
रामाभिषेकपूर्वसज्जा · Preparations for Rama’s Coronation
अयोध्याकाण्ड
Sarga 6 presents a dual-focus tableau: (1) Rāma’s private ritual discipline and (2) Ayodhyā’s public mobilization for the impending yuvarājābhiṣeka. After Vasiṣṭha departs, Rāma bathes, approaches Nārāyaṇa, and performs fire-offerings (ājya-homa) according to rite, then partakes of the remaining havis and observes silence while meditating in Viṣṇu’s auspicious shrine, resting on kuśa-grass with Sītā. Rising in the final watch of night, he orders full decoration of his residence, attends the dawn observances, and listens to Brahmins reciting purificatory mantras; auspicious proclamations (puṇyāha) mingle with trumpet-sounds across the city. The narrative then widens to civic space: citizens begin decorating at daybreak, raising banners and flags on temples, crossroads, streets, towers, marketplaces, homes, and assembly halls; performers and singers animate the soundscape; adults and children alike converse about the coronation. Highways are strewn with flowers and perfumed with incense, and lamp-trees are arranged to ensure illumination should night fall. Villagers arrive from all directions to witness the event, filling Ayodhyā with ocean-like roar; groups gather in squares and halls praising Daśaratha’s decision to install the virtuous, learned, non-arrogant Rāma as protector-king.
Verse 1
गते पुरोहिते रामः स्नातो नियतमानसः ।सह पत्न्या विशालाक्ष्या नारायणमुपागमत् ॥१॥
पुरोहित चले जाने के बाद राम ने नहाना किया। उनका मन बिल्कुल शांत था। फिर उन्होंने अपनी पत्नी सीता के साथ नारायण भगवान के पास जाके पूजा की।
Verse 2
प्रगृह्य शिरसा पात्रीं हविषो विधिवत्तदा ।महते दैवतायाज्यं जुहाव ज्वलितेऽनले ॥२॥
उसने अपने सर पे एक बरतन उठाया जिसमें पूजा का सामान था। फिर आग में घी डाला, भगवान विष्णु के लिए।
Verses 3-4
शेषं च हविषस्तस्य प्राश्याशास्यात्मनः प्रियम् ।ध्यायन्नारायणं देवं स्वास्तीर्णे कुशसंस्तरे ॥३॥वाग्यत स्सह वैदेह्या भूत्वा नियतमानसः ।श्रीमत्यायतने विष्णो श्शिश्ये नरवरात्मजः ॥४॥
फिर उसने जो बचा हुआ प्रसाद खाया, अपनी खैर के लिए। भगवान नारायण का ध्यान किया। राजा बेटा राम और सीता दोनों ने कुश घास पे लेट कर सो गए। विष्णु के मंदिर में, बिल्कुल चुप।
Verse 5
एकयामावशिष्टायां रात्र्यां प्रतिविबुद्ध्य सः ।अलङ्कारविधिं कृत्स्नं कारयामास वेश्मनः ॥५॥
रात के आखरी पहर में जब थोड़ा वक्त बचा था, वो जाग गया। उसने पूरे घर की साजवात करवा दी।
Verse 6
तत्र श्रृण्वन्सुखा वाच स्सूतमागधवन्दिनाम् ।पूर्वां सध्यामुपासीनो जजाप यतमानसः ॥६॥
वहाँ गाने वाले और कवि लोग गा रहे थे, उनकी आवाज़ें सुन रहा था। सुबह होते ही उसने पूजा की और मन लगा के प्रार्थना की।
Verse 7
तुष्टाव प्रणतश्चैव शिरसा मधुसूदनम् ।विमलक्षौमसंवीतो वाचयामास स द्विजान् ॥७॥
उसने सर झुका के भगवान की स्तुति की। साफ सफेद कपड़े पहने हुए उसने पंडितों से मंत्र पढ़वाए।
Verse 8
तेषां पुण्याहघोषोऽथ गम्भीरमधुरस्तदा ।अयोध्यां पूरयामास तूर्यघोषानुनादितः ॥८॥
