Varaha Purana 74.6: Adhyaya 74, Shloka 6
Measures of the Earth and the Cosmos: The Expansion of the Universe and the Division of Continents and Regions
Pūrva Bhāga · Cosmological Genealogies and Sapta-dvīpa Geography
योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतो मुख्यतस्तु—अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्युपलक्षित—विज्ञानमात्ररूपम्। स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व-रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज। तच्च सृष्ट्वा—नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार। तस्मिन्सकलवेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिरभवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायम्भुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज। यः स्वायम्भुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते। तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ। प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः—आग्नीघ्रोऽग्निबाहुर्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः। स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास। तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे—शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति। पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम्। तयोर् देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ। धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम्। शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः। सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः जीमूतस्य जीमूत इति—एते शाल्मलेर्देशाः। तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः—कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरो द्याण्डकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति। तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि। कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा—उद्भिदो वेणुमांश्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि। शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा—शान्तभयशिशिरसुखोदयम् नन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति। एते सप्त पुत्राः—एतन्नामान्येव वर्षाणि। अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः—तद्यथा नाभिः किम्पुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति। एतन्नामान्येव वर्षाणि। नाभेर् हिमवन्तं हेमकूटं किम्पुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यं इलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयम् उत्तरं च शृङ्गवतं कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति। एवं स्वायम्भुवेऽन्तरे भुवनप्रतिष्ठा। कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च। एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति। अत्र नाभेः सर्गं कथयामि। नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः। तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर् दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम। भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर् नाम। तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ। सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर् नाम। तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम। तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्ता तस्य निखातो निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः। तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः। तस्य राजो राजस्य शतजित्। तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनैमा वर्धिताः प्रजाः। तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम्॥ ७४.६ ॥
