
Rudrasaṃbhūtiḥ, Dakṣayajñavighnaḥ, Paśupatitvapratiṣṭhā ca
Mythic-Theology (Cosmogony and Ritual Etiology)
इस अध्याय में वराह पृथिवी से रुद्र की आद्य उत्पत्ति और उसके यज्ञ-संबंधी परिणामों का वर्णन करते हैं। तपोबल से युक्त एक तेजस्वी सत्ता प्रकट होती है; ब्रह्मा के ‘मत रो’ (रुद्) कहने से वह ‘रुद्र’ नाम से प्रसिद्ध होता है। सृष्टि और यज्ञ-व्यवस्था में अपने भाग से वंचित होने पर रुद्र क्रोधित होकर भयंकर गणों को उत्पन्न करते हैं और धनुष धारण कर पूषा, भग तथा क्रतु आदि यज्ञ-कर्ताओं को क्षति पहुँचाते हैं। देवगण स्तुतियों द्वारा उन्हें शांत कर वेद-ज्ञान और यज्ञ का ‘गुप्त’ रहस्य मांगते हैं, और रुद्र को ‘पशुपति’ रूप में प्रतिष्ठित किया जाता है। अंत में चतुर्दशी-व्रत का विधान है—उपवास सहित पूजन, तथा उपवास के बाद गेहूँ के अन्न से द्विजों को भोजन कराना—जिससे नियत कर्म द्वारा लोक और पृथ्वी का संतुलन पुनः स्थापित होता है।
Verse 1
श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसम्भूतिमाद्यां शृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ॥ ३३.१ ॥
श्रीवराह बोले—हे राजन्! अब रुद्र की आद्य उत्पत्ति का वृत्तान्त सुनो—ऐसा उन्होंने कहा। (वहाँ) एक महातपस्वी था—प्रसन्नचित्त, धर्म में निपुण, क्षमा-रूपी अस्त्र धारण करने वाला, उग्र तेजस्वी ऋषि।
Verse 2
जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद् वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ॥ ३३.२ ॥
वह प्रजाओं का स्वामी, उग्र तेज से युक्त, परम ज्ञान—तत्त्व के वास्तविक स्वरूप—को जानकर सृष्टि रचने की इच्छा से उद्वेलित हुआ। जगत् के विस्तार-काल में तीव्र क्रोध से प्रेरित होकर सृष्टि पूर्ण रूप से प्रवृत्त हुई।
Verse 3
तपस्यतोऽतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोद्ध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदः प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ॥ ३३.३ ॥
तप में रत उस स्थिर-कीर्ति प्राचीन पुरुष की गति रज और तम से रहित हो गई। वह वरस्वरूप, वरेण्य, वरद और प्रतापी था; कृष्णारुण वर्ण वाला, पिङ्गल नेत्रों वाला पुरुष।
Verse 4
रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्र्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ॥ ३३.४ ॥
ब्रह्मा द्वारा “मत रो” कहे जाने पर वह प्राचीन ‘रुद्र’ कहलाया। हे महानुभाव! विस्तृत रूपों वाली सृष्टि का संचालन करो; तुम इसके लिए समर्थ हो।
Verse 5
इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसाः ब्रह्मजाताः ॥ ३३.५ ॥
इतना कहे जाते ही दक्ष जल में डूबकर निमग्न हुआ और आत्मभव (ब्रह्मा) के लिए सृष्टि-उत्पत्ति करने लगा। तब देवश्रेष्ठ की आज्ञा से वे मानस-पुत्र, ब्रह्मा से उत्पन्न, सृष्टि-प्रक्रिया को विस्तृत करने लगे।
Verse 6
तस्यां तटायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ॥ ३३.६ ॥
उस सरोवर के तट पर, देवाधिपति की सन्निधि में, पितामह (ब्रह्मा) का श्रेष्ठ यज्ञ प्रचुर रूप से सम्पन्न हुआ। उसी जल में प्राचीन काल में रुद्र निमग्न हुए थे; विश्व को प्रकट कर, देवताओं की सृष्टि करने की इच्छा रखते थे।
Verse 7
सुस्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ॥ ३३.७ ॥
यज्ञ प्रवाहित हुआ; देव, सिद्ध और यक्ष पास आए। फिर भी वह क्रोध के वश में चला गया। उस प्रज्वलित मन्यु पर विचार कर (प्रश्न उठा)—मोह से, मुझे छोड़कर, इस जगत की रचना किसने की?
