Home›Ramcharitmanas›Bala Kanda›Prakarana 4›चौपाई 36.1-5
←Previous Verse
Next Verse→

Ramcharitmanas: Bala Kanda, Prakarana 4

चौपाई 36.1-5

सोपान-प्रवेश: ‘श्रद्धा’ और ‘सत्संग’ के द्वारा रामकथा-मानस में अवगाहन। यह खंड साधक को बताता है कि कथा का अधिकार (adhikāra) कैसे बनता है—गुरु-कृपा, शुद्ध जिज्ञासा, और राम-प्रियता। यहाँ ‘मानस-सर’ रूपक से यह भी स्थिर होता है कि पाठ/श्रवण केवल साहित्य-रस नहीं, बल्कि कलिमल-शमन और विवेक-प्रबोधन की साधना है।

संभु प्रसाद सुमति हियँ हुलसी।रामचरितमानस कबि तुलसी।।

करइ मनोहर मति अनुहारी।सुजन सुचित सुनि लेहु सुधारी।।

सुमति भूमि थल हृदय अगाधू।बेद पुरान उदधि घन साधू।।

बरषहिं राम सुजस बर बारी।मधुर मनोहर मंगलकारी।।

लीला सगुन जो कहहिं बखानी।सोइ स्वच्छता करइ मल हानी।।

प्रेम भगति जो बरनि न जाई।सोइ मधुरता सुसीतलताई।।

सो जल सुकृत सालि हित होई।राम भगत जन जीवन सोई।।

मेधा महि गत सो जल पावन।सकिलि श्रवन मग चलेउ सुहावन।।

भरेउ सुमानस सुथल थिराना।सुखद सीत रुचि चारु चिराना।।

Śambhu prasāda sumati hiyaṁ hulasī.Rāmacaritamānasa kabi Tulasī..

Karai manohara mati anuhārī.Sujana sucita suni lehu sudhārī..

Sumati bhūmi thala hṛdaya agādhū.Beda purāna udadhi ghana sādhū..

Baraṣahiṁ Rāma sujasa bara bārī.Madhura manohara maṅgalakārī..

Līlā saguṇa jo kahahiṁ bakhānī.Soi svacchatā karai mala-hānī..

Prema bhagati jo barani na jāī.Soi madhuratā su-sītalatāī..

So jala sukṛta sāli hita hoī.Rāma bhagata jana jīvana soī..

Medhā mahi-gata so jala pāvana.Sakili śravaṇa maga caleu suhāvana..

Bhareu su-mānasa su-thala thirānā.Sukhada sīta ruci cāru cirānā..

शिव के आशीर्वाद से कवि तुलसी के दिल में समझदारी उग आई, और वो रामचरितमानस की तरफ मुड़े। वो अपनी समझ के हिसाब से किताब को सुंदर बना रहे हैं। अच्हे लोग ध्यान से सुन कर इसको ठीक कर देना। समझदारी ज़मीन है, और दिल उसमें गहरा तालाब है। वेद और पुरान समुंदर हैं, और साधु बादल हैं। वो बादल राम की अच्छी कीर्ति का पानी बरसाते हैं, जो मीठा, सुंदर और मंगल वाला है। भगवान के जो खेल-बातें लोग सुनाते हैं, वो उस पानी की साफ सफाई है जो हर गंदगी मिटा देती है। जो प्रेम भक्ति बयान नहीं हो सकती, वो उस पानी की मीठी ठंडक है। वो पानी अच्छे करम की फसल के काम आता है, और राम के भक्तों की जान है। वो पानी समझदारी की ज़मीन पर गिरा, और सब इकट्ठा हो कानों के रास्ते से बहने लगा, देखने में अच्छा लगा। उसने दिल के सुंदर तालाब को भर दिया और वही जम गया, सुख देता हुआ, ठंडा, अच्छा और हमेशा रहने वाला।

