Ganapati Upanishad: Verse 11
एकदन्तं चतुर्हस्तं पाशमङ्कुशधारिणम् ।
रदं च वरदं हस्तैर्बिभ्राणं मूषकध्वजम् ।
रक्तं लम्बोदरं शूर्पकर्णकं रक्तवाससम् ।
रक्तगन्धानुलिप्ताङ्गं रक्तपुष्पैः सुपूजितम् ।
भक्तानुकम्पिनं देवं जगत्कारणमच्युतम् ।
आविर्भूतं च सृष्ट्यादौ प्रकृतेः पुरुषात्परम् ।
एवं ध्यायति यो नित्यं स योगी योगिनां वरः ॥११–१४॥
एक-दन्तम् । चतुः-हस्तम् । पाश-अङ्कुश-धारिणम् ।
रदम् । च । वरदम् । हस्तैः । बिभ्राणम् । मूषक-ध्वजम् ।
रक्तम् । लम्बोदरम् । शूर्प-कर्णकम् । रक्त-वाससम् ।
रक्त-गन्ध-अनुलिप्त-अङ्गम् । रक्त-पुष्पैः । सु-पूजितम् ।
भक्त-अनुकम्पिनम् । देवम् । जगत्-कारणम् । अच्युतम् ।
आविर्भूतम् । च । सृष्टि-आदौ । प्रकृतेः । पुरुषात् । परम् ।
एवम् । ध्यायति । यः । नित्यम् । सः । योगी । योगिनाम् । वरः ॥
ekadantaṃ caturhastaṃ pāśāṅkuśadhāriṇam |
radaṃ ca varadaṃ hastair bibhrāṇaṃ mūṣakadhvajam |
raktaṃ lambodaraṃ śūrpakarṇakaṃ raktavāsasam |
raktagandhānuliptāṅgaṃ raktapuṣpaiḥ supūjitam |
bhaktānukampinaṃ devaṃ jagatkāraṇam acyutam |
āvirbhūtaṃ ca sṛṣṭyādau prakṛteḥ puruṣāt param |
evaṃ dhyāyati yo nityaṃ sa yogī yogināṃ varaḥ ||11–14||
गणपति भगवान का ध्यान करो। उनका एक दाँत है, चार हाथ हैं। एक हाथ में पाश है, दूसरे में अंकुश। तीसरे हाथ में अपना टूड़ा हुआ दाँत है, चौथे हाथ से वो आशीर्वाद दे रहे हैं। उनका निशान चूहा है। उनका रंग लाल है, पेट बड़ा है, कान बड़े हैं। लाल कपड़े पहने हैं, लाल इत्र लगा है, लाल फूलों से पूजा होती है। वो भक्तों पे दया करते हैं, यह दुनिया का कारण हैं। सृष्टि के शुरू में पैदा हुए, प्रकृति से भी आगे, पुरुष से भी आगे। जो रोज़ ऐसे ध्यान करता है वो योगी बन जाता है, सब योगियों में बड़ा।
(Meditate on Gaṇapati as) the One-tusked, four-handed bearer of the noose and goad; holding (also) a tusk and the boon-giving (gesture) with his hands, having the mouse as his banner. (Meditate on him as) red, pot-bellied, with winnow-like ears, wearing red garments; with limbs anointed with red fragrance, well worshiped with red flowers; the god compassionate to devotees, the imperishable cause of the world; manifested at the beginning of creation, beyond Prakṛti and beyond Puruṣa. He who meditates thus always—he is a yogin, the best among yogins.
- pāśāṅkuśa- = pāśa + aṅkuśa (स्वर-सन्धिः: a+a→ā)
- raktagandhānuliptāṅgam = rakta-gandha-anulipta-aṅgam (a+a→ā; समास-सम्प्रसारण)
- jagatkāraṇam = jagat + kāraṇam (तत्पुरुष)
- sṛṣṭyādau = sṛṣṭi + ādau (i+ā→yā)
About this Verse
- Central concept
- Brahman (Īśvara as jagat-kāraṇa; transcendence of prakṛti/puruṣa; upāsanā leading toward mokṣa)
- The mahavakyas
- Indirect: presents Īśvara as jagat-kāraṇa and ‘beyond prakṛti and puruṣa’, supporting the Upaniṣadic move from saguṇa-dhyāna to nirguṇa-brahma-jñāna expressed by mahāvākyas (e.g., ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’, ‘अहं ब्रह्मास्मि’).
- Veda
- Atharva
- Shakha
- Atharva-veda (Ganapatyatharvaśīrṣa / Ganapati Upaniṣad; śākhā not securely specified in the text-tradition)
- Chandas
- Mixed śloka/anustubh-style verses (later Upaniṣadic stotra-dhyāna block; not a single strict Vedic meter throughout)
Yoga and practice
Dhyāna-krama (iconic visualization) for dhāraṇā → dhyāna; color/attribute focus stabilizes attention; ‘nitya-dhyāna’ indicates regular practice; frames Gaṇapati as vighna-hartṛ and as the metaphysical ground, integrating bhakti with jñāna-yoga preparation.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