Verse 8
हा हेति शोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा । वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ॥ ३३.८ ॥
जब अग्नि की ज्वलित जिह्वाएँ ‘हा! हे!’ कहकर चिल्लाईं, तब वहाँ तुच्छ पिशाचों के दल उत्पन्न हुए; साथ ही वेताल और भूत, तथा योगियों की सभाएँ भी।
Verse 9
घनं यदा तैर् विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ॥ ३३.९ ॥
जब उनके द्वारा आकाश घनीभूत होकर फैल गया, और पृथ्वी, सब दिशाएँ तथा लोक प्रकट हो गए, तब उसने सर्वज्ञता के बल से चौबीस हाथ लंबा धनुष बनाया।
Verse 10
गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद्भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ॥ ३३.१० ॥
क्रोध से उसने तीन बार बटी हुई प्रत्यंचा बनाई और दिव्य धनुष-डोरी भी धारण की। फिर उसने पूषन् के दाँत तोड़ दिए, भग के नेत्रों को बेध दिया और क्रतु के वृषणों को आहत किया।
Verse 11
स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ॥ ३३.११ ॥
बीज (शक्ति) आहत होने पर वह हट गया और क्रतु (यज्ञकर्म) भी समाप्त हो गया। वायु उसे धारण कर यज्ञवाट से बाहर ले गया। तब सब देवता पशुपति के पास गए और सबने भव (शिव) को प्रणाम किया।
Verse 12
आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवम् प्रतीतः सम्परिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ॥ ३३.१२ ॥
वहाँ पहुँचकर पितामह ब्रह्मा ने भव (शिव) को पहचानकर देवताओं को आलिंगन किया। भक्तियुक्त जनों सहित देवदेव को देखकर बोले— “हे वीरबाहो, अपने भीतर सच्चा विवेक-ज्ञान स्थापित करो।”
Verse 13
रुद्र उवाच । सृष्टः पूर्वं भवताऽहं न चेमे कस्मान्न भागं परिकल्पयन्ति । यज्ञोद्भवं तेन रुषा मयेमे हृतज्ञानाः विकृताः देवदेव ॥ ३३.१३ ॥
रुद्र बोले— “मुझे आपने पहले रचा; फिर ये (देव) मुझे भाग क्यों नहीं देते? यज्ञ से उत्पन्न उसी कारण से मैं क्रुद्ध हुआ; हे देवदेव, ये समझ से रहित होकर आचरण में विकृत हो गए हैं।”
Verse 14
ब्रह्मा उवाच । देवाḥ शम्भुं स्तुतिभिर्ज्ञानहेतोः यजध्वमुच्चैरसुराश्च सर्वे । येन रुद्रो भगवांस्तोṣमेति सर्वज्ञता तोṣमात्रस्य च स्यात् ॥ ३३.१४ ॥
ब्रह्मा बोले— “हे देवो, और समस्त असुरो भी, ज्ञान के हेतु शम्भु की उच्च स्तुतियों से उपासना करो। जिससे भगवान रुद्र प्रसन्न हों; उसी प्रसन्नता मात्र से सर्वज्ञता उत्पन्न होती है।”
Verse 15
इत्युक्तास्तेन ते देवाः स्तुतिं चक्रुर्महात्मनः ॥ ३३.१५ ॥
उसके द्वारा ऐसा कहे जाने पर उन देवताओं ने उस महात्मा की स्तुति रची।
Verse 16
देवा ऊचुः । नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने । रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे ॥ ३३.१६ ॥
देव बोले— “देवातिदेव, त्रिनेत्र, महात्मा को नमस्कार है; जिनकी आँखें रक्त-पीताभ हैं, और जो जटाओं का मुकुट धारण करते हैं, उन्हें प्रणाम।”
Verse 17
भूतवेतालजुष्टाय महाभोगोपवीतिने । भीमाट्टहासवक्त्राय कपर्दिन् स्थाणवे नमः ॥ ३३.१७ ॥
स्थाणु (शिव) को नमस्कार—जो भूत‑वेतालों से सेवित हैं, महान् सर्प को यज्ञोपवीत की भाँति धारण करते हैं, जिनका मुख भीषण अट्टहास से युक्त है, और जो जटाधारी कपर्दी हैं।
Verse 18
पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहने नमः । भविष्यवृषचिह्नाय महाभूतपते नमः ॥ ३३.१८ ॥
