Paramahansa Upanishad: Verse 4
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थितिर् एव भिक्षुः। सौवर्णादीनां नैव परिग्रहेन् न लोकं नावलोकं च। आबाधकं क इति चेद् बाधकोऽस्त्येव यस्माद् भिक्षुर् हिरण्यं रसेन दृष्टं च स ब्रह्महा भवेत्। यस्माद् भिक्षुर् हिरण्यं रसेन ग्राह्यं च स आत्महा भवेत्। तस्माद् भिक्षुर् हिरण्यं रसेन न दृष्टं च न स्पृष्टं च न ग्राह्यं च। सर्वे कामा मनोगता व्यावर्तन्ते। दुःखे नोद्विग्नः सुखे न स्पृहा त्यागो रागे सर्वत्र शुभाशुभयोर् अनभिस्नेहो न द्वेष्टि न मोदं च। सर्वेषाम् इन्द्रियाणां गतिर् उपरमते य आत्मन्येवावस्थीयते यत् पूर्णानन्दैकबोधस् तद् ब्रह्माहम् अस्मीति कृतकृत्यो भवति कृतकृत्यो भवति॥ ४॥
आशा-अम्बरः । न नमस्कारः । न स्वधा-कारः । न निन्दा । न स्तुतिः । यदृच्छिकः भवेत् । भिक्षुः । न आवाहनम् । न विसर्जनम् । न मन्त्रम् । न ध्यानम् । न उपासनम् च । न लक्ष्यम् । न आकाङ्क्ष्यम् । न पृथक् । न अपृथक् । अहम् न । न त्वम् । न सर्वम् च । अनिकेत-स्थितिः एव भिक्षुः । सौवर्ण-आदीनाम् नैव परिग्रहेत् । न लोकम् । न अवलोकम् च । आबाधकम् कः इति चेत् । बाधकः अस्ति एव । यस्मात् भिक्षुः हिरण्यम् रसेन दृष्टम् च । सः ब्रह्म-हा भवेत् । यस्मात् भिक्षुः हिरण्यम् रसेन ग्राह्यम् च । सः आत्म-हा भवेत् । तस्मात् भिक्षुः हिरण्यम् रसेन न दृष्टम् च । न स्पृष्टम् च । न ग्राह्यम् च । सर्वे कामाः मनः-गताः व्यावर्तन्ते । दुःखे न उद्विग्नः । सुखे न स्पृहा । त्यागः रागे । सर्वत्र शुभ-अशुभयोः अनभिस्नेहः । न द्वेष्टि । न मोदं च । सर्वेषाम् इन्द्रियाणाम् गतिः उपरमते । यः आत्मनि एव अवस्थीयते । यत् पूर्ण-आनन्द-एक-बोधः । तत् ब्रह्म अहम् अस्मि इति । कृत-कृत्यः भवति । कृत-कृत्यः भवति ॥ ४ ॥
āśāmbaro na namaskāro na svadhākāro na nindā na stutir yadṛcchiko bhaved bhikṣur nāvāhanaṃ na visarjanaṃ na mantraṃ na dhyānaṃ nopāsanaṃ ca na lakṣyaṃ nākāṅkṣyaṃ na pṛthag nāpṛthag ahaṃ na na tvaṃ na sarvaṃ cāniketasthitir eva bhikṣuḥ. sauvarṇādīnāṃ naiva parigrahen na lokaṃ nāvalokaṃ cābādhakaṃ ka iti ced bādhako'sty eva yasmād bhikṣur hiraṇyaṃ rasena dṛṣṭaṃ ca sa brahmahā bhavet. yasmād bhikṣur hiraṇyaṃ rasena grāhyaṃ ca sa ātmāhā bhavet. tasmād bhikṣur hiraṇyaṃ rasena na dṛṣṭaṃ ca na spṛṣṭaṃ ca na grāhyaṃ ca. sarve kāmā manogatā vyāvartante. duḥkhe nodvignaḥ sukhe na spṛhā tyāgo rāge sarvatra śubhāśubhayor anabhisneho na dveṣṭi na modaṃ ca. sarveṣām indriyāṇāṃ gatir uparamate ya ātmany evāvasthīyate yat pūrṇānandaikabodhas tad brahmāham asmīti kṛtakṛtyo bhavati kṛtakṛtyo bhavati. ||4||
भिक्षु का कपड़ा सिर्फ आशा है, जो मिल जाए वो पहन लेता है। न कोई सलाम करता है, न पूजा करता है, न किसी को गाली देता है, न तारीफ़ सुनाता है। जो आता है वो लेता है। न किसी भगवान को बुलाता है, न छोड़ता है, न मंत्र पढ़ता है, न ध्यान लगाता है, न पूजा करता है। न किसी चीज़ का शौक रखता है, न इच्छा करता है। न मैं अलग, न तुम अलग, न सब अलग। भिक्षु तो घर नहीं रहता। सोना और ऐसी चीज़ें नहीं रखनी। दुनिया को देखने की भी इच्छा नहीं। अगर पूछा जाए कि कौन रोकेगा, तो ज़रूर कोई रोकता है। अगर भिक्षु सोना देख के लालच आए तो वो ब्रह्मा का मारता है। अगर सोना ले ले तो अपना आप मारता है। इसलिए भिक्षु सोना न देखे, न छूए, न ले। मन की सारी इच्छाएँ पीछे हो जाती हैं। दुख में न रोए, सुख में न नाचे। रागी भी छोड़ दिया। अच्छा या बुरा में से किसी में भी नहीं फंसा। न नफ़रत करता है, न खुशी मनाता है। जब सारी इंद्रियाँ शांत हो जाती हैं, वो खुद में रहता है। जो पूरा आनंद है, एक जागता हुआ, वो मैं ब्रह्मा हूँ। यह जान के आदमी अपना काम कर लिया समझे, अपना काम कर लिया समझे।
