Home›Ramayana›Ayodhya Kanda›Sarga 10›Shlokas 12-16
←Previous Verse
Next Verse→

Valmiki Ramayana 2.10.12-16: Ayodhya Kanda, Sarga 10, Shlokas 12-16

क्रोधागारप्रवेशः · Entry into the Chamber of Wrath

Kaikeyī’s Protest

Setting: अयोध्या—कैकेयी-अन्तःपुरPlaces named: अयोध्या

शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥१२॥

वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम् ।

लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥१३॥

दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम् ।

नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम् ॥१४॥

दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः ।

विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ॥१५॥

उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम् ।

तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत् ॥१६॥

न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.10.12-16

śukabarhiṇasaṅghuṣṭaṁ krauñcahaṁsarutāyutam ||12||

vāditraravasaṅghuṣṭaṁ kubjā vāmanikāyutam |

latāgṛhaiś citragṛhaiś campakāśokaśobhitaiḥ ||13||

dāntarājatasauvarṇavedikābhiḥ samāyutam |

nityapuṣpaphalair vṛkṣair vāpībhiś copaśobhitam ||14||

dāntarajatasauvarṇaiḥ saṁvṛtaṁ paramāsanaiḥ |

vividhair annapānaiś ca bhakṣyaiś ca vividhair api ||15||

upapannaṁ mahārhaiś ca bhūṣitais tridivopamam |

tat praviśya mahārājaḥ svam antaḥpuram ṛddhimat ||16||

na dadarśa priyāṁ rājā kaikeyīṁ śayanottame |

राजा कैकेयी के कमरे में गया। वहाँ तोता और मोर बोल रहे थे। हंस और दूसरे पक्षी भी थे। संगीत बज रहा था। वहाँ पेड़ थे, फूल थे, पानी के ताल थे। सब कुछ स्वर्ग जैसा था। लेकिन राजा ने कैकेयी को नहीं देखा।