yo'sau sakalavidyāvabodhitaparamātmarūpī vigatakalmaṣaḥ paramāṇur acintyātmā nārāyaṇaḥ sakalalokālokavyāpī pītāmbaroruvakṣaḥ kṣitidharo guṇato mukhyatas tu— aṇumahaddīrghahr asvam akṛśamalohitam ity evamādyupalakṣita—vijñānamātrarūpam | sa bhagavāṁs triprakāraḥ sattva-rajas-tamodriktaḥ salilaṁ sasarja | tac ca sṛṣṭvā—nādipuruṣaḥ parameśvaro nārāyaṇaḥ sakalajaganmayaḥ sarvamayo devamayo yajñamaya āpomaya āpomūrtir yoganidrāyā suptasya tasya nābhau sadabjaṁ niḥsasāra | tasmin sakalavedanidhir acintyātmā parameśvaro brahmā prajāpatiḥ abhavat sa ca sanaka-sanan dana-sanatkumārādīn jñānadharmiṇaḥ pūrvam utpādya paścān manuṁ svāyambhuvaṁ marīcyādīn dakṣāntān sasarja | yaḥ svāyambhuvo manur bhagavatā sṛṣṭas tasmād ārabhya bhuvanasyātivistaro varṇyate | tasya ca manor dvau putrau babhūvatuḥ priyavratottānapādau | priyavratasya daśa putrā babhūvuḥ—āgnīghro'gnibāhur medho medhātithir dhruvo jyotiṣmān dyutimān havyavapuṣmat-savanāntāḥ | sa ca priyavrataḥ saptadvīpeṣu sapta putrān sthāpayāmāsa | tatra cāgnīdhraṁ jambūdvīpeśvaraṁ cakre—śākadvīpeśvaraṁ medhātithiṁ kuśe jyotiṣmantaṁ krauñce dyutimantaṁ śālmale vapuṣmantaṁ gomedasyeśvaraṁ havyaṁ puṣkarādhipatiṁ savanam iti | puṣkareśasyāpi savanasya dvau putrau mahāvīta-dhātakī bhavetām | tayor deśau gomedāś ca nāmnā vyavasthitau | dhātaker dhātakīkhaṇḍaṁ kumudasya ca kaumudam | śālmala-adhipater api vapuṣmantasya trayaḥ putrāḥ sakuśa-vaid yuta-jīmūtanāmānaḥ | sakuśasya sakuśanāmā deśaḥ vaidyutasya vaidyutaḥ jīmūtasya jīmūta iti—ete śālmaler deśāḥ | tathā ca dyutimataḥ sapta putrakāḥ—kuśalo manugoṣṭhauṣṇaḥ pīvaro dyāndhakāraka-muni-dundubhiś ceti | tannāmnā krauñce sapta mahādeśanāmāni | kuśadvīpeśvarasyāpi jyotiṣmataḥ saptaiva putrās tadyathā—udbhido veṇumāṁś caiva rathopalambano dhṛtiḥ prabhākaraḥ kapila iti | tannāmāny eva varṣāṇi draṣṭavyāni | śākādhipasyāpi sapta putrā medhātithes tadyathā—śāntabhaya-śiśira-sukhodayaṁ nanda-śiva-kṣemaka-dhruvā iti | ete sapta putrāḥ—etannāmāny eva varṣāṇi | atha jambūdvīpeśvarasyāpi āgnīdhrasya nava putrā babhūvuḥ—tadyathā nābhiḥ kimpuruṣo harivarṣa ilāvṛto ramyako hiraṇmayaḥ kurur bhadrāśvaḥ ketumālaś ceti | etannāmāny eva varṣāṇi | nābher himavantaṁ hemakūṭaṁ kimpuruṣaṁ naiṣadhaṁ harivarṣaṁ merumadhyaṁ ilāvṛttaṁ nīlaṁ ramyakaṁ śvetaṁ hiraṇmayam uttaraṁ ca śṛṅgavatam kuravo mālyavantaṁ bhadrāśvaṁ gandhamādanaṁ ketumālam iti | evaṁ svāyambhuve'ntare bhuvana-pratiṣṭhā | kalpe kalpe caivam eva sapta sapta pārthivaiḥ kriyate bhūmeḥ pālanaṁ vyavasthā ca | eṣa svabhāvaḥ kalpasya sadā bhavatīti | atra nābheḥ sargaṁ kathayāmi | nābhir merudevyāṁ putram ajanayad ṛṣabhanāmānaṁ tasya bharato jajñe putraś ca tāvad agrajaḥ | tasya bharatasya pitā ṛṣabho himādreḥ dakṣiṇaṁ varṣam adād bhārataṁ nāma | bharatasyāpi putraḥ sumatir nāma | tasya rājyaṁ dattvā bharato'pi vanaṁ yayau | sumates tejas tatputraḥ satsur nāma | tasyāpīndradyumno nāma | tasyāpi parameṣṭhī tasyāpi pratiharttā tasya nikhāto nikhātasya unnetā unnetur apy abhāvas tasyodgātā tasya prastotā prastotuś ca vibhuḥ vibhoḥ pṛthuḥ pṛthor anantaḥ anantasyāpi gayaḥ gayasya nayas tasya virāṭaḥ | tasyāpi mahāvīryas tataḥ sudhīmān dhīmato mahān mahato bhaumano bhaumanasya tvaṣṭā tvaṣṭur virajāḥ | tasya rājo rājasya śatajit | tasya putraśataṁ jajñe tenemā varddhitāḥ prajāḥ | tair idaṁ bhārataṁ varṣaṁ saptadvīpaṁ samāṅkitam || 74.6 ||
