Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 6›चौपाई 58.1-4
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 6

चौपाई 58.1-4

सोपान-तर्क में यह काण्ड ‘श्रद्धा-प्रवेश’ (प्रथम सीढ़ी) है: यहाँ साधक-चित्त रामकथा के ‘नाम–रूप–तत्त्व’ में प्रवेश करता है। दिए हुए अंश में विशेषतः ‘संदेह → परीक्षा → लज्जा/पश्चात्ताप → शरणागति’ की आन्तरिक यात्रा है, जहाँ सती का मन तर्क से शुरू होकर राम-तत्त्व के विराट अनुभव से भक्ति में टिकता है।

हृदयँ सोचु समुझत निज करनी।चिंता अमित जाइ नहि बरनी।।

कृपासिंधु सिव परम अगाधा।प्रगट न कहेउ मोर अपराधा।।

संकर रुख अवलोकि भवानी।प्रभु मोहि तजेउ हृदयँ अकुलानी।।

निज अघ समुझि न कछु कहि जाई।तपइ अवाँ इव उर अधिकाई।।

सतिहि ससोच जानि बृषकेतू।कहीं कथा सुंदर सुख हेतू।।

बरनत पंथ बिबिध इतिहासा।बिस्वनाथ पहुँचे कैलासा।।

तहँ पुनि संभु समुझि पन आपन।बैठे बट तर करि कमलासन।।

संकर सहज सरुप सम्हारा।लागि समाधि अखंड अपारा।।

hṛdayaṁ socu samujhata nija karanī.ciṁtā amita jāi nahiṁ baranī..

kṛpāsiṁdhu siva parama agādhā.pragaṭa na kaheū mora aparādhā..

saṅkara rukha avaloki bhavānī.prabhu mohi tajeū hṛdayaṁ akulānī..

nija agha samujhi na kachu kahi jāī.tapai avāṁ iva ura adhikāī..

satihi sasoca jāni bṛṣaketū.kahīṁ kathā suṁdara sukha hetū..

baranata pantha bibidha itihāsā.bisvanātha pahuṁce kailāsā..

tahaṁ puni saṁbhu samujhi pana āpana.baiṭhe baṭa tara kari kamalāsana..

saṅkara sahaja sarupa samhārā.lāgi samādhi akhaṁḍa apārā..

उसके दिल में बहुत दुख था जब उसने अपना किया हुआ काम सोचा, और चिंता इतनी बढ़ गई कि बता नहीं जा सकती। शिव दया का समुंदर हैं और बहुत गहरे हैं, उन्होंने खुलकर मेरी गलती नहीं बताई। भवानी ने शिव के चेहरा देखा और दिल परेशान हो गया, सोचने लगी कि प्रभु मुझे छोड़ गए। अपनी गलती समझ कर उसने कुछ नहीं कहा, और अंदर से कुम्हार की भट्टी की तरह जल रही थी, और बढ़ती जा रही थी। सती को परेशान जान कर शिव, जिनके निशान पर बैल है, ने सुख देने वाली सुंदर कहानियां सुनाई। रस्ते में बहुत तरह की पुरानी कहानियां सुनाते हुए विश्वनाथ कैलास पहुंच गए। वहां शिव अपना व्रत याद करके बरगद के पेड़ के नीचे बैठ गए और पद्मासन लिया। शंकर अपने सहज रूप पर ध्यान लगाए और उन्हें एक ऐसी समाधि लगी जो कभी टूटी नहीं और जिसकी कोई सीमा नहीं।

हृदयँहृदय में (अंतःकरण में)
हृदयँ:
सोचुचिन्ता/विचार
सोचु:
निज करनीअपने किए हुए कर्म
निज करनी:
कृपासिंधुकरुणा के समुद्र (शिव के लिए विशेषण)
कृपासिंधु:
अगाधाअथाह, गहराई जिसका पार न मिले
अगाधा:
प्रगट न कहेउखुलकर नहीं कहा
प्रगट न कहेउ:
अपराधादोष/अपराध
अपराधा:
रुखभाव, मनोवृत्ति, संकेत
रुख:
अवलोकिदेखकर
अवलोकि:
अकुलानीव्याकुल हुई
अकुलानी:
अघपाप/दोष
अघ:
तपइजलता है/तपता है
तपइ:
अवाँ इवअग्नि-सी/आग की तरह
अवाँ इव:
उर अधिकाईहृदय की भीतर की अधिक पीड़ा/जलन
उर अधिकाई:
सतिहि ससोचसती को स-चिन्ता (चिन्तित) जानकर
सतिहि ससोच:
बृषकेतूवृषध्वज (शिव)
बृषकेतू:
कथाकथन/कथा-प्रसंग (यहाँ राम-कथा का संकेत)
कथा:
इतिहासाप्राचीन कथा/पुरावृत्त
इतिहासा:
बिस्वनाथविश्वनाथ (शिव)
बिस्वनाथ:
पनप्रतिज्ञा/निश्चय
पन:
कमलासनपद्मासन (योगासन)
कमलासन:
सहज सरुपस्वाभाविक (निर्विकार) स्वरूप
सहज सरुप:
समाधिअखंड ध्यान-स्थिती
समाधि:

Speaker

Tulsidas (narrator)

Listener

General audience within the Manas-katha frame

Shanta (with an undercurrent of Karuna)

The prasanga

Bala-kanda episode around Sati’s remorse and Shiva’s response; Shiva returns to Kailasa and enters samadhi after observing the situation and maintaining his vow/resolve.

Themes
पश्चात्ताप और आत्मग्लानि, शिव की करुणा और गंभीरता, सती का मानसिक संताप, पति-पत्नी का मौन संवाद, शिव का प्रण और अखंड समाधि, कैलास की यात्रा और कथा-प्रसंग

For right living (Ramrajya ethics)

Accountability and self-scrutiny (nija karanī), restraint in reproach (not exposing another’s fault), and correction through संकेत rather than humiliation—an ethic of dignified governance and interpersonal dharma.

Nirguna and saguna

Shiva’s ‘sahaja-svarupa’ and ‘akhand samadhi’ evoke nirguna realization, yet the entire movement occurs inside a personal, ethical drama (Sati, Shiva, offence, compassion), showing nirguna as the interior depth of saguna maryada and bhakti.

FAQs

सती अपनी ही करनी पर विचार करके सोच में डूबी थीं और उनकी चिंता इतनी अपार थी कि उसका वर्णन नहीं हो सकता था। वे समझ रही थीं कि शिव ने उनका अपराध प्रकट रूप से नहीं कहा, फिर भी शिव के रुख को देखकर उन्हें लगा कि प्रभु ने उन्हें त्याग दिया है।

चौपाई में कहा गया है कि 'तपइ अवाँ इव उर अधिकाई', अर्थात् सती का हृदय कुम्हार के आवाँ की तरह भीतर ही भीतर जल रहा था। अपने पाप का बोध होने से वे कुछ कह नहीं पाती थीं, इसलिए यह ताप बाहर प्रकट न होकर भीतर और बढ़ता गया।

सती को चिंतित जानकर शिव ने मार्ग में अनेक सुंदर इतिहास और कथाएँ कहीं, जो उन्हें सुख देने के लिए थीं। कैलास पहुँचकर शिव अपने प्रण का स्मरण करके बट वृक्ष के नीचे पद्मासन लगाकर बैठे, अपने सहज स्वरूप में मन को स्थिर किया और उन्हें अखंड, अपार समाधि लग गई।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play