शुकबर्हिणसङ्घुष्टम्resounding with parrots and peacocks
शुकबर्हिणसङ्घुष्टम्:
TypeAdjective
Rootशुक + बर्हिण + सङ्घुष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √घुष् (धातु) + क्त; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहु-तत्पुरुष (शुकैः बर्हिणैः च सङ्घुष्टम्)
Roleकर्मविशेषण (Qualifier of antaḥpuram)
CompoundTatpurusha
क्रौञ्चहंसरुतायुतम्filled with the calls of krauñcas and swans
क्रौञ्चहंसरुतायुतम्:
TypeAdjective
Rootक्रौञ्च + हंस + रुत + आयुत (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (क्रौञ्चहंसानां रुतैः आयुतम् = endowed with cries)
Roleकर्मविशेषण
CompoundTatpurusha
वादित्ररवसङ्घुष्टम्echoing with instrument-sounds
वादित्ररवसङ्घुष्टम्:
TypeAdjective
Rootवादित्र + रव + सङ्घुष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √घुष् (धातु) + क्त; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (वादित्राणां रवैः सङ्घुष्टम्)
Roleकर्मविशेषण
CompoundTatpurusha
कुब्जाwith hunchback women
कुब्जा:
TypeNoun
Rootकुब्जा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन (कुब्जाभिः; छन्दसि/पाठभेदे प्रथमा-रूपप्रयोगः)
Roleकरण (Karana; with attendants)
वामनिकायुतम्attended by dwarfs
वामनिकायुतम्:
TypeAdjective
Rootवामनिका + आयुत (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (वामनिकाभिः आयुतम् = accompanied by dwarfs)
Roleकर्मविशेषण
CompoundTatpurusha
लतागृहैःwith vine-bowers
लतागृहैः:
TypeNoun
Rootलता + गृह (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (लतानां गृहैः)
Roleकरण (Karana/Means; adorned with)
CompoundTatpurusha
चित्रगृहैःwith splendid/pictured halls
चित्रगृहैः:
TypeNoun
Rootचित्र + गृह (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्मधारय (चित्राणि गृहाणि)
Roleकरण
CompoundKarmadharaya
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
Roleसमुच्चय
चम्पकाशोकशोभितैःadorned with champaka and aśoka (trees)
चम्पकाशोकशोभितैः:
TypeAdjective
Rootचम्पक + अशोक + शोभित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √शुभ्/√शोभ् (धातु) + क्त; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष (चम्पकाशोकैः शोभितैः)
Roleकरण
CompoundTatpurusha
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिःwith platforms of ivory, silver, and gold
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभिः:
TypeNoun
Rootदन्त + राजत + सौवर्ण + वेदिका (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; बहु-तत्पुरुष (दन्त-राजत-सौवर्ण-युक्ताभिः वेदिकाभिः)
Roleकरण
CompoundTatpurusha
समायुतम्well furnished/filled
समायुतम्:
TypeAdjective
Rootसम् + आयुत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण
Roleकर्मविशेषण
नित्यपुष्पफलैःwith ever (available) flowers and fruits
नित्यपुष्पफलैः:
TypeNoun
Rootनित्य + पुष्प + फल (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुष (नित्यं पुष्पफलानि येषां तैः)
Roleकरण
CompoundTatpurusha
वृक्षैःwith trees
वृक्षैः:
TypeNoun
Rootवृक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
Roleकरण
वापीभिःwith pools
वापीभिः:
TypeNoun
Rootवापी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
Roleकरण
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
Roleसमुच्चय
उपशोभितम्beautifully adorned
उपशोभितम्:
TypeAdjective
Rootउप + शोभित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √शुभ्/√शोभ् (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
Roleकर्मविशेषण
दान्तरजतसौवर्णैःwith ivory, silver, and gold
दान्तरजतसौवर्णैः:
TypeNoun
Rootदन्त + रजत + सौवर्ण (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (दन्तं च रजतं च सौवर्णं च)
Roleकरण
CompoundDvandva
संवृतम्enclosed/covered
संवृतम्:
TypeAdjective
Rootसम् + वृत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √वृ (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
Roleकर्मविशेषण
परमासनैःwith excellent seats
परमासनैः:
TypeNoun
Rootपरम + आसन (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कर्मधारय (परमाणि आसनानि)
Roleकरण
CompoundKarmadharaya
विविधैःvarious
विविधैः:
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण
Roleकरणविशेषण
अन्नपानैःwith foods and drinks
अन्नपानैः:
TypeNoun
Rootअन्न + पान (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (अन्नं च पानं च)
Roleकरण
CompoundDvandva
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
Roleसमुच्चय
भक्ष्यैःwith eatables
भक्ष्यैः:
TypeNoun
Rootभक्ष्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
Roleकरण
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
Roleसमुच्चय
विविधैःvarious
विविधैः:
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण
Roleकरणविशेषण
अपिalso
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; अपि-निपात (also/even)
Roleनिपात (Particle)
उपपन्नम्endowed
उपपन्नम्:
TypeAdjective
Rootउप + पन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक; √पद्/√पन् (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त
Roleकर्मविशेषण
महार्हैःwith costly (items)
महार्हैः:
TypeAdjective
Rootमहार्ह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषण
Roleकरण
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक
Roleसमुच्चय
भूषितैःwith decorations
भूषितैः:
TypeAdjective
Rootभूषित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भूष् (धातु) + क्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; क्त-प्रत्ययान्त
Roleकरण
त्रिदिवोपमम्resembling heaven
त्रिदिवोपमम्:
TypeAdjective
Rootत्रिदिव + उपम (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष (त्रिदिवस्य उपमम् = like heaven)
Roleकर्मविशेषण
CompoundTatpurusha
तत्that
तत्:
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (refers to the inner palace)
Roleकर्म (Karma/Object; with प्रविश्य)
प्रविश्यhaving entered
प्रविश्य:
TypeVerb
Root√विश् (धातु) उपसर्ग: प्र; ल्यप्
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund)
Roleपूर्वक्रिया (Prior action)
महाराजःthe great king
महाराजः:
TypeNoun
Rootमहा + राजन् (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
Roleकर्ता (Karta/Subject)
CompoundKarmadharaya
स्वम्his own
स्वम्:
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; स्व-शब्द (possessive)
Roleकर्मविशेषण
अन्तःपुरम्inner palace
अन्तःपुरम्:
TypeNoun
Rootअन्तः + पुर (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; अव्ययीभाव
Roleकर्म (Karma/Goal)
CompoundAvyayibhava
ऋद्धिमत्prosperous
ऋद्धिमत्:
TypeAdjective
Rootऋद्धि + मतुप् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessing prosperity)
Roleकर्मविशेषण
नnot
न:
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
Roleनिषेध (Negator)
ददर्शsaw
ददर्श:
TypeVerb
Root√दृश् (धातु); लिट्
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
Roleक्रिया (Main verb)
प्रियाम्(his) beloved
प्रियाम्:
TypeNoun
Rootप्रिया (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
Roleकर्म (Karma/Object)
राजाthe king
राजा:
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
Roleकर्ता (Karta/Subject; apposition to महाराजः)
कैकेयीम्Kaikeyi
कैकेयीम्:
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
Roleकर्म (Karma/Object; apposition to प्रियाम्)
शयनोत्तमेon the best bed
शयनोत्तमे:
TypeNoun
Rootशयन + उत्तम (प्रातिपदिक; समास)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुष (शयनानाम् उत्तमे)
Roleअधिकरण (Adhikarana/Location)
CompoundTatpurusha
  • कई स्थानों पर च/अपि-समुच्चय
  • चोपशोभितम् = च + उपशोभितम्
  • तत्प्रविश्य = तत् + प्रविश्य
  • स्वमन्तःपुरम् = स्वम् + अन्तःपुरम्
  • त्रिदिवोपमम् = त्रिदिव + उपमम्
  • पाठभेद: ‘कुब्जा’ इत्यत्र अपेक्षितं ‘कुब्जाभिः’ (तृतीया बहुवचन) अर्थानुसार।

