunga disebut vṛkṣa; dan yang berbuah tanpa berbunga disebut vanaspati.

Verse 14

ओषध्यः फलपाकान्ताः पलाशी द्रुद्रुमागमाः स्थाणु वा ना ध्रुवः शङ्कुः प्रफुल्लोत्फुल्लसंस्फुटाः

Tumbuhan obat yang mencapai kesempurnaan saat buahnya masak, tanaman berdaun lebar, serta pepohonan yang baru tumbuh—itulah yang diamati; demikian pula tunggul atau tiang yang tak bergerak, patok penanda yang tetap, dan tumbuhan yang mekar penuh, merekah serta terbuka sempurna.

Verse 15

पलाशं छदनं पर्णमिध्ममेधः समित् स्त्रियां बोधिद्रुमश् चलदलो दधित्थग्राहिमन्मथाः

Pohon ‘Palāśa’ juga dikenal dengan nama: Chādana, Parṇa, Idhma, Medha, Samit, Striyām, Bodhidruma, Caladala, Dadhittha, Grāhi, dan Manmatha.

Verse 16

तस्मिन् दधिफलः पुष्पफलदन्तशठावपि उडुम्बरे हेमदुग्धः कोविदारे द्विपत्रकः

Untuk pohon itu (Palāśa), sinonimnya ialah ‘Dadhiphala’, juga ‘Puṣpaphala’, ‘Danta’, dan ‘Śaṭhā’. Bagi Udumbara sinonimnya ‘Hemadugdha’, dan bagi Kovidāra sinonimnya ‘Dvipatraka’.

Verse 17

सप्तपर्णो विशालत्वक् कृतमालं सुवर्णकः आरेवतव्याधिघातसम्पाकचतुरङ्गुलाः

Saptaparṇa, Viśālatvak, Kṛtamāla, Suvarṇaka, Ārevata, Vyādhighāta, Sampāka, dan Caturaṅgula—itulah nama-nama bahan obat (dravyā).

Verse 18

स्याज्जम्बीरे दन्तशठो वरुणे तिक्तशावकः पुत्रागे पुरुषस्तुङ्गः केशरो देववल्लभः

Bagi jambīra (sitrun/lemon), sinonimnya ialah ‘Dantaśaṭha’; bagi varuṇa ialah ‘Tiktaśāvaka’; dan bagi putrāga sinonimnya ‘Puruṣatuṅga’, ‘Keśara’, serta ‘Devavallabha’.

Verse 19

पारिभद्रे निम्बतरुर्मन्दारः पारिजातकः वञ्जुलश्चित्रकृच्चाथ द्वौ पीतनकपीतनौ

Dalam kelompok Paribhadraka/Pārijāta disebutkan: pohon nimba (mimba), mandāra, pārijātaka, vañjula, citrakṛt; serta dua jenis yang dinamai pītanaka dan pītana.

Verse 20

आम्रातके मधूके तु गुडपुष्पमधुद्रुमौ पीलौ गुडफलः स्रंसी नादेयी चाम्बुवेतसः

Untuk āmrātaka dan pohon madhūka disebut nama: guḍapuṣpa dan madhudruma. Adapun pīlu memiliki sinonim: guḍaphala, sraṃsī, nādeyī, dan ambuvetasa.

Verse 21

शोभाञ्जने शिग्रुतीक्ष्णगन्धकाक्षीरमोचकाः रक्तो ऽसौ मधुशिग्रुः स्यादरिष्टः फेणिलः समौ

‘Śobhāñjana’ juga disebut śigru, tīkṣṇagandha, kākṣīramocaka, dan rakta-śigru. Ia pun dikenal sebagai madhuśigru; sedangkan ariṣṭa dan pheṇila adalah nama sinonimnya.

Verse 22

गालवःशावरो लोध्रस्तिरीटस्तिल्वमार्जनौ शेलुः श्लेष्मातकः शीत उद्दालो बहुवारकः

Gālava, śāvara, lodhra, tirīṭa, tilva, dan mārjana; juga śelu, śleṣmātaka, śīta, uddāla, dan bahuvāraka—semuanya adalah sebutan bagi pohon/tumbuhan obat dalam daftar materia medica ini.