संभुशिव; मंगल के मूल
संभु:
प्रसादअनुग्रह, कृपा
प्रसाद:
सुमतिशुभ-बुद्धि/सद्बुद्धि
सुमति:
हियँहृदय में
हियँ:
हुलसीहर्षित/प्रफुल्लित हुई
हुलसी:
रामचरितमानसरामकथा-रूप मानस-सरोवर
रामचरितमानस:
कबिकवि (यहाँ तुलसीदास)
कबि:
अनुहारीअनुकूल, अनुरूप
अनुहारी:
सुजनसज्जन, भले लोग
सुजन:
सुचितपवित्र-चित्त/शुद्ध
सुचित:
सुधारीसुधार कर; ठीक प्रकार से
सुधारी:
अगाधूअथाह, गहरा
अगाधू:
बेद पुरानवेद और पुराण (शास्त्र-संपदा)
बेद पुरान:
उदधिसमुद्र
उदधि:
घनमेघ
घन:
साधूसाधुजन/सज्जन (उपकारक)
साधू:
बरषहिंबरसते हैं
बरषहिं:
सुजसउत्तम यश
सुजस:
बर बारीश्रेष्ठ वर्षा/अमृत-सा जल
बर बारी:
लीलाईश्वरीय क्रीड़ा/चरित
लीला:
सगुनसाकार, गुण-विशिष्ट ईश्वर
सगुन:
स्वच्छतानिर्मलता
स्वच्छता:
मल हानीमल (पाप/अविद्या) का नाश
मल हानी:
प्रेम भगतिप्रेममयी भक्ति
प्रेम भगति:
सुसीतलताईअत्यन्त शीतलता/शान्ति
सुसीतलताई:
सुकृतपुण्य, सत्कर्म
सुकृत:
सालिधान (उपमा: पुण्य-फल)
सालि:
मेधाबुद्धि/प्रज्ञा
मेधा:
महि-गतभूमि में समा गया (जल)
महि-गत:
श्रवन मगकान का मार्ग; श्रवण द्वारा ग्रहण
श्रवन मग:
सुहावनसुन्दर/मंगल
सुहावन:
सु-मानसशुभ-मानस/सद्-हृदय; साथ ही ‘मानस-सरोवर’ का संकेत
सु-मानस:
थिरानास्थिर होना/ठहरना
थिराना:

Speaker

Tulsidas (poet-narrator; mangalācaraṇa)

Listener

Tulsi-Sant (symbolic: the community of sujana/sādhus as intended auditors)

Shanta (with Bhava of reverent relish in kathā-śravaṇa)

The prasanga

Opening benediction and conceptual blueprint of the Manas as a ‘lake’ nourished by śāstra and saintly grace, whose waters are Rāma’s sujasa and līlā-kathā.

Themes
शिव-कृपा से सुमति का उदय, कवि की विनम्रता और सज्जनों से संशोधन की प्रार्थना, मानस-सरोवर का रूपक, सगुण लीला की निर्मलता, प्रेम-भक्ति की मधुरता और शीतलता, श्रवण-मार्ग से हृदय में रामकथा की स्थिरता

For right living (Ramrajya ethics)

Śravaṇa of righteous narrative cultivates inner purity that outwardly yields sukṛta (socially fruitful virtue): moral reform through sacred listening, guided by sādhus and grounded in śāstra.

Nirguna and saguna

Nirguṇa is approached through saguṇa-kathā: the manifest līlā ‘cleanses’ and cools the heart, preparing discernment (sumati/medhā) for the formless truth without denying the Lord’s personal reality.

FAQs

पहली पंक्ति के अनुसार शंभु (शिव) की कृपा से कवि तुलसी के हृदय में सुमति खिल उठी। उसी से वे रामचरितमानस की रचना की ओर प्रवृत्त हुए। वे अपनी बुद्धि के अनुसार उसे मनोहर बनाते हैं और सज्जनों से प्रार्थना करते हैं कि वे ध्यान से सुनकर उसे सुधार लें।

सुमति को भूमि और हृदय को उसमें स्थित अथाह गड्ढा या थल कहा गया है। वेद-पुराण समुद्र हैं और साधु जन बादल हैं। ये साधु रूपी बादल राम के सुयश रूपी श्रेष्ठ जल की वर्षा करते हैं, जो मधुर, मनोहर और मंगलकारी है।

सगुण लीला का बखान उस जल की स्वच्छता है, जो मल यानी दोष का नाश करती है। जिस प्रेम-भक्ति का वर्णन नहीं हो सकता, वही उसकी मधुरता और शीतलता है। यह जल पुण्य रूपी धान के लिए हितकारी और राम-भक्तों का जीवन है। वह बुद्धि रूपी भूमि पर गिरकर इकट्ठा हुआ और श्रवण के मार्ग से बहकर हृदय के सुंदर सरोवर को भर गया, जहाँ वह स्थिर हो गया।

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play