Arunika Upanishad: Verse 1
ॐ आरुणिः प्राजापत्यः प्रजापतेर्लोकं जगाम। तं गत्वोवाच— केन भगवन् कर्माण्यशेषतो विसृजामीति। तं होवाच प्रजापतिः— तव पुत्रान् भ्रातॄन् बन्ध्वादीन् शिखां यज्ञोपवीतं यागं स्वाध्यायं भूर्लोकं भुवर्लोकं स्वर्लोकं महर्लोकं जनोलोकं तपोलोकं सत्यलोकं चातलतलातलवितलसुतलरसातलमहातलपातालं ब्रह्माण्डं च विसृजेत्। दण्डमाच्छादनं चैव कौपीनं च परिग्रहेत्। शेषं विसृजेदिति॥१॥
ॐ । आरुणिः । प्राजापत्यः । प्रजापतेः । लोकम् । जगाम । तम् । गत्वा । उवाच । केन । भगवन् । कर्माणि । अशेषतः । विसृजामि । इति । तम् । ह । उवाच । प्रजापतिः । तव । पुत्रान् । भ्रातॄन् । बन्धु-आदीन् । शिखाम् । यज्ञोपवीतम् । यागम् । स्वाध्यायम् । भूः-लोकम् । भुवः-लोकम् । स्वः-लोकम् । महः-लोकम् । जनः-लोकम् । तपः-लोकम् । सत्य-लोकम् । च । अतल । तलातल । वितल । सुतल । रसातल । महातल । पातालम् । ब्रह्माण्डम् । च । विसृजेत् । दण्डम् । आच्छादनम् । च । एव । कौपीनम् । च । परिग्रहेत् । शेषम् । विसृजेत् । इति ॥१॥
oṁ āruṇiḥ prājāpatyaḥ prajāpater lokaṁ jagāma | taṁ gatvovāca— kena bhagavan karmāṇy aśeṣato visṛjāmīti | taṁ hovāca prajāpatiḥ— tava putrān bhrātṝn bandhva-ādīn śikhāṁ yajñopavītaṁ yāgaṁ svādhyāyaṁ bhūr-lokaṁ bhuvar-lokaṁ svar-lokaṁ maharlokaṁ janalokaṁ tapolokaṁ satyalokaṁ cātala-talātala-vitala-sutala-rasātala-mahātala-pātālaṁ brahmāṇḍaṁ ca visṛjet | daṇḍam ācchādanaṁ caiva kaupīnaṁ ca parigrahet | śeṣaṁ visṛjed iti ||1||
अरुणि प्रजापति की लाइन से थे। वो प्रजापति के पास गए। वहाँ जाके उन्होंने पूछा, भगवान, मैं कैसे अपने सारे करम छोड़ सकता हूँ? प्रजापति ने कहा, अपने बेटे, भाई, रिश्तेदार सब छोड़ दो। अपनी शिखा, जनेऊ, यज्ञ, वैदिक पढ़ाई सब छोड़ दो। सात लोकों को छोड़ दो, और सात नीची दुनिया को भी छोड़ दो। ब्रह्मांड भी छोड़ दो। बस एक डंडा, कपड़ा और लंगोट ले लो। बाकी सब छोड़ दो।
Oṁ. Āruṇi, the descendant of Prajāpati, went to the world of Prajāpati. Having gone, he said: “By what means, O Blessed One, may I abandon actions entirely?” Prajāpati said to him: “Let him relinquish his sons, brothers, and other relatives; the topknot, the sacred thread, sacrifice, Vedic recitation, the worlds—Bhūḥ, Bhuvaḥ, Svaḥ, Mahas, Jana, Tapas, Satya—and also Atala, Talātala, Vitala, Sutala, Rasātala, Mahātala, Pātāla, and the cosmic egg (brahmāṇḍa). Let him take up a staff, a covering-cloth, and a loincloth. Let him relinquish the rest.”
- गत्वोवाच → गत्वा + उवाच
- प्रजापतेर्लोकम् → प्रजापतेः + लोकम्
- बन्ध्वादीन् → बन्धु + आदीन्
- भूर्लोकं/भुवर्लोकं/स्वर्लोकं → भूः/भुवः/स्वः + लोकम्
- चातल… → च + अतल… (समाहारद्वन्द्व-समास)
- दण्डमाच्छादनम् → दण्डम् + आच्छादनम्
About this Verse
- Central concept
- Sannyāsa (renunciation) as a means to mokṣa; disidentification from loka and karma
- The mahavakyas
- Indirect: prepares for mahāvākya-realization by abandoning karma and loka-abhimāna; aligns with the purport of ‘ahaṁ brahmāsmi’ as non-identification with upādhis.
- Veda
- Yajur
- Shakha
- Krishna Yajurveda (Taittirīya tradition; Sannyāsa/Āruṇi corpus)
- Chandas
- Prose (gadyam)
Yoga and practice
Vairāgya cultivation; pratyāhāra from social/ritual roles; minimalist living to support nididhyāsana; contemplation on impermanence of lokas.
Ask anything about this verse
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