Verse 23

वैकङ्कतः श्रुवावृक्षो ग्रन्थिलो व्याघ्रपादपि तिन्दुकः स्फूर्जकः कालो नादेयी भूमिजम्बुकः

Vaikaṅkata, śruvā-vṛkṣa, granthila, vyāghrapāda, tinduka, sphūrjaka, kāla, nādeyī, dan bhūmi-jambuka—ini pun merupakan sebutan yang diakui bagi tumbuhan/pohon obat dalam bab ini.

Verse 24

काकतिन्दौ पीलुकः स्यात् पाटलिर्मोक्षमुष्ककौ क्रमुकः पट्टिकाख्यः स्यात्कुम्भी कैटर्यकट्फले

Pīluka juga disebut Kākatindu; Pāṭalī dikenal pula sebagai Mokṣamuṣka. Kramuka disebut Paṭṭikā; dan Kaiṭarya serta Kaṭphala juga dikenal dengan nama Kumbhī.

Verse 25

वीरवृक्षो ऽरुष्करो ऽग्निमुखी भल्लातकीं त्रिषु सवर्जकासनजीवाश् च पीतसाले ऽथ मालके

Vīravṛkṣa, Aruṣkara, dan Agnimukhī adalah sebutan bagi Bhallātakī. Demikian pula, untuk Triṣu ada nama Savarjaka, Āsana, dan Jīva; sedangkan Pītasāla juga disebut Mālaka.

Verse 26

सर्जाश्वकर्णौ वीरेन्द्रौ इन्द्रद्रुः ककुभो ऽर्जुनः इङ्गुदी तापसतरुर्मोचा शाल्मलिरेव च

Sarja dan Aśvakarṇa; Vīrendra; Indradru; Kakubha; Arjuna; Iṅgudī; Tāpasataru (pohon para pertapa); Mocā; serta Śālmali—itulah pohon-pohon yang disebutkan.

Verse 27

चिरविल्वो नक्तमालः करजश् च करञ्जके प्रकीर्यः पूतिकरजो मर्कट्यङ्गारवल्लरी

‘Ciravilva’, ‘Naktamāla’, ‘Karaja’, serta ‘Prakīrya’, ‘Pūtikaraja’, ‘Markaṭī’, dan ‘Aṅgāravallarī’—semuanya adalah nama sinonim bagi Karañjaka (Karañja).

Verse 28

रोही रोहितकः प्लीहशत्रुर्दाडिमपुष्पकः गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः

Rohī, Rohitaka, ‘Plihāśatru’ (musuh penyakit limpa), Dāḍimapuṣpaka, Gāyatrī, Bālatanaya, Khadira, dan Dantadhāvana—itulah nama-nama sinonim yang diakui bagi bahan obat yang disebutkan.

Verse 29

अरिमेदो विट्खदिरे कदरः खदिरे सिते पञ्चाङ्गुलो वर्धमानश् चञ्चुर्गन्धर्वहस्तकः

Arimeda juga dikenal sebagai Viṭ-khadira. Kadara adalah sebutan bagi khadira putih. Pañcāṅgula, Vardhamāna, Cañcu, dan Gandharva-hastaka adalah nama-nama lainnya.

Verse 30

पिण्डीतको मरुवकः पीतदारु च दारु च देवदारुः पूतिकाष्ठं श्यामा तु महिलाह्वया

Piṇḍītaka juga disebut Maruvaka. Pītadāru dikenal pula sebagai Dāru dan juga Devadāru. Pūtikāṣṭha disebut Śyāmā; dan Śyāmā pun dikenal sebagai Mahilāhvayā.

Verse 31

लता गोवन्दनी गुन्दा प्रियङ्गुः फलिनी फली मण्डूकपर्णपत्रोर्णनटकट्वङ्गटुण्टुकाः

Latā, Govandanī, Gundā, Priyaṅgu, Phalinī, Phalī, Maṇḍūkaparṇī, Patrornanā, Naṭa, Kaṭvaṅga, dan Ṭuṇṭukā—ini adalah nama-nama/ sinonim tumbuhan yang dicatat dalam konteks materia medica.

Verse 32

श्योनाकशुकनासर्क्षदीर्घवृन्तकुटन्नटाः पीतद्रुः सरलश्चाथ निचुलो ऽम्बुज इज्जलः

Śyonāka, Śukanāsa, Arkṣa, Dīrghavṛnta, Kuṭannaṭa, Pītadru, Sarala; serta Nicula, Ambuja, dan Ijjala—semuanya diakui sebagai nama-nama pohon/tumbuhan obat.

