Ramayana Sundara Kanda Sarga 22
Sundara KandaSarga 2246 Verses

Sarga 22

रावणस्य तर्जनं सीताया धर्मोक्तिः (Ravana’s Threats and Sita’s Dharma-Centered Reply)

सुन्दरकाण्ड

Sarga 22 stages a high-intensity verbal confrontation in Aśoka-vana: Rāvaṇa, provoked by Sītā’s sharp rebuke, replies with coercive threats, sets a two-month ultimatum, and orders the rākṣasīs to employ alternating tactics—conciliation, inducement, deception, and punishment—to bend her will. Observing Sītā’s peril, divine and gandharva maidens display grief and attempt to console her through silent gestures, underscoring the moral isolation of the captive. Reassured, Sītā answers in self-defence with uncompromising dharma-argumentation: she condemns Rāvaṇa’s counsellors for failing to restrain him, asserts her exclusive marital bond to Rāma, and predicts inevitable retribution for the adharma of abduction. The chapter then pivots to a monumental physical description of Rāvaṇa’s terrifying splendour—cloud-dark, lion-gaited, jewel-adorned—highlighting the epic’s technique of juxtaposing external majesty with internal moral corruption. After renewed intimidation, Rāvaṇa delegates enforcement to grotesquely described demonesses; Dhānyamālinī attempts to redirect him toward pleasure and away from Sītā. Rāvaṇa withdraws to his palace, leaving Sītā trembling yet steadfast, thereby intensifying the ethical stakes and foreshadowing the collapse of coercive power before principled resolve.

Recitation with translationValmiki Ramayana 5.22

Shlokas

Verse 1

सीताया वचनं श्रुत्वा परुषं राक्षसाधिपः ।प्रत्युवाच ततः सीतां विप्रियं प्रियदर्शनाम् ॥१॥

सीता के कड़वे शब्द सुन के रावण गुस्सा हो गया। फिर उसने सीता को ऐसे जवाब दिया जो उसको बिल्कुल पसंद नहीं आया।

Verse 2

यथा यथा सान्त्वयिता वश्यः स्त्रीणां तथा तथा ।यथा यथा प्रियं वक्ता परिभूतस्तथा तथा ॥२॥

जितना जितना कोई औरत के आगे झुकता है, उतना उत्ता वो उसकी इज़्ज़त नहीं करता। जो लोग औरतों को मनाने के लिए मीठी-मीठी बातें करते हैं, वो बदचलन हो जाते हैं।

Verse 3

सन्नियच्छति मे क्रोधं त्वयि कामः समुत्थितः ।द्रवतोऽमार्गमासाद्य हयानिव सुसारथिः ॥३॥

तुम्हारे प्यार ने मेरा गुस्सा रोक लिया है। जैसे अच्छा सारथी घोड़ों को रोक लेता है जब वो गलत रास्ते पर भागने लगते हैं, वैसे ही मेरा दिल तुम्हे चाहता है।

Verse 4

वामः कामो मनुष्याणां यस्मिन् किल निबध्यते ।जने तस्मिंस्त्वनुक्रोशः स्नेहश्च किल जायते ॥४॥

इंसान का प्यार कभी भी सबके लिए सेम नहीं होता। हम उसी से प्यार करते हैं जिसके लिए हमारे दिल में दया और लगाव आता है। जिसपे हमारा दिल भर जाता है, वही हमारा फेवरिट हो जाता है।

Verse 5

एतस्मात्कारणान्न त्वां घातयामि वरानने ।वधार्हामवमानार्हां मिथ्याप्रव्रजिते रताम् ॥५॥

इसलिए मैं तुम्हे मारता नहीं, सुंदर चेहरा वाली। तुम मौत के लायक हो, और बदतमीज़ी के भी। पर तुम झूठी साध्वी बन के बैठी हो, इसलिए छोड़ रहा हूँ।

Verse 6

परुषाणीह वाक्यानि यानि यानि ब्रवीषि माम् ।तेषु तेषु वधो युक्तस्तव मैथिलि दारुणः ॥६॥

तुम मेरे सामने जो भी कड़वी बातें करती हो, मैथिली। हर बात के लिए तुम्हारी जान लेने का हक़ बनता है। बहुत बड़ा पाप है तुम्हारा।

Verse 7

एवमुक्त्वा तु वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः ।क्रोधसंरम्भसंयुक्तः सीतामुत्तरमब्रवीत् ॥७॥

रावण ने वैदेही को यह सब कह दिया। वो राक्षसों का राजा था, बहुत गुस्से में था। फिर उसने सीता से दोबारा बात की।

