Ramayana Yuddha Kanda Sarga 70
Yuddha KandaSarga 7067 Verses

Sarga 70

त्रिशिरा-देवान्तक-महोदर-मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)

युद्धकाण्ड

Recitation with translationValmiki Ramayana 6.70

Shlokas

Verse 1

नरान्तकंहतंदृष्टवाचुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्चमहोदरः ॥१॥

नरांतक मर गया था। यह देख के बड़े राक्षस चिल्लाने लगे। देवांतक, त्रिमूर्धा, पौलस्त्य और महोदर, यह सब चिल्लाए।

Verse 2

आरूढोमेघसङ्काशंवारणेन्द्रंमहोदरः ।वालिपुत्रंमहावीर्यमभिदुद्राववीर्यवान् ॥२॥

महोदर एक हाथी पे बैठा था। वो हाथी ऐसा दिखता था जैसे बादल हो। महोदर तेज़ हो के अंगदा के पास गया। अंगदा, जो वालि का बेटा है, बहुत ताकतवाला है। महोदर भी बहुत बहादुर था।

Verse 3

भ्रारातृव्यसनसन्तप्तस्तदादेवान्तकोबली ।आदायपरिघंदीप्तमङ्गदंसमभिद्रवत् ॥३॥

देवांतक अपने भाई के मारे जाने से बहुत दुखी था। गुस्सा और ताकत दोनों उसमें भर गया। उसने आग जैसी बड़ी लाठी उठाई। सीधा अंगद के पास दौड़ा।

Verse 4

रथमादित्यसङ्काशंयुक्तंपरमवाजिभिः ।आस्थायत्रिशिरावीरोवालिपुत्रमथाभ्ययात् ॥४॥

त्रिशिरस ने सूरज जैसी चमकने वाली रथ ली। उसमें अच्छे घोड़े जुते थे। वो अंगद के पास गया। अंगद वाली का बेटा था।

Verse 5

स त्रिभिर्देवदर्पघ्नेर्नेरृतीन्द्रेरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामासमहाविटपमङ्गदः ॥५॥

तीन बड़े राक्षस हनुमान पे एक साथ टूट पड़े। अंगद ने एक बड़ा पेड़ झाड़ दिया और उसको हथियार बना लिया।

Verse 6

देवान्तकायतंवीरच्शिक्षेपसहसाङ्गदः ।महावृक्षंमहाशाखंशक्रोदीप्तमिवाशनिम् ॥६॥

अंगद ने एक बहुत बड़ा पेड़ उखाड़ कर देवांतक पे मारा। यह पेड़ इतना बड़ा था, जैसे इंद्र बिजली गिरा दे। अंगद ने पेड़ को ज़ोर से फेंका और देवांतक पे डाला।

Verse 7

त्रिशिरास्तंप्रचिच्छेदशरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षंकृत्तमालोक्यउत्पपाततदाङ्गदः ॥७॥

त्रिशिरा ने पेड़ों को तीर से काट दिया। उसके तीर ऐसे थे जैसे साँप का ज़हर। पेड़ गिरा, तो अंगद उछल के आ गया।

Verse 8

स ववर्षततोवृक्षान् शैलाश्चकपिकुञ्जरः ।तान् प्रचिच्छेदसङ्कृद्धस्त्रिशिरानिशितैश्शरैः ॥८॥

उस बड़े बंदर ने पेड़ और पत्थर बरसा दिए। त्रिशिर गुस्से में आ गया और उन सबको तीर से काट डाला।

Verse 9

परिघाग्रेणतान् वृक्षान्बभञ्ज च महोदरः ।त्रिशिराश्चाङ्गदंवीरमभिदुद्रावसायकैः ॥९॥

महोदर ने अपनी लोहथी से पेड़ तोड़ दिए। त्रिशिर ने अंगद के ऊपर तीर बरसा दिए।

Verse 10

गजेनसमभिद्रुत्यवालिपुत्रंमहोदरः ।जघानोरसिसङ्कृद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ॥१०॥

महोदर ने अपना हाथी लेकर अंगद पर हमला किया। गुस्से में उसने अंगद की छाती पर भाले मारे। वो भाले इतने ज़ोर से लगे जैसे बिजली गिर गई हो।

Verse 11

देवान्तकश्चसङ्कृद्धःपरिघेणतदाङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशुव्यपचक्रामवेगवान् ॥११॥

देवांतक भी बहुत गुस्सा हो गया। वो अंगद के पास गया और उसको भाड़े से मारा। फिर जल्दी से पीछे हट गया।