Verse 33

काकोडुम्बरिका फल्गुररिष्टः पिचुमर्दकः सर्वतोभद्रको निम्बे शिरीषस्तु कपीतनः

Kākoḍumbarikā dan Phalgu; Ariṣṭa; Picumardaka; dan untuk Nimba (neem) disebut pula Sarvatobhadra; sedangkan Śirīṣa juga dikenal sebagai Kapītana.

Verse 34

वकुलो वञ्जुलः प्रोक्तः पिच्छिलागुरुशिंशपाः जया जयन्ती तर्कारी कणिका गणिकारिका

Vakula juga disebut Wañjula. Ia dikenal pula sebagai Picchila, Aguru, dan Śiṃśapā; serta bernama Jayā, Jayantī, Tarkārī, Kaṇikā, dan Gaṇikārikā.

Verse 35

आपर्णमग्नमन्थः स्याद्वत्सको गिरिमल्लिका कालस्कन्धस्तमालः स्यात् तण्डुलीयो ऽल्पमारिषः

Āparṇa dipahami sebagai Agnimantha; Vatsaka juga disebut Girimallikā. Kāla-skandha sama dengan Tamāla; dan Taṇḍulīya juga dikenal sebagai Alpamāriṣa.

Verse 36

सिन्धुवारस्तु निर्गुण्डी सैवास्फोता वनोद्भवा गणिका यूथिकाम्बष्ठा सप्तला नवमालिका

Sindhuvāra juga disebut Nirguṇḍī; tumbuhan yang sama dikenal pula sebagai Āsphoṭā, Vanodbhavā, Gaṇikā, Yūthikā, Ambaṣṭhā, Saptalā, dan Navamālikā.

Verse 37

अतिमुक्तः पुण्ड्रकः स्यात्कुमारी तरणिः सहा तत्र शोणे कुरुवकस्तत्र पीते कुरुण्टकः

Atimukta juga disebut Puṇḍraka; ia pun dikenal sebagai Kumārī, Taraṇi, dan Sahā. Varietas merahnya disebut Kuruvaka, sedangkan varietas kuningnya disebut Kuruṇṭaka.

Verse 38

नीला झिण्टी द्वयोर्वाणा भिण्टी सैरीयकस् तथा तस्मिन्रक्ते कुरुवकः पीते सहचरी द्वयोः

Dari dua varietas itu, yang biru disebut Jhiṇṭī dan juga Vāṇā; ia pun disebut Bhiṇṭī serta Sairīyaka. Dalam kelompok itu, yang merah disebut Kuruvaka; yang kuning, pada keduanya, disebut Sahacarī.

Verse 39

धुस्तूरः कितवो धूर्तो रुचको मातुलङ्गके समीरणो मरुवकः प्रस्थपुष्पः फणिज्झकः

Dhustūra juga dikenal dengan nama Kitava, Dhūrta, Rucaka, Mātulaṅgaka, Samīraṇa, Maruvaka, Prasthapuṣpa, dan Phaṇijjhaka.

Verse 40

कुठेरकस्तु पर्णासे ऽथास्फोतो वसुकार्कके शिवमल्ली पाशुपतो वृन्दा वृक्षादनी तथा

Kuṭheraka juga disebut Parṇāsa; Asphoṭa juga disebut Vasukārka; Śivamallī juga disebut Pāśupata; dan Vṛndā pun disebut Vṛkṣādanī.

Verse 41

जीवन्तिका वृक्षरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता सोमवल्ली मधुर्णी मूर्वा तु मोरटी तथा

Jīvantikā, Vṛkṣaruhā, Guḍūcī, Tantrikā (juga disebut Amṛtā), Somavallī, Madhurṇī, serta Mūrvā dan Moraṭī—ini adalah nama-nama tumbuhan/merambat obat.

Verse 42

मधुलिका मधुश्रेणी गोकर्णी पीलुपर्ण्यपि पाठाम्बष्ठा विद्धकर्णी प्राचीना वनतिक्तिका

Madhulikā, Madhuśreṇī, Gokarṇī, juga Pīluparṇī; serta Pāṭhā, Ambaṣṭhā, Viddhakarṇī, Prācīnā, dan Vanatiktikā—ini adalah nama-nama tumbuhan obat.