पूषन् के दाँतों का विनाश करने वाले को नमस्कार; भग के नेत्र का हनन करने वाले को नमस्कार। जिनका चिह्न वृषभ है, उन महाभूतों के स्वामी को नमस्कार।
Verse 19
भविष्यत्रिपुरान्ताय तथान्धकविनाशिने । कैलासवरवासाय करिकृत्तिनिवासिने ॥ ३३.१९ ॥
जो भविष्य में त्रिपुर का अन्त करने वाले हैं, तथा अन्धक का विनाश करने वाले हैं—उन्हें नमस्कार। जिनका श्रेष्ठ निवास कैलास है, और जो गजचर्म (हाथी की खाल) में निवास/आवृत रहते हैं—उन्हें नमस्कार।
Verse 20
विकरालोर्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः । अग्निज्वालाकरालाय शशिमौलिकृते नमः ॥ ३३.२० ॥
विकराल रूप और ऊर्ध्वकेश वाले भैरव को बार-बार नमस्कार। अग्निज्वालाओं से भीषण रूप वाले को, तथा जिनके मस्तक पर चन्द्रमा विराजमान है—उन्हें नमस्कार।
Verse 21
भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने । तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ॥ ३३.२१ ॥
भविष्य में कापालिक-व्रत करने वाले परमेश्वर को नमस्कार। दारुवन के ध्वंस के कर्ता को, तथा तीक्ष्ण त्रिशूल धारण करने वाले को नमस्कार।
Verse 22
क्रीतकङ्कणभोगेन्द्र नीलकण्ठ त्रिशूलिने । प्रचण्डदण्डहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ॥ ३३.२२ ॥
अर्जित कंगनों से विभूषित, भोगेन्द्र (नाग) को आभूषण रूप में धारण करने वाले, नीलकण्ठ, त्रिशूलधारी, प्रचण्ड दण्डधारी तथा वडवाग्नि-तुल्य मुख वाले को नमस्कार।
Verse 23
वेदान्तवेद्याय नमो यज्ञमूर्ते नमो नमः । दक्षयज्ञविनाशाय जगद्भयकराय च ॥ ३३.२३ ॥
वेदान्त से ज्ञेय प्रभु को नमस्कार; यज्ञस्वरूप को बार-बार नमस्कार। दक्ष के यज्ञ का विनाश करने वाले तथा जगत् में भय-आदर उत्पन्न करने वाले को भी नमस्कार।
Verse 24
विश्वेश्वराय देवाय शिवशम्भुभवाय च । कपर्दिने करालाय महादेवाय ते नमः ॥ ३३.२४ ॥
विश्वेश्वर देव, शिव-शम्भु-भव, जटाधारी, कराल (भयावह) तथा महादेव—आपको नमस्कार।
Verse 25
एवं देवैः स्तुतः शम्भुरुग्रधन्वा सनातनः । उवाच देवदेवोऽहं यत्करोमि तदुच्यताम् ॥ ३३.२५ ॥
देवताओं द्वारा इस प्रकार स्तुत शम्भु—सनातन, उग्र धनुषधारी—ने कहा: “मैं देवों का देव हूँ; मैं जो करूँ, वह घोषित किया जाए।”
Verse 26
देवा ऊचुः । वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव माचिरम् । यज्ञं सरहस्यं नो यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो ॥ ३३.२६ ॥
देव बोले: “हे प्रभो, विलम्ब न करके हमें वेद-शास्त्रों का विवेकजन्य ज्ञान प्रदान कीजिए। और यदि आप हम पर प्रसन्न हैं, तो रहस्य सहित यज्ञ का उपदेश भी दीजिए।”
Verse 27
महादेव उवाच । भवन्तः पशवः सर्वे भवन्तु सहिताः इति । अहं पतिर् वो भवतां ततो मोक्षम् अवाप्स्यथ । तथेति देवास् तं प्राहुस् ततः पशुपतिर् भवत ॥ ३३.२७ ॥
महादेव ने कहा— “तुम सब बंधित जीव (पशु) होकर एक साथ रहो। मैं तुम्हारा पति (स्वामी) बनूँगा; तब तुम मोक्ष पाओगे।” देवों ने कहा— “तथास्तु”; तभी से वे पशुपति कहलाए।
Verse 28
ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनान्तरात्मना । चतुर्दशी ते देवेश तिथिरस्तु न संशयः ॥ ३३.२८ ॥
ब्रह्मा ने अंतःकरण से प्रसन्न होकर पशुपति से कहा— “हे देवेश! चतुर्दशी तुम्हारी तिथि हो— इसमें कोई संदेह नहीं।”
Verse 29