Verse 12

सत्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगतपत्समभिद्रुतः ।न विव्यथेमहातेजावालिपुत्रःप्रतापवान् ॥१२॥

तीन बड़े राक्षस मिलके अंगद पर एक साथ टूट पड़े। लेकिन वालि का बेटा हिलना भी नहीं। वो बहुत तेज़ और बहादुर था।

Verse 13

स वेगवान्महावेगंकृत्वापरमदुर्जयः ।तलेनभृशमुत्पत्यजघानास्यमहागजम् ॥१३॥

अंगद ने ज़ोर से उछल कर एक ज़ोर का वार किया। उसने हाथी के सर पे हाथ से मारा। वो हाथी गिर गया।

Verse 14

तस्यतेनप्रहारेणनागराजस्यसंयुगे ।पेततुर्लोचनेतस्यविननाद स वारणः ॥१४॥

उस एक मार में लड़ाई के बीच राजा हाथी की आँखें बाहर आ गई। हाथी दर्द से चीख उठा।

Verse 15

विषाणंचास्यसःनिष्कृष्यवालिपुत्रोमहाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्यताडयामाससंयुगे ॥१५॥

फिर वाली का बेटा, जो बहुत ताकतवाला था, उस हाथी का दाँत फाड़ कर बाहर निकाला। उस दाँत को लेकर उसने देवांतक पर जम्प किया और उसे मार दिया।

Verse 16

स विह्वलस्तुतेजस्वीवातोद्धूतइवद्रुमः ।लक्षारससवर्णं च सुस्रावरुधिरंमहत् ॥१६॥

वो राक्षस हिल गया जैसे हवा में पेड़ हिलता है। उसका खून बहुत बाहर आने लगा, लाल रंग का जैसे लाख की तरह।

Verse 17

अथाश्वस्यमहातेजाःकृच्छ्राद्देवान्तकोबली ।आविध्यपरिघंवेगादाजघानतदाङ्गदम् ॥१७॥

फिर देवांतक, जो बहुत ताकतवाला था, खुद को संभाला। उसने अपना भाला पकड़ा और अंगद को ज़ोर से मारा।

Verse 18

परिघाभिहतश्चापिवानरेन्द्रात्मजस्तदा ।जानुभ्यांपतितोबूमौपुनरेवोत्पपात ह ॥१८॥

भाला लगने के बाद भी, वानर राजा का बेटा घुटनों के बल गिर गया। पर तुरंत वो उठ खड़ा हुआ।

Verse 19

तमुत्पतन्तंत्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेःपुत्रेंललाटेऽभिजघान ह ॥१९॥

जब अंगदा उछल के ऊपर जा रहा था, त्रिशिरस ने उसके माथे पर तीन तीर मारे। वो तीर सीधे जा रहे थे और काफी खतरनाक थे। अंगदा, जो वानरों का बड़ा लीडर है, उसको माथे पे लग गया।

Verse 20

ततोऽङ्गदंपरिक्षिप्तंत्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनूमानपिविज्ञायनीलश्चापिप्रतस्थतुः ॥२०॥

तब तीन राक्षस अंगदा को घेर लिए थे। हनुमान और नीला ने देखा कि अंगदा फंस गया है। दोनों तुरंत आगे बढ़े कि उसको बचा सकें।

Verse 21

तश्चिक्षेपशैलाग्रंनीलस्त्रिशिरसेतदा ।तद्रावणसुतोधीमाबनिभेदनिशितैश्शरैः ॥२१॥

नीला ने एक पहाड़ का टुकड़ा उठा के त्रिशिरस पे फेंका। लेकिन रावण का बेटा बहुत समझदार था। उसने अपने तीर से उस पहाड़ को तोड़ दिया। उसके तीर बहुत तेज़ थे।

Verse 22

तद्बाणशतनिर्भिन्नंविदारितशिलातलम् ।सविस्फुलिंगंसज्वालंनिपपातगिरेशशिरः ॥२२॥

वो पहाड़ का टुकड़ा गिर गया। तीरों से उसमें सौ-सौ घाव पड़ गए थे। पत्थर टूट के बिखर गया। गिरते वक्त उसमें से चिंगारियाँ और आग निकल रही थी।

Verse 23

ततोजृम्भितमालोक्यहर्षाद्वेवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्रावमारुतात्मजमाहवे ॥२३॥