Verse 8

द्वौ मासौ रक्षितव्यौ मे योऽवधिस्ते मया कृतः ।ततः शयनमारोह मम त्वं वरवर्णिनि ॥८॥

मैंने तुम्हारे लिए दो महीने का टाइम फिक्स किया है। इतना ही वेट करूँगा। उसके बाद तुम मेरे पास आना, सुंदर सी सीता।

Verse 9

ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां भर्तारं मामनिच्छतीम् ।मम त्वां प्रातराशार्थमालभन्ते महानसे ॥९॥

अगर दो महीने बाद भी तुम मुझे अपना पति नहीं मानोगी, तो वो लोग तुम्हे पकड़ के मेरे लिए खाना बना देंगे। सुबह सुबह किचन में तुम्हे मार देंगे।

Verse 10

तां तर्ज्यमानां सम्प्रेक्ष्य राक्षसेन्द्रेण जानकीम् ।देवगन्धर्वकन्यास्ता विषेदुर्विकृतेक्षणाः ॥१०॥

जब रावण सीता को डरा रहा था, तो देवता और गंधर्व की बेटियाँ देख के दुखी हो गई। उनकी आँखों में दुख साफ दिख रहा था।

Verse 11

ओष्ठप्रकारैरपरा वक्त्रनेत्रैस्तथापराः ।सीतामाश्वासयामासुस्तर्जितां तेन रक्षसा ॥११॥

कुछ देवकी बेटियाँ अपने होंठ से इशारा कर के सीता को समझाने लगी। कुछ अपने चेहरे और आँखों से भी दिखाने लगी कि तुम डरो मत। जब रावण ने डरा था उसे।

Verse 12

ताभिराश्वासिता सीता रावणं राक्षसाधिपम् ।उवाचात्महितं वाक्यं वृत्तशौण्डीर्यगर्वितम् ॥१२॥

जब वो सब सीता को समझा गई, तब सीता ने रावण को जवाब दिया। उसने अपनी हिफाज़त के लिए कहा, और अपने सीधे रास्ते पर चलने का गर्व दिखाया।

Verse 13

नूनं न ते जनः कश्चिदस्ति निःश्रेयसे स्थितः ।निवारयति यो न त्वां कर्मणोऽस्माद्विगर्हितात् ॥१३॥

देखो, तुम्हारे लोगों में कोई भी नहीं है जो तुम्हारा भला चाहता हो। कोई भी तुम्हे इस गंदी हरकत से रोक नहीं रहा। यह जो तुम कर रहे हो, यह बिल्कुल गलत है।

Verse 14

मां हि धर्मात्मनः पत्नीं शचीमिव शचीपतेः ।त्वदन्यस्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयेन्मनसापि कः ॥१४॥

मैं राम की पत्नी हूँ, और वो धरम वाले इंसान हैं। तीनों दुनिया में कोई भी तुम्हारे जैसा नहीं है जो मुझे चाह सके। जैसे इंद्र की पत्नी सिर्फ इंद्र की है, वैसे मैं सिर्फ राम की हूँ।

Verse 15

राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः ।उक्तवानसि यत्पापं क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ॥१५॥

तुम राक्षसों में सबसे नीच हो! राम बहुत बड़े हैं, और तुमने उनकी पत्नी के बारे में इतनी बुरी बात कही। अब बताओ, कहाँ जाओगे? कोई जगह नहीं बचेगी जहाँ तुम बच पाओगे।

Verse 16

यथा दृप्तश्च मातङ्गः शशश्च सद्दृशो युधि ।तथा मातङ्गवद्रामस्त्वं नीचः शशवत् स्मृतः ॥१६॥

समझो, जैसे युद्ध में हाथी और खरगोश का कोई मुकाबला नहीं होता। हाथी तो बड़ा होता है, खरगोश छोटा। वैसे ही राम वो हाथी है, और तुम वो खरगोश हो। तुम्हारा कोई ज़ोर नहीं चलता।

Verse 17

स त्वमिक्ष्वाकुनाथं वै क्षिपन्निह न लज्जसे ।चक्षुषोर्विषयं तस्य न तावदुपगच्छसि ॥१७॥

तुम राम को बुरा बोल रहे हो, लेकिन शर्म नहीं आ रही। क्यों? क्योंकि तुमने अभी तक उन्हे सामने से नहीं देखा। जब वो तुम्हे देख लेंगे, तब पता चलेगा।

Verse 18

इमे ते नयने क्रूरे विरूपे कृष्णपिङ्गले ।क्षितौ न पतिते कस्मान्मामनार्य निरीक्षितः ॥१८॥

तुम्हारा क्या बिगड़ गया है? तुम्हारी आँखें इतनी बुरी हैं, बेगनी और काली-कटोरी जैसी। जब तुम मुझे देखते हो, तो यह आँखें ज़मीन पर क्यों नहीं गिर जाती?