Verse 43

कटुः कटुम्भरा चाथ चक्राङ्गी शकुलादनी आत्मगुप्ता प्रावृषायी कपिकच्छुश् च मर्कटी

‘Kaṭu’, ‘Kaṭumbharā’, ‘Cakrāṅgī’, ‘Śakulādanī’, ‘Ātmaguptā’, ‘Prāvṛṣāyī’, ‘Kapikacchu’, dan ‘Markaṭī’—semuanya adalah nama sinonim yang diakui bagi satu obat yang sama.

Verse 44

अपामार्गः शैखरिकः प्रत्यक्पर्णी मयूरकः फञ्जिका ब्राह्मणी भार्गी द्रवन्ति शम्बरी वृषा

Apāmārga juga dikenal dengan nama sinonim: Śaikharika, Pratyakparṇī, Mayūraka, Phañjikā, Brāhmaṇī, Bhārgī, Dravantī, Śambarī, dan Vṛṣā.

Verse 45

मण्डूकपर्णी भण्डीरी समङ्गा कालमेषिका रोदनी कच्छुरानन्ता समुद्रान्ता दुरालभा

Mandūkaparṇī, Bhaṇḍīrī, Samaṅgā, Kālameṣikā, Rodanī, Kacchurā, Anantā, Samudrāntā, dan Durālabhā—ini adalah nama-nama tumbuhan obat.

Verse 46

पृश्निपर्णी पृथक्पर्णी कलशिर्धावनिर्गुहा निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री क्षुद्रा दुस्पर्शया सह

Pṛśniparṇī, Pṛthakparṇī, Kalaśīr, Dhāvanirguhā, Nidigdhikā, Spṛśī, Vyāghrī, Kṣudrā, beserta Dusparśā—semuanya adalah nama-nama herba obat.

Verse 47

अवल्गुजः सोमराजी सुवल्लिः सोमवल्लिका कालमेषी कृष्णफला वकुची पूतिफल्य् अपि

Avalguja juga disebut dengan nama sinonim: Somarājī, Suvallī, Somavallikā, Kālameṣī, Kṛṣṇaphalā, Vakucī, dan Pūtiphalī.

Verse 48

कणोषणोपकुल्या स्याच्छ्रेयसी गजपिप्पली चव्यन्तु चविका काकचिञ्ची गुञ्जे तु कृष्णला

Kaṇoṣaṇā juga disebut Upakulyā. Śreyasī adalah nama lain bagi Gajapippalī. Cavī disebut Cavikā. Kākaciñcī disebut Guñjā; dan Guñjā juga dikenal sebagai Kṛṣṇalā.

Verse 49

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

Viśvā, Viṣā, Prativiṣā, śṛṅgāṭa liar (kastanye air) dan gokṣura; Nārāyaṇī; Śatamūlī; Kāleyaka; serta Haridrava—semuanya disebut sebagai bahan obat dalam penanganan racun dan terapi penawar.

Verse 50

दार्वी पचम्पचा दारु शुक्ला हैमवती वचा वचोग्रगन्धा षड्ग्रन्था गोलोमी शतपर्विका

Dārvī, Pacampacā, Dāru, Śuklā, Haimavatī, Vacā, Vacogragandhā, Ṣaḍgranthā, Golomī, dan Śataparvikā—ini adalah nama-nama obat yang tercantum dalam daftar materia medica.

Verse 51

आस्फोता गिरिकर्णी स्यात् सिंहास्यो वासको वृषः मिशी मधुरिकाच्छत्रा कोकिलाक्षेक्षुरक्षुरा

Āsphotā juga disebut Girikarṇī. Siṃhāsyā dikenal sebagai Vāsaka dan Vṛṣa. Miśī disebut pula Madhurikā dan Chatrā; demikian juga Kokilākṣī, Ikṣurā, dan Akṣurā adalah nama-namanya.

Verse 52

विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा

Viḍaṅga juga disebut Astrī dan Krimighna (pembasmi cacing). Demikian pula Vajradruma, Snuk, Snuḥī, dan Sudhā; serta Mṛdvīkā, Gostanī, Drākṣā, Valā, dan Vāṭyālaka—ini adalah nama-nama tumbuhan yang bersinonim.