तस्यां तिथौ भवन्तं ये यजन्ते श्रद्धयान्विताः । उपोष्य पश्चाद्भुञ्जीयाद्गोधूमान्नेन वै द्विजान् ॥ तस्य त्वं तुष्टिमापन्नो नय स्थानमनुत्तमम् ॥ ३३.२९ ॥
उस तिथि में जो श्रद्धा सहित तुम्हारी पूजा करते हैं, वे पहले उपवास करें; फिर गेहूँ के अन्न से ब्राह्मणों को भोजन कराएँ। उससे प्रसन्न होकर तुम उसे परम उत्तम धाम में ले जाओ।
Verse 30
एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । दन्तान् नेत्रे फले प्रादाद्भगपूष्णोः क्रतोरपि । परिज्ञानं च सकलं स प्रादाच्च सुरेष्वपि ॥ ३३.३० ॥
ब्रह्मा—जिनका जन्म अव्यक्त कहा गया है—द्वारा ऐसा कहे जाने पर रुद्र ने तब भग, पूषन् और क्रतु को दाँत, नेत्र और यज्ञ-फल प्रदान किया; और देवों में भी पूर्ण परिज्ञान (सम्यक् बोध) दिया।
Verse 31
एवं रुद्रस्य सम्भूतिः सम्भूता ब्रह्मणः पुरा । अनेनैव प्रयोगेन देवानां पतिरुच्यते ॥ ३३.३१ ॥
इस प्रकार प्राचीन काल में ब्रह्मा से रुद्र की उत्पत्ति हुई; और इसी प्रयोग (वचन-रूप) से वे ‘देवों के पति’ कहे जाते हैं।
Verse 32
यश्चैनं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ३३.३२ ॥
जो मनुष्य प्रातः उठकर नित्य इस (कथा/पाठ) को सुनता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर रुद्रलोक को प्राप्त होता है।
Verse 33
॥ इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
इस प्रकार श्रीवराहपुराण के भगवच्छास्त्र में तैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
Verse 34
इस प्रकार श्रीवराहपुराण के भगवच्छास्त्र में तैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।
The narrative frames exclusion and disorder in ritual society as leading to destabilizing anger and proliferation of harmful forces, while reintegration through stuti, knowledge-sharing, and regulated observance restores order. Ethically, the text emphasizes inclusion within communal-sacrificial structures, restraint of wrath through reconciliation, and the reestablishment of governance (paśupati) as a stabilizing principle for the world.
A specific lunar marker is given: caturdaśī-tithi. The text prescribes worship of Bhava/Rudra on that tithi with upavāsa (fasting), followed by feeding dvijas with godhūmānna (wheat-based food), presented as a ritually timed act of restoration and satisfaction.
Although not framed in modern ecological terms, the chapter links cosmic stability to correct ritual distribution and governance: disruption of yajña produces uncontrolled, fear-inducing beings and atmospheric obscuration, while reconciliation and rule-bound observance reassert order across ‘bhūmi’ and the directions. In an environmental-stewardship reading, the text models how social-ritual equilibrium is portrayed as necessary for maintaining the world’s functional balance.
The chapter references Brahmā (pitāmaha), Rudra/Mahādeva (Śambhu, Bhava, Paśupati), and the devas collectively, along with Pūṣan, Bhaga, and Kratu as sacrificial functionaries impacted in the conflict. Dakṣa is implied through the Dakṣa-yajña framework. No human dynastic lineages are named in this excerpt.