Verse 19

तस्य धर्मात्मनः पत्नीं स्नुषां दशरथस्य च ।कथं व्याहरतो मां ते न जिह्वा व्यवशीर्यते ॥१९॥

मैं उस इंसान की पत्नी हूँ जो धरम पे चलता है। मैं दशरथ की बहू हूँ। जब तुम मेरे बारे में ऐसा बोलते हो, तो तुम्हारी जीभ फट कर क्यों नहीं गिर जाती?

Verse 20

असन्देशात्तु रामस्य तपसश्चानुपालनात् ।न त्वां कुर्मि दशग्रीव भस्म भर्मार्ह तेजसा ॥२०॥

दशग्रीव, तुम अपनी हरकत के वजह से राख बन जाने के लायक हो। लेकिन राम ने मुझे कोई ऐसा संदेश नहीं दिया। मैं अपना व्रत निभा रही हूँ, इसलिए तुम्हे अभी मारा नहीं जाती।

Verse 21

नापहर्तुमहं शक्या त्वया रामस्य धीमतः ।विधिस्तव वधार्थाय विहितो नात्र संशयः ॥२१॥

जब तक राम, जो बहुत समझदार है, मेरे पास था, तुम मुझे कभी ले जा नहीं सकते थे। भगवान ने तुम्हारा ख़त्मा लिख दिया है, इसमें कोई शक नहीं।

Verse 22

शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च ।अपोह्य रामं कस्माद्धि दारचौर्यं त्वया कृतम् ॥२२॥

तू एक बहादुर योद्धा है, कुबेर का भाई। तेरे पास पूरा फौजी भी है। फिर भी तूने राम को छोड़ के किसी और की बीवी चुराई क्यों? यह कैसी चोरी है?

Verse 23

सीताया वचनं श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः ।विवृत्य नयने क्रूरे जानकीमन्ववैक्षत ॥२३॥

सीता की बात सुन के रावन का खून खौलता है। वो राक्षसों का राजा है। उसने अपनी आँखें खोली, बड़ी कसर आँखें। फिर उसने जानकी को घूरना शुरू किया।

Verse 24

नीलजीमूतसङ्काशो महाभुजशिरोधरः ।सिंहसत्त्वगतिः श्रीमान् दीप्त जिह्वाग्रलोचनः ॥२४॥

रावन देखने में काले बादल जैसा लगता है। बड़े बाहु, मोटी गर्दन। चलता है शेर की तरह, बड़ी ताकत से। चमक रहा है, आँखें और जीभ आग जैसी।

Verse 25

चलाग्रमकुटप्रांशुश्चित्रमाल्यानुलेपनः ।रक्तमाल्याम्बरधर तत्सङ्गदविभूषणः ॥२५॥

उसके सिर पे ताज है जो हिलता है। वो लंबा दिखता है। हाथों में फूलों की माला, बढ़िया तेल लगा है। लाल कपड़े पहने है, लाल माला भी। चमक रहा है, हाथों में चूड़ियाँ भी।

Verse 26

श्रोणिसूत्रेण महता मेचकेन सुसंवृतः ।अमृतोत्पादनद्धेन भुजगेनेव मन्दरः ॥२६॥

उसके कमर पे बड़ा काला पट्टा बाँधा है। दिखता है जैसे मंदर पर्वत पर साँप लटा हुआ हो। वो साँप जो समुंदर मंथन के लिए उसे हुआ था।

Verse 27

ताभ्यां स परिपूर्णाभ्यां भुजाभ्यां राक्षसेश्वरः ।शुशुभेऽचलसङ्काशः शृङ्गाभ्यामिव मन्दरः ॥२७॥

रावण की दोनों बाहु बड़ी और ताकतवाली थीं। वो चमक रहा था जैसे कोई पहाड़ हो। बिल्कुल मंदर पहाड़ जैसा, जिसके दो शिखर हों।

Verse 28

तरुणादित्यवर्णाभ्यां कुण्डलाभ्यां विभूषितः ।रक्तपल्लवपुष्पाभ्यामशोकाभ्यामिवाचलः ॥२८॥

उसके कान में झूमर थे, जो सूरज जैसे चमक रहे थे। वो खड़ा था जैसे कोई पहाड़ हो। जैसे किसी पहाड़ पर दो अशोक पेड़ हों, जिनपे लाल पत्ते और फूल हों।