Verse 53

काला मसूरविदला त्रिपुटा त्रिवृता त्रिवृत् मधुकं क्लीतकं यष्टिमधुका मधुयष्टिका

‘Kālā’, ‘masūravidalā’, dan ‘tripuṭā’ adalah nama-nama bagi trivṛt (obat pencahar). ‘Madhuka’, ‘klītaka’, ‘yaṣṭimadhukā’, dan ‘madhuyaṣṭikā’ adalah nama-nama bagi licorice (yaṣṭīmadhu).

Verse 54

विदारी क्षीरशुक्लेक्षुगन्धा क्रोष्ट्री च या सिता गोपी श्यामा शारिवा स्यादनन्तोत्पलशारिवा

Vidārī juga dikenal dengan nama Kṣīraśuklā, Ikṣugandhā, dan Kroṣṭrī; demikian pula Śārivā dikenal sebagai Sitā, Gopī, Śyāmā, Anantā, dan Utpala-Śārivā.

Verse 55

मोचा रम्भा च कदली भण्टाकी दुष्प्रधर्षिणी स्थिरा ध्रुवा सालपर्णी शृङ्गी तु वृषभो वृषः

Mocā, Rambhā, Kadalī, Bhaṇṭākī, Duṣpradharṣiṇī, Sthirā, Dhruvā, Sālaparṇī, dan Śṛṅgī—itulah nama-nama (sinonim)nya; juga disebut Vṛṣabha dan Vṛṣa.

Verse 56

गाङ्गेरुकी नागबला मुषली तालमूलिका ज्योत्स्नी पटोलिका जाली अजशृङ्गी विषाणिका

Gāṅgerukī, Nāgabalā, Muṣalī, Tālamūlikā, Jyotsnī, Paṭolikā, Jālī, Ajaśṛṅgī, dan Viṣāṇikā—itulah nama-nama tumbuhan obat.

Verse 57

स्याल्लाङ्गलिक्यग्निशिखा ताम्बूली नागवल्ल्यपि हरेणू रेणुका कौन्ती ह्रीवेरो दिव्यनागरं

Termasuk pula Lāṅgalikī, Agniśikhā, Tāmbūlī, dan Nāgavallī; demikian juga Hareṇū, Reṇukā, Kauntī, Hrīvera, serta Divya-nāgara—nama-nama bahan obat dan aromatik.

Verse 58

कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु शैलेयं तालपर्णी तु दैत्या गन्धकुटी मुरा

‘Kālānusārya’, ‘Vṛddhāśma’, ‘Puṣpa’, ‘Śīta’, dan ‘Śivā’; serta ‘Śaileya’, ‘Tālaparṇī’, ‘Daityā’, ‘Gandhakuṭī’, dan ‘Murā’—merupakan nama-nama yang diakui dalam bahan-bahan pengobatan.

Verse 59

ग्रन्थिपर्णं शुकं वर्हि वला तु त्रिपुटा त्रुटिः शिवा तामलकी चाथ हनुर्हट्टविलासिनी

Granthiparṇa juga dikenal sebagai Śuka dan Varhi; Valā disebut pula Tripuṭā dan Truṭi; sedangkan Śivā juga dinamai Tāmalakī, Hanuḥ, serta Haṭṭavilāsinī.

Verse 60

कुटं नटं दशपुरं वानेयं परिपेलवम् तपस्वनी जटामांसी पृक्का देवी लता लशूः

Kuta, Naṭa, Daśapura, Vāneya, Paripelava, Tapasvinī, Jaṭāmāṃsī, Pṛkkā, Devī, Latā, dan Laśū—demikianlah nama-nama bahan obat yang disebutkan.

Verse 61

कर्चुरको द्राविडको गन्धमूली शठी स्मृता स्यद्दृक्षगन्धा छगलान्त्रा वेगी वृद्धदारकः

Śaṭhī dikenal pula dengan nama Karcuraka, Drāviḍaka, dan Gandhamūlī; juga disebut Dṛkṣagandhā, Chagalāntrā, Vegī, serta Vṛddhadāraka.

Verse 62

तुण्डिकेरी रक्तफला विम्बिका पीलुपर्ण्य् अपि चाङ्गेरी चुक्रिकाम्बष्टा स्वर्णक्षीरी हिमावती

Tuṇḍikerī, Raktaphalā, Vimbikā, serta Pīluparṇī; demikian pula Āṅgerī, Cukrikā, Ambaṣṭā, Svarṇakṣīrī, dan Himāvatī—itulah nama-nama tumbuhan obat (sinonimnya).