देवान्तक ने युध में एक खाली जगह देखी। वो खुश हो गया। उसने अपना भारी लोहा हथियार उठाया और हनुमान पे दौरा दिया। हनुमान पवन पुत्र है।

Verse 24

तमापतन्तमुत्प्लुत्यहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतदामूर्ध्निवज्रकल्पेनमुष्टिना ॥२४॥

देवान्तक हनुमान पे चढ़ गया। हनुमान ने उछल कर जवाब दिया। उसने अपनी मुठ्ठी से देवान्तक के सिर पे ज़ोर से मारा। वो मुठ्ठी बिजली जैसी थी।

Verse 25

शिरसिप्रहरवनीरस्तदावायुसुतोबली ।नादेनाकम्पयच्चैवराक्षसान् स महाकपिः ॥२५॥

हनुमान ने देवान्तक के सिर पे एक और ज़ोर का वार किया। वो बहुत ताकत वाला है। उस मारे की आवाज़ इतनी ज़ोर की थी कि सारे राक्षस काँप गए।

Verse 26

मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिव्वाः ।देवान्तकोराक्षसराजसूनुर्गतासुरुत्व्यांसहसापपात ॥२६॥

हनुमान की मुठ्ठी इतनी ज़ोर की थी कि देवान्तक का सिर फट गया। उसके दाँत और आँखें बाहर आ गए। वो राक्षस राजा का बेटा था। वो वही मर गया।

Verse 27

तस्मिन्हतेराक्षसयोधमुख्येमहाबलेसंयतिदेवशत्रौ ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धानिशिताग्रमुग्रंववर्षनीलोरसिबाणवर्षम् ॥२७॥

जब वो बड़ा राक्षस योद्धा मर गया तो त्रिशिर्ष गुस्से में आ गया। उसने नील के सीने पर बहुत सारे तीर बरसा दिए। वो तीर बहुत तेज़ थे।

Verses 28-29

महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ॥२८॥ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ॥२९॥

महोदर गुस्से में था। उसने अपना बड़ा हाथी लिया, जो पहाड़ जैसा दिखता था। जल्दी से उसके ऊपर चढ़ गया। नील की छाती पर उसने बाणों की बारिश कर दी। जैसे बादल बिजली और इंद्रधनुष ले कर पहाड़ पे बरसता है, वैसे महोदर ने बाण बरसाए।

Verse 30

ततश्शरौघेरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रःकपिसैन्यपालः ।नीलोबभूवाथविसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेनमहाबलेन ॥३०॥

बाणों की बारिश में नील फंस गया। बहुत सारे बाण उसपे गिर रहे थे। उसका बदन चोट खा गया। वानर सेना का यह सरदार हिल गया। उसकी टांगें कमजोर हो गई। इतनी बड़ी ताकत के सामने वो रुक गया।

Verse 31

ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ॥३१॥

नील होश में आया। उसने पहाड़ जैसा बड़ा पत्थर उठाया, जिसमें पेड़-पौधे थे। जल्दी से उछल कर महोदर के पास गया। उसके सर पे जोर से मारा।

Verse 32

ततः स्सशैलेद्रनिपातभग्नोमहोदरस्तेनमहाद्विपेन ।विपोथितोभूमितलेगतासुःपपातवज्राभिहतोयथाद्रिः ॥३२॥

पहाड़ गिरने की टक्कर से महोदरा टूट गया। उसका बड़ा हाथी भी उसके साथ ज़मीन पर गिर गया। उसकी जान निकल गई और वो गिर गया, जैसे कोई पहाड़ बिजली से टूट कर गिर जाता है।

Verse 33

पितृव्यंनिहतंदृष्टवात्रिशिराश्चापमाददे ।हनूमन्तं च सङ्कृद्धोविव्याथनिशितैश्शरैः ॥३३॥

त्रिशिरा ने देखा कि उसका चाचा मर गया है। उसने अपना धनुष उठाया। गुस्से में भड़ककर उसने हनुमान पर तीर मार दिए।

Verse 34

स वायुसुनूःकुपितश्चिक्षेपशिखरंगिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेदबहुधाबली ॥३४॥

हनुमान गुस्से में भड़ककर पहाड़ का एक टुकड़ा उठाके फेंक दिया। पर त्रिशिरा ने अपने तीरों से उस पहाड़ को तोड़ कर कई टुकड़े कर दिए।