पंडितों ने 'शुभ दिन है' ज़ोर से कहा। बाजे भी बज रहे थे। आवाज़ इतनी अच्छी थी कि पूरा शहर गूँज उठा।
Verse 9
कृतोपवासं तु तदा वैदेह्या सह राघवम् ।अयोध्यानिलयश्श्रुत्वा सर्वः प्रमुदितो जनः ॥९॥
लोगों को पता चला कि राम और सीता ने व्रत रखा है। यह सुन के अयोध्या में सब लोग बहुत खुश हो गए।
Verse 10
ततः पौरजनस्सर्वश्श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ।प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा चक्रे शोभयितुं पुरीम् ॥१०॥
जब शहर के लोगों को पता चला कि राम राज्य करने वाले हैं, वो बहुत खुश हुए। रात गुजर के सुबह हो गई, और सब लोग शहर को सजाने लगे।
Verses 11-13
सिताभ्रशिखराभेषु देवतायतनेषु च ।चतुष्पथेषु रथ्यासु चैत्येष्वट्टालकेषु च ॥११॥नानापण्यसमृद्धेषु वणिजामापणेषु च ।कुटुम्बिनां समृद्धेषु श्रीमत्सु भवनेषु च ॥१२॥सभासु चैव सर्वासु वृक्षेष्वालक्षितेषु च ।ध्वजा स्समुच्छ्रिताश्चित्राः पताकाश्चाभवंस्तदा ॥१३॥
मंदिरों पर रंग-बिरंगे झंडे और पताके लगे थे। यह मंदिर इतने ऊँचे थे कि बादल के पास लगते थे। चौराहों पर, सड़क के किनारे, पेड़ों पर, दुकानों और मकानों पर भी झंडे लगे थे। दुकानों में हर तरह का माल था। घर लोगों के सुंदर घर थे। सभी सभा भवनों और दूर से दिखने वाले पेड़ों पर भी पताके लगे थे।
Verse 14
नटनर्तकसङ्घानां गायकानां च गायताम् ।मनः कर्णसुखा वाच श्शुशृवुश्च ततस्ततः ॥१४॥
नाटक करने वाले और नाचने वाले लोग थे। गाने वाले भी गाना गा रहे थे। उनकी आवाज़ सुन के मन और कान दोनों खुश हो रहे थे।
Verse 15
रामाभिषेकयुक्ताश्च कथाश्चक्रुर्मिथो जनाः ।रामाभिषेके सम्प्राप्ते चत्वरेषु गृहेषु च ॥१५॥
जब राम का राज्याभिषेक होने वाला था, लोग गलियों में और घरों में एक दूसरे से बात करते थे। सब राम के बारे में ही बात करते थे।
Verse 16
बाला अपि क्रीडमाना गृहद्वारेषु सङ्घशः ।रामाभिषवसंयुक्ताश्चक्रुरेवं मिथः कथाः ॥१६॥
बच्चे भी घर के दरवाज़ों पे खेल रहे थे। वो भी आपस में राम के राज्याभिषेक के बारे में ही बात कर रहे थे।
Verse 17
कृतपुष्पोपहारश्च धूपगन्धाधिवासितः ।राजमार्गः कृतः श्रीमान्पौरै रामाभिषेचने ॥१७॥
राम के राज्याभिषेक के लिए शहर के लोगों ने रास्ता सजाया। रास्ते पर फूल बिखरे थे और अगरबत्ती की खुशबू थी। पूरा रास्ता देखने में बहुत अच्छा लग रहा था।
Verse 18
प्रकाशकरणार्थं च निशागमनशङ्कया ।दीपवृक्षां स्तथा चक्रुरनु रथ्यासु सर्वशः ॥१८॥
लोगों को डर था कि शाम हो जाएगी और अंधेरा हो जाएगा। इसलिए उन्होंने सड़क के किनारे पेड़ जैसी दिया लगाई। हर तरफ दिए लगे थे ताकि शहर रोशन रहे।
Verses 19-20
अलङ्कारं पुरस्यैवं कृत्वा तत्पुरवासिनः ।आकाङ्क्षमाणा रामस्य यौवराज्याभिषेचनम् ॥१९॥समेत्य सङ्घशस्सर्वे चत्वरेषु सभासु च ।कथयन्तो मिथस्तत्र प्रशशंसुर्जनाधिपम् ॥२०॥
शहर के लोगों ने पूरा शहर सजाया। वो सब राम के राज्याभिषेक का इंतज़ार कर रहे थे। लोग चौक और सभा भवन में इकट्ठे हो गए। वो आपस में बात कर रहे थे और दशरथ की तारीफ कर रहे थे।
Verse 21
अहो महात्मा राजाऽयमिक्ष्वाकुकुलनन्दनः ।ज्ञात्वा यो वृद्धमात्मानं रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति ॥२१॥
अरे वाह! यह राजा कितना बड़ा आदमी है। इक्ष्वाकु ख़ानदान का सबसे प्यारा बेटा है। अब ख़ुद को बूढ़ा समझ के, राम को राज्य दे के राजा बना देगा।