Verse 63

सहस्रवेधी चुक्रो ऽम्लवेतसः शतवेध्यपि जीवन्ती जीवनी जीवा भूमिनिम्वः किरातकः

Ia disebut Sahasravedhī; juga Cukra; juga Amlavetasa; bahkan Śatavedhya. Ia pun dikenal sebagai Jīvantī, Jīvanī, dan Jīvā; demikian pula Bhūminimba serta Kirātaka.

Verse 64

कूर्चशीर्षो मधुकरश् चन्द्रः कपिवृकस् तथा दद्रुघ्नः स्यादेडगजो वर्षाभूः शीथहानिणी

Bahan/ramuan obat ini juga dikenal dengan nama Kūrcaśīrṣa, Madhukara, Candra, Kapivṛka, Dadrughna, Eḍagaja, Varṣābhū, dan Śīthahāniṇī.

Verse 65

कुनन्दती निकुम्भस्त्रा यमानी वार्षिका तथा लशुनङ्गृञ्चनारिष्टमहाकन्दरसोनकाः

Kunandatī, Nikumbhastrā, Yamānī (ajwain), Vārṣikā; juga Laśuna (bawang putih), Aṅgṛñcana, Ariṣṭa, Mahākanda, dan Rasonaka (bawang putih) termasuk bahan obat yang disebutkan di sini.

Verse 66

वाराही वदरा गृष्टिः काकमाची तु वायसी शतपुष्पा सितच्छत्रातिच्छत्रा मधुरा मिसिः

Vārāhī juga disebut Vadarā dan Gṛṣṭi. Kākamācī dikenal pula sebagai Vāyasī. Śatapuṣpā juga disebut Sita-chatrā dan Ati-chatrā. Madhurā dikenal pula sebagai Misī.

Verse 67

अवाक्पुष्पी कारवी च सरणा तु प्रसारणी कटम्भरा भद्रवला कर्वूरश् च शटी ह्य् अथ

Avākpuṣpī; Kāravī; Saraṇā (juga disebut Prasāraṇī); Kaṭambharā; Bhadravalā; Karvūra; dan Śaṭī—itulah nama-nama/bahan berikutnya.

Verse 68

पटोलः कुलकस्तिक्तः कारवेल्लः कटिल्लकः कुष्माण्डकस्तु कर्कारुरिर्वारुः कर्कटी स्त्रियौ

Paṭola (labu runcing) juga disebut Kulaka dan Tikta. Kāravella (pare) juga disebut Kaṭillaka. Kuṣmāṇḍaka (labu musim dingin/ash gourd) disebut Karkāru. Irvāru dan Karkaṭī adalah sebutan berbentuk feminin (untuk jenis labu/merambat).

Verse 69

इक्ष्वाकुः कटुतुम्बी स्याद्विशाला त्विन्द्रवारुणी अर्शेघ्नः शूरणः कन्दो मुस्तकः कुरुविन्दकः

Ikṣvāku juga disebut Kaṭutumbī; Viśālā juga dikenal sebagai Indrā-vāruṇī. Śūraṇa disebut Arśa-ghna (penghancur wasir) dan juga Kanda (umbi). Mustaka pun disebut Kuruvindaka.

Verse 70

वंशे त्वक्सारकर्मारवेणुमस्करतेजनाः छत्रातिच्छत्रपालघ्नौ मालातृणकभूस्तृणे

Untuk ‘vaṁśa’ (bambu) dipakai istilah tvaksāra, karmāra, veṇu, maskara, dan tejanāḥ. Untuk ‘chatra’ (payung) dipakai atichatra dan chatrapālaghna. Untuk ‘tṛṇa’ (rumput) dipakai mālā, tṛṇaka, dan bhūstṛṇa.

Verse 71

तृणराजाह्वयस्तालो घोण्टा क्रमुकपुगकौ शार्दूलद्वीपिनौ व्यघ्रे हर्यक्षः केशरी हरिः

‘Tāla’ juga disebut Tṛṇarāja; ia pun dikenal sebagai Ghoṇṭā, serta bernama Kramuka dan Pugaka. Untuk harimau dipakai nama Śārdūla dan Dvīpin; dan juga disebut Vyāghra, Haryakṣa, Keśarī, serta Hari.