Verse 35

तद्व्यर्थंशिखरंदृष्टवाद्रुमवर्षंमहाकपिः ।विससर्जरणेतस्मिन्रावणस्यसुतंप्रति ॥३५॥

जब हनुमान ने देखा कि पहाड़ का टुकड़ा काम नहीं आया, उसने पेड़ तोड़ने शुरू कर दिए। युद्ध में उसने रावण के बेटे के ऊपर पेड़ बरसा दिए।

Verse 36

तमापतन्तमाकाशेद्रुमवर्षंप्रतापवान् ।त्रिशिरानिशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ॥३६॥

जब पेड़ आसमान से गिर रहे थे, त्रिशिरा ने अपने तीरों से सबको काट दिया। फिर वो ज़ोर से चीखा।

Verse 37

हनूमानुतोप्लुत्यहयंस्त्रीशिरसस्तदा ।विददारनखैःक्रुद्धोनागेन्द्रंमृगराडिव ॥३७॥

हनुमान गुस्से में उछल के ऊपर चढ़ गया। उसने अपने नाखून से त्रिशिरस का घोड़ा फाड़ दिया। जैसे शेर हाथी को मारता है, वैसे हनुमान ने घोड़े को तोड़ दिया।

Verse 38

अथशक्तिंसमादायकाळरात्रिमिवान्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्रायत्रिशिरारावणात्मजः ॥३८॥

फिर त्रिशिरस ने एक भाला उठाया। वो रावण का बेटा था। उसने हनुमान के तरफ भाला मारा। जैसे मौत आती है वैसे उसने भाला फेंका।

Verse 39

दिवःक्षिप्तामिवोल्कांतांशक्तिंक्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वाहरिशार्दूलोबभञ्ज च ननाद च ॥३९॥

वो भाला आसमान से गिरते तारे की तरह आ रहा था। हनुमान ने उसे हवा में पकड़ लिया। फिर उसको तोड़ दिया और ज़ोर से चिल्लाया।

Verse 40

तांदृष्टवाघोरसङ्काशांशक्तिंभग्नांहनूमता ।प्रहृष्टावानरगणाविनेदुर्जलदाइव ॥४०॥

हनुमान ने भाला तोड़ दिया, यह देख के सारे वानर खुश हो गए। वो सब ज़ोर ज़ोर से चिल्लाए। जैसे बादल गरजते हैं वैसे चिल्लाया।

Verse 41

तःखडगंसमुद्यम्यत्रिशिराराक्षसोत्तमः ।निजघानतदाव्यूढेवायुपुत्रस्यवक्षसि ॥४१॥

त्रिशिरस ने अपनी तलवार उठायी। वो राक्षसों में बड़ा था। उसने हनुमान पर वार किया। हनुमान वायु पुत्र था। यह वार उसकी छाती पर लगा। हनुमान लड़ाई में पक्का था।

Verse 42

खडगप्रहाराभिहतोहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतिशिरसंतलेनोरसिवीर्यवान् ॥४२॥

तलवार का वार लगा लेकिन हनुमान कुछ नहीं हुआ। वो मारुत का बेटा था और बहुत ताकतवाला था। उसने त्रिशिरस की छाती पर ज़ोर से थप्पड़ मारा।

Verse 43

सतलाभिहतस्तेनस्रस्तहस्तायुधोभुवि ।निपपातमहातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ॥४३॥

उस थप्पड़ से त्रिशिरस का हाथ पकड़ नहीं पाया। उसकी तलवार गिर गयी। वो बहुत ताकतवाला था लेकिन अब बेहोश हो गया। ज़मीन पर गिर पड़ा।

Verse 44

स तस्यपततःखङ्गंतमाच्छिद्यमहाकपिः ।ननादगिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैरृता ॥४४॥

जब वो गिर रहा था, हनुमान ने उसकी तलवार छीन ली। हनुमान जैसे पहाड़ जैसा दिखता था। उसने ज़ोर से चिल्लाया। सारे राक्षस डर गए।

Verse 45

अमृष्यमाणस्तंघोषमुत्पपातनिशाचरः ।उत्पत्य च हनूमन्तंताडयामासमुष्टिना ॥४५॥

एक राक्षस उस चिल्लाहट को नहीं सुन पाया। वो रात में घूमता था। वो उठा और हनुमान के पास कूदा। उसने हनुमान को मुक्के से मारा।

Verse 46

तेनमुष्टिप्रहोरेणसञ्चुकोपमहाकपिः ।कुपितश्चनिजग्राहकिरीटेराक्षसर्षभम् ॥४६॥

उसके मुख के एक हाथ से मार खाके हनुमान गुस्से में आ गए। गुस्सा आते ही उन्होंने उस राक्षस के ताज को पकड़ लिया।