yo.asau sakalavidyAvabodhitaparamAtmarUpI vigatakalmaShaH paramANurachinttyAtmA nArAyaNaH sakalalokAlokavyApI pItAmbaroruvakShaH kShitidharo guNatomukhyatastu - aNumahaddIrghahrasvamakRRishamalohitamityevamAdyopalakShita - vij~nAnamAtrarUpam | sa bhagavAMstriprakAraH sattva -{5} rajastamodriktaH salilaM sasarja | tachcha sRRiShTvA - nAdipuruShaH parameshvaro nArAyaNaH sakalajaganmayaH sarvamayo devamayo yaj~namaya Apomaya ApomUrttiryoganidrayA suptasya tasya nAbhau sadabjaM niHsasAra | tasminsakala - vedanidhirachintyAtmA parameshvaro brahmA prajApatira -{10} bhavat sa cha sanakasanandanasanatkumArAdIn j~nAnadharmiNaH pUrvamutpAdya pashchAnmanuM svAyaMbhuvaM marIchyAdIn dakShAntAn sasarja | yaH svayaMbhuvo manurbhagavatA sRRiShTastasmAdArabhya bhuvanasyAtivistaro varNyate | tasya cha manordvau putrau babhUvatuH priyavratottAnapAdau | {15} priyavratasya dasha putrA babhUvuH | AgnIghro.agnibAhu - rmedho medhAtithirdhruvo jyotiShmAn dyutimAn havyavapuShmatsavanAntAH | sa cha priyavrataH saptadvIpeShu sapta putrAn sthApayAmAsa | tatra chAgnIdhraM jambUdvIpeshvaraM chakre| {20} shAkadvIpeshvaraM medhAtithiM kushe jyotiShmantaM krau~nche dyutimantaM shAlmale vapuShmantaM gomedasyeshvaraM havyaM puShkarAdhipatiM savanamiti | puShkareshasyApi savanasya dvau putrau mahAvItadhAtakI bhavetAm || {25} tayordeshau gomedashcha nAmnA vyavasthitau | dhAtakerdhAtakIkhaNDaM kumudasya cha kaumudam | shAlmalAdhipaterapi vapuShmantasya trayaH putrAH sakushavaidyutajImUtanAmAnaH | sakushasya sakushanAmA deshaH vaidyutasya vaidyutaH {30} jImUtasya jImUta iti ete shAlmalerdeshA iti tathA cha dyutimataH sapta putrakAH kushalo manugoShThauShNaH pIvarodyAndhakArakamunidundubhishcheti | tannAmnA krau~nche sapta mahAdeshanAmAni | kushadvIpeshvarasyApi jyotiShmataH saptaiva putrAstadyathA udbhido veNumAM - {35} shchaiva rathopalambano dhRRitiH prabhAkaraH - kapila iti| tannAmAnyeva varShANi draShTavyAni shAkAdhipasyApi sapta putrA medhAtithestadyathA shAntabhayashishirasukhodayaMnandashivakShemakadhruvA iti ete sapta putrAH etannAmAnyeva varShANi | {40} atha jambUdvIpeshvarasyApi AgnIdhrasya nava putrA babhUvuH | tadyathA nAbhiH kiMpuruSho harivarSha ilAvRRito ramyako hiraNmayaH kururbhadrAshvaH ketumAlashcheti | etannAmAnyeva varShANi | nAbherhemavantaM hemakUTaM kiMpuruShaM naiShadhaM harivarShaM merumadhyamilAvRRittaM nIlaM ramyakaM shvetaM hiraNmayaM {45} uttaraM cha shrRRi~NgavataH kuravo mAlyavantaM bhadrAshvaM gandhamAdanaM ketumAlamiti | evaM svAyaMbhuve.antare bhuvana- pratiShThA | kalpe kalpe chaivameva sapta sapta pArthivaiH kriyate bhUmeH pAlanaM vyavasthA cha | eSha svabhAvaH kalpasya sadA bhavatIti | {50} atra nAbheH sargaM kathayAmi | nAbhirmerudevyAM putramajanayad RRiShabhanAmAnaM tasya bharato jaj~ne putrashcha tAvadagrajaH | tasya bharatasya pitA RRiShabho himAdrerdakShiNaM varShamadAd bhArataM nAma | bharatasyApi putraH sumatirnAmA | tasya rAjyaM dattvA bharato.api vanaM yayau | {55} sumatestejastatputraH satsurnAmA | tasyApIndradyumno nAma | tasyApi parameShThI tasyApi pratiharttA tasya nikhAtaH nikhAtasya unnetA unneturapyabhAvastasyodgAtA tasya prastotA prastotushcha vibhuH vibhoH pRRithuH pRRithoranantaH anantasyApi gayaH gayasya nayastasya virATaH {60} tasyApi mahAvIryastataH sudhImAn dhImato mahAn mahato bhaumano bhaumanasya tvaShTA tvaShTurvirajAH tasya rAjo rAjasya shatajit | {63} tasya putrashataM jaj~ne tenemA varddhitAH prajAH | tairidaM bhArataM varShaM saptadvIpaM samA~Nkitam || 74.6 ||