Verse 29

स कल्पवृक्षप्रतिमो वसन्त इव मूर्तिमान् ।श्मशानचैत्यप्रतिमो भूषितोऽपि भयङ्करः ॥२९॥

वो कल्पवृक्ष जैसा दिखता था, जो कि मन की हर इच्छा पूरी कर देता है। बिल्कुल बसंत मौसम की तरह, जैसे ज़िन्दगी का रूप खड़ा हो। पर वो श्मशान के पेड़ जैसा भी था, जहाँ लोगों को जलाया जाता है। चाहें उसने कितना भी श्रृंगार कर लिया हो, वो डरावना लगता था।

Verse 30

अवेक्षमाणो वैदेहीं कोपसंरक्तलोचनः ।उवाच रावणः सीतां भुजङ्ग इव निःश्वसन् ॥३०॥

रावण सीता को घूर रहा था। उसकी आँखें गुस्से से लाल हो गई थीं। वो सीता से बात कर रहा था। साँस ले रहा था जैसे कोई साँप हवा में छोड़े।

Verse 31

अनयेनाभिसम्पन्नमर्थहीनमनुव्रते ।नाशयाम्यहमद्य त्वां सूर्यः सन्ध्यामिवौजसा ॥३१॥

और तुम इस गलत रास्ते पर चिपके हो, कोई फायदा नहीं है। आज मैं तुम्हे खत्म कर दूंगा। जैसे सूरज शाम को अपनी रोशनी से मिटा देता है, वैसे ही मैं तुम्हे मिटा दूंगा।

Verse 32

इत्युक्त्वा मैथिलीं राजा रावणः शत्रुरावणः ।सन्दिदेश ततः सर्वा राक्षसीर्घोरदर्शनाः ॥३२॥

रावण ने सीता को यह सब कह दिया। फिर उसने अपने दुश्मनों को डराने वाली सारी राक्षसियों को बुलाया। उन सबको आदेश दिया।

Verses 33-35

एकाक्षीमेककर्णां च कर्णप्रावरणां तथा ।गोकर्णीं हस्तिकर्णीं च लम्बकर्णीमकर्णिकाम् ॥३३॥हस्तिपाद्यश्वपाद्यौ च गोपादीं पादचूलिकाम् ।एकाक्षीमेकपादीं च पृथुपादीमपादिकाम् ॥३४॥अतिमात्रशिरोग्रीवामतिमात्रकुचोदरीम् ।अतिमात्रास्यनेत्रां च दीर्घजिह्वामजिह्विकाम् ॥३५॥अनासिकां सिंहमुखीं गोमुखीं सूकरीमुखीम् ।

वो सब अलग-अलग दिखने वाली राक्षसियाँ थीं। किसी का एक ही आँख था, किसी का एक ही कान। किसी के कान बड़े थे, किसी के हाथी जैसे। किसी के पाँव हाथी जैसे, किसी के घोड़े जैसे। किसी का सिर बड़ा था, किसी का पेट। किसी की जीभ लंबी थी, किसी की नाक नहीं थी। किसी का चेहरा शेर जैसा, किसी का गाय जैसा, किसी का सुअर जैसा।

Verse 36

यथा मद्वशगा सीता क्षिप्रं भवति जानकी ॥३६॥तथा कुरुत राक्षस्यः सर्वाः क्षिप्रं समेत्य च ।

रावण राक्षसियों को बोलता है कि सब मिल जाओ। जल्दी काम करो। मेरा मतलब ये है कि सीता जल्दी मेरे काम मान ले। सब मिलके उसपे दबाव डालो ताकि वो जल्दी हाँ करे।

Verse 37

प्रतिलोमानुलोमैश्च सामदानादिभेदनैः ॥३७॥आवर्जयत वैदेहीं दण्डस्योद्यमनेन च ।

रावण कहता है कि सीता को कंट्रोल करो। कैसे भी करो, जो भी चल उसपे लगाओ। कभी प्यार से समझाओ, कभी तोहफा दो, कभी लड़का झगड़ा कराओ। अगर कुछ भी न चले तो धमकी भी दो कि हम तुम्हे सज़ा देंगे।

Verse 38

इति प्रतिसमादिश्य राक्षसेन्द्रः पुनः पुनः ॥३८॥काममन्युपरीतात्मा जानकीं पर्यतर्जयत् ।

रावण बार बार यही हुकुम देता है कि सीता को मनाओ। उसका दिमाग प्यार और गुस्से में चला गया है। वो सीता को धमकाता रहता है कि तुम मेरी बात मानो।