Verse 72

कोलः पौत्री वराहः स्यात् कोक ईहामृगो वृकः लूतोर्णनाभौ तु समौ तन्तुवायश् च मर्कटे

‘Kola’ dan ‘Pautrī’ adalah nama bagi babi hutan (varāha). ‘Koka’ dan ‘Īhāmṛga’ menunjuk serigala. ‘Lūta’ dan ‘Ūrṇanābha’ bersinonim (keduanya berarti laba-laba); dan ‘Tantuvāya’ adalah sebutan bagi monyet.

Verse 73

वृश्चिकः शूककीटः स्यात्सारङ्गस्तोककौ समौ कृकवाकुस्ताम्रचूडः पिकः कोकिल इत्य् अपि

‘Vṛścika’ berarti kalajengking; ‘śūkakīṭa’ adalah sejenis serangga. ‘Sāraṅga’ dan ‘tokaka’ bersinonim. ‘Kṛkavāku’ juga disebut ‘tāmracūḍa’; dan ‘pika’ pun disebut ‘kokila’ (burung kukuk/koel).

Verse 74

कके तु करटारिष्टौ वकः कह्व उदाहृतः कोकश् चक्रश् चक्रवाको कादम्बः कलहंसकः

Untuk burung gagak, sinonimnya ialah karaṭa dan ariṣṭa. Burung bangau juga disebut kahva. Burung cakravāka dinamai koka dan cakra; dan kādamba (angsa/bebek) disebut kalahaṃsaka.

Verse 75

पतङ्गिका पुत्तिका स्यात्सरघा मधुमक्षिका सकुलदन्ती निर्दंष्ट्रेति ख द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमराअलयः

‘Pataṅgikā’ dan ‘puttikā’ adalah nama bagi lebah; demikian pula ‘saraghā’ dan ‘madhumakṣikā’. ‘Sakuladantī’ dan ‘nirdaṃṣṭrā’ juga disebutkan. Selain itu, ‘dvirepha’, ‘puṣpaliṭ’, ‘bhṛṅga’, ‘ṣaṭpada’, ‘bhramara’, dan ‘ālaya’ merupakan sinonim lebah.

Verse 76

केकी शिख्यस्य वाक्केका शकुन्तिशकुनिद्विजाः स्त्री पक्षतिः पक्षमूलञ्चञ्चुस्तोटिरुभे स्त्रियौ

Untuk merak digunakan kata kekī; jambulnya disebut śikhā; dan suaranya dinamai kekā. ‘Śakunti’ dan ‘śakuni’ adalah kata feminin bermakna ‘burung’. Pakṣati berarti sayap, dan pakṣamūla dasar/akar sayap. Caṅcu dan stoṭi, keduanya feminin, bermakna paruh/moncong.

Verse 77

गतिरुड्डिनसण्डीनौ कुलायो नीडमस्त्रियां पेशी कोषो द्विहीने ऽण्डं पृथुकः शावकः शिशुः

Gati, uḍḍina, dan saṇḍīna adalah sebutan bagi burung. Kulāya dan nīḍa adalah nama bagi sarang. Peśī dan koṣa bermakna selubung atau sarung. Aṇḍa berarti telur (juga testis). Pṛthuka, śāvaka, dan śiśu adalah sebutan bagi anak atau keturunan muda.

Verse 78

पोतः पाको ऽर्भको डिम्भः सन्दोहव्यूहको गणः स्तोमौघनिकरव्राता निकुरम्बं कदम्बकं सङ्घातसञ्चयौ वृन्दं पुञ्जराशी तु कूटकं

Pota, pāka, arbhaka, dan ḍimbha berarti ‘anak kecil/bayi’. Sandoha, vyūha, dan gaṇa berarti ‘perkumpulan/kumpulan’. Stoma, ogha, nikara, dan vrāta berarti ‘tumpukan/massa/banyaknya’. Nikuramba dan kadambaka berarti ‘gugus/gerombol’. Saṅghāta dan sañcaya berarti ‘akumulasi’. Vṛnda berarti ‘kelompok’. Puñja dan rāśi berarti ‘timbunan’, dan kūṭaka juga menunjuk ‘timbunan yang menggunung’.