Verse 47

स तस्यशीर्षाण्यसिनाशितेनकिरीटजुष्टानिसकुण्डलानि ।क्रुद्धःप्रचिच्छेदसुतोऽनिलस्यत्वष्टुस्सुतस्येवशिरांसिशक्रः ॥४७॥

हनुमान गुस्से में आ गए और उन्होंने तेज़ तलवार से उसके सारे सर काट दिए। उसके सर पे ताज थे और कान में बाले थे। यह देखने में ऐसा लगा जैसे इंद्र ने त्वष्टा के बेटे के सर काट दिए थे।

Verse 48

तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ॥४८॥

उसके सर बहुत बड़े थे, पहाड़ जैसे। उसकी आँखें लंबी थी और आग जैसी चमक रही थी। वो सारे सर नीचे गिर गए, जैसे आसमान से तारे गिरते हैं।

Verse 49

तस्मिन् न्हतेदेवरिपौत्रिशीर्षेहनूमताशक्रपराक्रमेण ।नेदुःप्लवंगाःप्रचचालभूमीरक्षांस्यथोदुद्रुविरेसमन्तात् ॥४९॥

जब हनुमान ने उस तीन सर वाले राक्षस को मारा, जो देवताओं का दुश्मन था, तो वानर चिल्लाने लगे। ज़मीन हिल गई और बाकी राक्षस भाग गए।

Verse 50

हतंत्रिशिरसंदृष्टवातथैवचमहोदरं ।हतौप्रेक्षयदुराधर्षौदेवान्तकनरान्तकौ ॥५०॥चुकोपपरमामर्षीमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।

मट्ट, जो राक्षसों में बड़ा था, उसने देखा कि त्रिशिरस मर गया। महोदर भी मर गया। देवान्तक और नरान्तक भी मर चुके थे। यह सब देख के उसका गुस्सा आसमान तक पहुँच गया।

Verses 51-53

जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ॥५१॥हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ॥५२॥तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ॥५३॥

उसने एक बड़ी लोहे की गदा उठाई। वो डरावनी थी पर चमक रही थी। उस पर सोने की पट्टी लगी थी। दुश्मनों के खून और मांस से उसका झाग निकल रहा था। वो लाल माला से सजाई हुई थी। यह गदा ऐरावत, महापद्म और सार्वभौम जैसे बड़े हाथियों के लिए भी डरावनी थी।

Verse 54

गदामादायसङ्कृद्धोमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।हरीन् समभिदुद्रावयुगान्तानगिरिवज्वलन् ॥५४॥

मट्ट ने वो गदा उठाई और गुस्से में बंदरों पर टूट पड़ा। वो आग की तरह जल रहा था, जैसे कि दुनिया खत्म हो रही हो।

Verse 55

अथर्षभस्समुत्पत्यवानरोरावणानुजम् ।मत्तानीकमुपागम्यतस्थौतस्याग्रतोबली ॥५५॥

फिर रिशभ, जो एक ताकतवाला वानर था, उछल के निकला। वो मत्तानीक के पास गया और उसके सामने खड़ा हो गया।

Verse 56

तंपुरस्तात् स्थितंदृष्टवावानरंपर्वतोपमम् ।आजघानोरसिक्रुद्धोगदयावज्रकल्पया ॥५६॥

उस वानर को देखा जो उसके सामने खड़ा था, बिल्कुल पहाड़ जैसा। गुस्सा भरा हुआ राक्षस ने उसकी छाती पर गदा से ज़ोर से मारा, जैसे बिजली गिरी हो।

Verse 57

स तयाऽभिहतस्तेनगदयावानरर्षभः ।भिन्नवक्षास्समाधूतस्सुस्रावरुधिरंबहु ॥५७॥

उस गदे के मारे से रिशभ की छाती फट गई। वो हिल गया और उसका खून बहुत निकलने लगा।

Verse 58

स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ॥५८॥

काफी देर बाद रिशभ को होश आया। उसके होंठ कांप रहे थे गुस्से से। उसने महापार्श्व को घूरता रहा।

Verse 59

स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ॥५९॥

वो वानर बहुत तेज़ था और ताकतवाला भी। पहाड़ जैसा दिखता था। वो उस राक्षस के पास जल्दी से गया, अपना मुट्ठी बनाई और उसके हाथों के बीच में ज़ोर से मारा।