Verse 39

उपगम्य ततः शीघ्रं राक्षसी धान्यमालिनी ॥३९॥परिष्वज्य दशग्रीवमिदं वचनमब्रवीत् ।

फिर एक राक्षसी आई जिसका नाम धान्यमालिनी था। वो जल्दी भागी और रावण को गले लगा लिया। उसने रावण से कहा कि सुनो मैं कुछ कहना चाहती हूँ।

Verse 40

मया क्रीड महाराज सीतया किं तवानया ॥४०॥विवर्णया कृपणया मानुष्या राक्षसेश्वर ।

महाराज, मेरे साथ खेलो। यह सीता तुम्हारे क्या काम की है? वो तो रंगत में सांजी है, दुखी है, और बस एक इंसान है, राक्षसों के राजा।

Verse 41

नूनमस्या महाराज न दिव्यान् भोगसत्तमान् ॥४१॥विदधात्यमरश्रेष्ठस्तव बाहुबलार्जितान् ।

महाराज, देखो यह सीता वो नहीं है जो तुम्हारे लायक है। देवता लोगों के बीच सबसे बड़े ने यह तुम्हारे लिए नहीं बनाया। तुमने अपनी ताकत से इतने अच्छे सुख जीते हैं, वो इसके लायक नहीं है।

Verse 42

अकामां कामयानस्य शरीरमुपतप्यते ॥४२॥इच्छन्तीं कामयानस्य प्रीतिर्भवति शोभना ।

जब कोई मर्द किसी औरत के पीछे भागे जो उससे कुछ चाहती नहीं, तो उसका जिस्म भी दुखता है। पर जब वो औरत भी उससे चाहती है, तब जो मज़ा आता है वो सही लगता है।

Verse 43

एवमुक्तस्तु राक्षस्या समुत्क्षिप्तस्ततो बली ॥४३॥प्रहसन्मेघसङ्काशो राक्षसः स न्यवर्तत ।

राक्षसी ने ऐसा बोला तो उस ताकत वाले राक्षस ने मुँह फेर लिया। वो इतना बड़ा था जैसे बादल छा गया हो। वो हँसते हुए चला गया।

Verse 44

प्रस्थितः स दशग्रीवः कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥४४॥ज्वलद्भास्करवर्णाभं प्रविवेश निवेशनम् ।

दशग्रीव चलने लगा, ऐसा लग रहा था जैसे ज़मीन हिल रही हो। वो अपने घर में गया, चमक रहा था जैसे सूरज जल रहा हो।

Verse 45

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च सर्वतः ॥४५॥परिवार्य दशग्रीवं विविशुस्तं गृहोत्तमम् ।

देव और गंधर्व की बेटियाँ, और नाग की बेटियाँ भी, चारों तरफ से आई। वो सब दशग्रीव के आस-पास हो गई। फिर उसके साथ उस महल में घुस गई।

Verse 46

स मैथिलीं धर्मपरामवस्थितां प्रपेपमानां परिभर्त्स्य रावणः ।विहाय सीतां मदनेन मोहितः स्वमेव वेश्म प्रविवेश भास्वरम् ॥४६॥

रावण ने मैथिली को डाँट दिया। वो काँप रही थी, पर धरम पे अड़ी थी। फिर रावण ने सीता को वहाँ छोड़ दिया। वो अपने प्यार में पागल हो गया था। अपने चमकदार महल में चला गया।

Inside Sarga 22

Core principles

  • Dharma under coercion (धर्मस्थैर्य)
  • Pativrata integrity (पतिव्रताधर्म)
  • Nīti and misuse of power (नीतिविपर्यास)
  • Moral speech as resistance (वाक्-धैर्य)
  • Karma and retribution logic (कर्मफल)

Frequently Asked Questions

The central dilemma is coercion versus chastity: Rāvaṇa attempts to compel consent through threats, deadlines, and delegated intimidation, while Sītā refuses on dharmic grounds, asserting lawful marriage and the illegitimacy of forced union.

The dialogue teaches that external power and splendour do not confer moral authority; dharma is upheld through steadfast intention, disciplined speech, and fidelity, and adharma—especially the violation of another’s spouse—inevitably generates destructive consequences.

Laṅkā’s courtly environment is implied through the demon-king’s palace and attendants, while cultural motifs include the Aśoka-grove captivity setting, the Mandara-churning simile (mythic landmark), and the nīti toolkit of sāma-dāna-bheda-daṇḍa used as a coercive policy model.

Ask anything about Sarga 22 of the Valmiki Ramayana

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play