Verse 22
सर्वेप्यनुगृहीता स्मो यन्नो रामो महीपतिः ।चिराय भविता गोप्ता दृष्टलोकपरावरः ॥२२॥
सब लोग ख़ुश हैं क्योंकि राम हमारा राजा बनेगा। वो लोगों की हालत समझता है, छोटी-बड़ी बातें जानता है। वो हमारा रक्षा करेगा, और काफ़ी टाइम तक राजा रहेगा।
Verse 23
अनुद्धतमनाः विद्वान्धर्मात्मा भ्रातृवत्सलः ।यथा च भ्रातृषु स्निग्धस्तथाऽस्मास्वपि राघवः ॥२३॥
राम में कोई अहंकार नहीं है। वो पढ़ा-लिखा है, धरम के काम करता है। अपने भाइयों से बहुत प्यार करता है। और जैसे अपने भाइयों से प्यार करता है, वैसे ही हमारे साथ भी अच्छा है।
Verse 24
चिरं जीवतु धर्मात्मा राजा दशरथोऽनघः ।यत्प्रसादोनभिषिक्तं तु रामं द्रक्ष्यामहे वयम् ॥२४॥
दशरथ राजा काफ़ी टाइम तक जिए। वो बुराई से दूर है, धरम के काम करता है। उनकी कृपा से हम राम को राजा बनके देखेंगे।
Verse 25
एवंविधं कथयतां पौराणां शुश्रुवु स्तदा ।दिग्भ्योपि श्रुतवृत्तान्ताः प्राप्ता जानपदा जनाः ॥२५॥
शहर के लोग ऐसे ही बात कर रहे थे। तब गाँव से भी लोग आए। उन्होंने सुना था कि राम राजा बन रहे हैं। वो सब तरफ़ से आए और सुनने लगे।
Verse 26
ते तु दिग्भ्यः पुरीं प्राप्ता द्रष्टुं रामाभिषेचनम् ।रामस्य पूरयामासुः पुरीं जानपदा जनाः ॥२६॥
गाँव के लोग चारों तरफ से शहर आए। वो राम के राज्याभिषेक देखना चाहते थे। इतने लोग आए कि पूरा शहर भर गया।
Verse 27
जनौघैस्तैर्विसर्पद्भिः शुश्रुवे तत्र निस्वनः ।पर्वसूदीर्णवेगस्य सागरस्येव निस्वनः ॥२७॥
इतने सारे लोग आए थे और हिलते-दुलते थे कि वहाँ एक शोर मच गया। ऐसा लग रहा था जैसे समुंदर की लहर तूफान में आ गई हो। जैसे समुंदर में टाइड के टाइम पानी उछलता है, वैसा ही शोर था।
Verse 28
ततस्तदिन्द्रक्षयसन्निभं पुरं दिदृक्षुभिर्जानपदैरुपागतैः ।समन्तत स्सस्वनमाकुलं बभौ समुद्रयादोभिरिवार्णवोदकम् ॥२८॥
फिर वो शहर इंद्र की जगह जैसा दिखने लगा। गाँव के लोग देखने के लिए भाग-भाग कर आए थे। हर तरफ से शोर था, हर तरफ भीड़ थी। जैसे समुंदर में मछलियाँ तैरती हैं और पानी चमकता है, वैसा ही वो शहर दिख रहा था।
The chapter foregrounds disciplined kingship-in-formation: Rāma undertakes ritual purity (snāna), correct oblation (homa), controlled mind (niyata-mānasa), and a vow of silence (vāg-yama), presenting political elevation as grounded in restraint and sacred duty rather than celebration alone.
Private worship and public order are shown as mutually reinforcing: personal ācāra and devotion generate moral authority, while communal participation (decoration, praise, collective discourse) generates legitimacy. The Sarga models how auspicious ritual and civic cohesion frame ethical governance.
Key mapped nodes include Ayodhyā’s Viṣṇu shrine, crossroads (catuṣpatha), thoroughfares (rathyā), royal road (rājamārga), market stalls (āpaṇa), towers (aṭṭālaka), public squares (catvara), and assembly halls (sabhā), along with cultural markers such as puṇyāha proclamations, dhvaja/patākā installations, incense-perfumed roads, and dīpavṛkṣa street lighting.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.