The maharaja entered the inner apartment of Kaikeyi's prosperous abode filled with parrots and peacocks, reverberating with cries of kraunchas and swans and sounds of musical instruments attended with hunchbacks and dwarfs decorated with champak and ashoka trees, bowers surrounded with creepers, picture-galleries, altars and sofas embellished with ivory, gold and silver. It was shining with pools and trees bearing flowers and fruits in all seasons. Various kinds of food, drinks and eatables were kept ready. With excellent decorations that abode of Kaikeyi resembled heaven. (But) the king did not see his beloved Kaikeyi in her best bed.

Rasa
Adbhuta (wonder), with Shringara (love)
Mood
वैभव, इन्द्रलोक-सम, कौतूहल

Themes

  • Itihasa
  • Royal-luxury
  • Foreshadowing
  • Gṛha-life
  • Dharma (implicit contrast of splendor vs coming crisis)

D
Daśaratha
K
Kaikeyī
I
Inner apartments (antaḥpura)
C
Campaka
A
Aśoka
K
Krauñca birds
H
Haṁsa (swans)
Ś
Śuka (parrots)
B
Barhiṇa (peacocks)

FAQs

Implicitly, the verse contrasts external prosperity with inner truth: dharma requires clarity and right intention beyond luxury. The missing Kaikeyī signals that appearances can mask impending ethical conflict.

Daśaratha goes to Kaikeyī’s richly appointed quarters but cannot find her there, which becomes the immediate setup for the coming demand of boons.

Daśaratha’s attachment and domestic longing are foregrounded; the scene prepares a test of steadiness in dharma when personal desire meets moral crisis.

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play