नारायण भगवान सब जगह हैं। वो सब ज्ञान जानते हैं और बिल्कुल साफ हैं। उनका रूप सोच से पारे है। उन्होंने पहले पानी बनाया। फिर उनकी नाभि से कमल निकला और उसपे ब्रह्मा आए। ब्रह्मा ने पहले सनक, सनंदन, सनत्कुमार जैसे रिशियों को बनाया। फिर मनु और दूसरे लोग पैदा किए। मनु के दो बेटे थे, प्रियव्रत और उत्तानपाद। प्रियव्रत के दस बेटे थे। उन्होंने सात द्वीप पर अपने बेटों को राजा बनाया। अग्नीध्र को जंबूद्वीप दिया, मेधातिथि को शाकद्वीप, ज्योतिष्मान को कुश, द्युतिमान को क्रौंच, वपुष्मान को शाल्मला, हव्य को गोमेद, और सवन को पुष्कर। सवन के दो बेटे थे, महावित और धातकी। हर बेटे का अपना देश था। ऐसे ही प्रियव्रत के दूसरे बेटों के बेटे भी थे और उनके नाम से ही देश का नाम पड़ा। नाभि का बेटा ऋषभ हुआ, उसका बेटा भरत हुआ। भरत के नाम से इस देश का नाम भारत पड़ा। भरत का बेटा सुमति हुआ, उसका बेटा तेजस, उसका बेटा सत्सुर, उसका बेटा इंद्रद्युम्न। ऐसे ही यह वंश चलता रहा। इन सबकी वजह से भारत की प्रजा बनी। यह पूरा क्रम हर कल्प में ऐसा ही होता है।
Sandhi Notes
- Verse 74.74.6 is a long prose-like passage
- this record provides a representative pada analysis for the opening narrative segment up to ‘varṇyate’. Major sandhi: yo'sau = yaḥ asau
- tama-udriktaḥ = tamaḥ udriktaḥ
- tac ca = tat ca
Varāha
Curious; receiving cosmology and genealogy that grounds her ‘burden’ as world-order
How does Nārāyaṇa’s cosmogony unfold into Brahmā’s creation, manvantara order, dvīpa-division, and royal lineages culminating in Bhārata-varṣa?
Cosmos arises from Nārāyaṇa; creation proceeds through Brahmā and progenitors; geography and kingship are instruments of dharma sustaining prajā.
See social/political order as stewardship of bhūmi under divine law; cultivate ‘big-picture’ humility—lineage and territory are transient within recurring kalpas.
Nārāyaṇa as the subtle, all-pervading consciousness (vijñāna-mātra) manifests the cosmos through guṇa-dynamics; waters and lotus-from-navel encode emergence of differentiated order from undifferentiated causal state (yoga-nidrā).
‘devamaya/yajñamaya/āpomaya’ suggests the cosmos as sacrifice-body, with waters as primordial oblation-field and the lotus as altar-platform for Brahmā’s creative rite.
Aligns with non-dual/qualified-nondual idiom: Brahman/Nārāyaṇa as pure consciousness, inconceivable, beyond color/measure opposites (aṇu/mahat etc.), yet immanent as jagat-kāraṇa via māyā/guṇas.
Earth’s governance is periodically organized: in each kalpa, administration/protection of the earth is arranged by sets of rulers (sevenfold pattern) to maintain order.
Upholding orderly rule sustains prajā and stabilizes bhūmi; failure of governance implies disorder (adharma) and instability of the world-order.
Indirect: Nārāyaṇa/Viṣṇu as source of later avatāras, but no Mathurā/Kṛṣṇa marker here.
Varāha Purāṇa 74.74.7-8 (yuga count; transition to dvīpas)
FAQs
It preserves a Purāṇic model of world-order (sapta-dvīpa cosmography) and a royal genealogy used in premodern South Asian historiography and political imagination, linking territory-names (e.g., Bhārata) to exemplary rulers.
Bhārata-varṣa is identified as the southern region associated with Himālaya (himādreḥ dakṣiṇaṁ varṣam). In scholarly usage, it functions as a cultural-geographic designation broadly corresponding to the Indian subcontinent, framed within Purāṇic cosmography.
The passage emphasizes recurring cosmic and political order: governance of the earth is portrayed as a structured responsibility renewed in each kalpa, suggesting an ethic of stewardship and administrative continuity rather than arbitrary rule.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