The mendicant is one whose garment is hope (i.e., who is clothed only by what comes unasked); he has no salutations, no rites of offering to the ancestors (svadhā), no blame and no praise. He is one who lives by what comes of itself. For him there is no invocation and no dismissal (of deities), no mantra, no meditation, no worship; no object to be aimed at, no desire; neither ‘separate’ nor ‘not separate’; neither ‘I’ nor ‘you’ nor ‘all’. The mendicant is established in homelessness alone. He should not accept gold and the like; he should not look upon the world, nor look (with craving) at it. If it be asked, ‘Who is the obstructer?’—there is indeed an obstructer: for if a mendicant looks upon gold with relish, he becomes a slayer of Brahman; if a mendicant takes gold with relish, he becomes a slayer of the Self. Therefore the mendicant should not look at gold with relish, nor touch it, nor take it. All desires that have entered the mind turn back. In sorrow he is not agitated; in happiness he has no longing; he has renunciation even toward attachment; everywhere he has no clinging to the auspicious or the inauspicious; he neither hates nor exults. When the movements of all the senses come to cessation, he abides in the Self alone; that which is fullness—bliss—single awareness: ‘That Brahman am I’—thus he becomes one who has accomplished what is to be accomplished; he becomes one who has accomplished what is to be accomplished.
- āśāmbaro→āśā-ambaraḥ (o←aḥ sandhi)
- stutir→stutiḥ (visarga before y)
- bhaved bhikṣur→bhavet bhikṣuḥ (d→t before bh; r→ḥ at pausa)
- nāvāhanaṃ→na āvāhanam
- nopāsanaṃ→na upāsanam
- nākāṅkṣyaṃ→na ākāṅkṣyam
- nāvalokaṃ→na avalokam
- bādhako'sty→bādhakaḥ asti (visarga sandhi)
- cābādhakaṃ→ca ābādhakam
- brahmāham→brahma aham (a+a→ā)
- asmīti→asmi iti (i+i→ī)
- śubhāśubhayor→śubha-aśubhayoh (a+a→ā; gen.du.)
- aniketasthitir→aniketa-sthitiḥ
- pūrṇānandaikabodhas→pūrṇa-ānanda-eka-bodhaḥ (compound; final s→ḥ at pausa)
About this Verse
- Central concept
- Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)
- The mahavakyas
- Directly affirms the mahāvākya-style identity statement ‘ahaṃ brahma asmi’ (Bṛhadāraṇyaka 1.4.10) and frames it as the culmination of sense-withdrawal and renunciation.
- Veda
- Atharva
- Chandas
- Prose (gadyam)
Yoga and practice
Pratyāhāra and nirodha: cessation of sensory ‘gati’ (movements) culminating in abidance in the Self; cultivation of equanimity (upekṣā) toward sukha/duḥkha and śubha/aśubha; practical vairāgya via strict non-acceptance of wealth/possessions; deconstruction of ritual supports to stabilize non-dual contemplation.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