Verse 60

स कृत्तमूलस्सहसेववृक्षःक्षितौपपातक्षतजोक्षिताङ्गः ।तांचास्यघोरांयमदण्डकल्पांगदांप्रगृह्याशुतदाननाद ॥६०॥

जैसे कोई पेड़ जिसका जड़ कट गया हो, वो ज़मीन पे गिर गया। उसके शरीर से खून बह रहा था। फिर उसने अपनी बड़ी गद्दी उठाई, जैसे यमराज की सज़ा हो, और ज़ोर से चिल्लाया।

Verse 61

मुहूर्तमासीत्सगतासुकल्पःप्रत्यागतात्मासहसासुरारिः ।उत्पत्यसन्ध्याभ्रसमानवर्णस्तंवारिराजात्मजमाजघान ॥६१॥

थोड़ी देर के लिए वो वहीं पड़ा रहा, जैसे जान चली गई हो। फिर अचानक उसने होश में आकर उठा। उसका रंग बदल गया था, जैसे शाम के बदल हो। उसने छलांग मार कर जल की सेना के बेटे ऋषभ को मारा।

Verse 62

स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ॥६२॥

ऋषभ ज़मीन पे गिर गया और कुछ देर तक बेहोश हो गया। फिर उसने आंखें खोली और उठा। उसने बड़ी गद्दी पकड़ी, जैसे कोई बड़ा पहाड़ का टुकड़ा हो, और लड़ाई के बीच में उसने दूसरे को मारा।

Verse 63

सातस्यरौद्रासमुपेत्यदेहंरौद्रस्यदेवाध्वरविप्रशत्रोः ।बिभेदवक्षःक्षतजं च भूरिसुस्रावधात्वम्भइवाद्रिराजः ॥६३॥

ऋषभ उस गुस्से वाले दुश्मन के पास गया जो भगवान और ब्राह्मण का दुश्मन था। उसने उसका सीना फाड़ दिया। उसमे से इतना खून निकला, जैसे किसी बड़े पहाड़ से पानी बह रहा हो।

Verse 64

अभिदुद्राववेगेनगदांतस्यमहात्मनः ।गृहीत्वातांगदांभीमामाविध्य च पुनःपुनः ॥६४॥मत्तानीकंमहात्मानंजघानरणमूर्धनि ।

ऋषभ भागा गया उसके गदा के पास। उसने वो भारी गदा उठा लिया। और उसे घुमा-घुमा के बार-बार मारा। मत्तनिक को युद्ध के सबसे आगे गिरा दिया।

Verse 65

स स्वयागदयाभग्नोविदीर्णदशनेक्षणः ॥६५॥निपपातततोमत्तोवज्राहतइवाचलः ।

अपनी ही गदा से वो टूट गया। उसके दाँत और आँखें फट गई। वो गिर गया, जैसे कोई पहाड़ पर बिजली गिरी हो।

Verse 66

विदीर्णनयनेभूमौगतसत्त्वेगतायुषि ॥६६॥पतितेराक्षसेतस्मिन् विद्रुतंराक्षसंबलम् ।

उस राक्षस की आँखें फट गई थी, ताकत गई, जान गई। वो ज़मीन पर गिरा। बाकी सब राक्षस डर के भाग गए।

Verse 67

तस्मिन्न्हतेभ्रातरिरावणस्यतन्नैरृतानांबलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधंकेवलजीवितार्थंदुद्रावभिन्नार्णवसन्निकाशम् ॥६७॥

रावण का भाई मर गया। उसकी सेना भी टूट गई। सबने हथियार फेंक दिए और जान बचा के भाग गए। जैसे समुंदर से पानी उछल के बहा जाता है।

Frequently Asked Questions

The pivotal action is the targeted removal of battlefield commanders (Devantaka, Mahodara, Trisira, and Matta/Mahaparsva). The narrative frames decisive force as legitimate when directed toward immediate aggressors and when it protects allied formations under siege.

Upadesha is conveyed through action rather than speech: steadfastness under coordinated attack (Angada), timely reinforcement of an encircled ally (Hanuman and Nila), and the principle that morale and order collapse when unjust command structures lose their leaders.

No named terrestrial landmark dominates; instead, the sarga uses cultural-cosmological references—Indra’s slaying of Viśvarūpa (Tvaṣṭṛ’s son) and the directional elephants (Airāvata, Mahāpadma, Sārvabhauma)—to index weapons, power, and epic-scale comparison.

Ask anything about Sarga 70 of the Valmiki Ramayana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play