
Andhakavadhaḥ, Rudrakrodhaja-Mātṛkā-udbhavaś ca
Mythic-Theology (Devāsura-yuddha) with Ethical-Psychological Allegory
वराह–पृथ्वी संवाद में इस अध्याय में अंधक द्वारा देवताओं का दमन, उनका मेरु पर पलायन और ब्रह्मा से शरण माँगना वर्णित है। ब्रह्मा उन्हें कैलास जाकर शिव की शरण लेने को कहते हैं, क्योंकि वरदान से अंधक लगभग अवध्य है। अंधक चतुरंगिणी सेना लेकर पार्वती को पाने हेतु बढ़ता है; रुद्र शस्त्र धारण कर युद्ध करते हैं। अंधक के रक्त की बूँदों से असंख्य प्रतिरूप उत्पन्न होकर संकट बढ़ाते हैं। फिर उपदेश रूप में काम, क्रोध आदि आठ अंतर्दोषों से संबद्ध अष्ट मातृकाओं का निरूपण कर बताया गया है कि वासनाओं की पहचान व संयम से पृथ्वी पर रक्षा, स्वास्थ्य और सुव्यवस्था स्थापित होती है।
Verse 1
महातपा उवाच । पूर्वमासीन्महादैत्यो बलवानन्धको भुवि । स देवान् वशमानिन्ये ब्रह्मणो वरदर्पितः ॥ २७.१ ॥
महातपा बोले—पूर्वकाल में पृथ्वी पर बलवान् महादैत्य दानव अन्धक था। ब्रह्मा के वरदान से दर्पित होकर उसने देवताओं को अपने वश में कर लिया।
Verse 2
तेनात्मवान् सुराः सर्वे त्याजिता मेरुपर्वतम् । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरन्धकस्य भयार्दिताः ॥ २७.२ ॥
उस आत्मबलसम्पन्न (अन्धक) के कारण सभी देव मेरुपर्वत से निकाल दिए गए। अन्धक के भय से पीड़ित होकर वे शरण के लिए ब्रह्मा के पास गए।
Verse 3
तानागतांस्तदा ब्रह्मा उवाच सुरसत्तमान् । किमागमनकृत्यं वो देवा ब्रूत किमास्यते ॥ २७.३ ॥
तब आए हुए उन श्रेष्ठ देवों से ब्रह्मा ने कहा—तुम्हारे आने का प्रयोजन क्या है? हे देवो, बताओ—क्या विषय उपस्थित है?
Verse 4
देवा ऊचुः । अन्धकेनार्दिताः सर्वे वयं देवा जगत्पते । त्राहि सर्वांश्चतुर्वक्त्र पितामह नमोऽस्तु ते ॥ २७.४ ॥
देव बोले—हे जगत्पते! अन्धक से पीड़ित हम सब देव पराजित हो गए हैं। हे चतुर्मुख पितामह! हम सबकी रक्षा कीजिए; आपको नमस्कार है।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । अन्धकान्नैव शक्तोऽहं त्रातुं वै सुरसत्तमाः । भवं शर्वं महादेवं व्रजाम शरणार्थिनः ॥ २७.५ ॥
ब्रह्मा बोले—हे श्रेष्ठ देवो, मैं अन्धक से तुम्हें बचाने में समर्थ नहीं हूँ। आओ, हम शरणार्थी होकर भव-शर्व महादेव के पास चलें।
Verse 6
किन्तु पूर्वं मया दत्तो वरस्तस्य सुरोत्तमाः । अवध्यस्त्वं हि भविता न शरीरं स्पृशेन्मही ॥ २७.६ ॥
किन्तु हे सुरोत्तमों, मैंने पहले ही उसे यह वर दिया है—तुम अवध्य रहोगे; तुम्हारा शरीर पृथ्वी को स्पर्श नहीं करेगा।
Verse 7
तस्यैवं बलिनस्त्वेको हन्ता रुद्रः परंतपः । तत्र गच्छामहे सर्वे कैलासनिलयं प्रभुम् ॥ २७.७ ॥
उस ऐसे बलवान का एक ही संहारक है—शत्रुओं को दमन करने वाले रुद्र। इसलिए हम सब कैलास-निवासी प्रभु के पास चलें।
Verse 8
एवमुक्त्वा ययौ ब्रह्मा सदेवो भवसन्निधौ । तस्य संदर्शनाद् रुद्रः प्रत्युत्थानादिकाः क्रियाः । कृत्वाभ्युवाच देवेशो ब्रह्माणं भुवनेश्वरम् ॥ २७.८ ॥
ऐसा कहकर ब्रह्मा देवताओं सहित भव (शिव) के सन्निधि में गए। उन्हें देखकर रुद्र ने स्वागतार्थ उठने आदि विधियाँ कीं और फिर देवेश ने भुवनेश्वर ब्रह्मा से कहा।
Verse 9
शम्भुरुवाच । किं कार्यं देवताः सर्वा आगता मम सन्निधौ । येनाहं तत्करोम्याशु आज्ञा कार्या हि सत्वरम् ॥ २७.९ ॥
शम्भु बोले—कौन-सा कार्य है जिसके लिए सब देवता मेरे पास आए हैं? मुझे बताओ, ताकि मैं उसे शीघ्र कर दूँ; आज्ञा का पालन तुरंत होना चाहिए।
Verse 10
देवा ऊचुः । रक्षस्व देव बलिनस् त्वन्धकाद् दुष्टचेतसः ॥ २७.१० ॥
देवताओं ने कहा—हे देव, हम बलवान होते हुए भी दुष्टचित्त अंधक से हमारी रक्षा कीजिए।
Verse 11
यावदेवं सुराः सर्वे शंसन्ति परमेष्ठिनः । तावत् सैन्येन महता तत्रैवान्धक आययौ ॥ २७.११ ॥
जब तक सभी देव परमेष्ठिन की इस प्रकार स्तुति कर रहे थे, उसी बीच अन्धक विशाल सेना सहित वहीं आ पहुँचा।
Verse 12
बलेन चतुरङ्गेण हन्तुकामो भवं मृधे । तस्य भार्यां गिरिसुतां हर्तुमिच्छन् ससाधनः ॥ २७.१२ ॥
वह चतुरङ्गिणी सेना के बल से युद्ध में भव को मारना चाहता था; और साधनों से युक्त होकर भव की पत्नी, गिरिसुता को हरने की इच्छा करता था।
Verse 13
तं दृष्ट्वा सहसाऽऽयान्तं देवशक्रप्रहारिणम् । सन्नह्य सहसा देवा रुद्रस्यानुचरा भवन् ॥ २७.१३ ॥
उसे सहसा आते हुए—जो देवशक्र पर प्रहार करने वाला था—देखकर देवता तुरंत शस्त्र धारण कर रुद्र के अनुचर बन गए।
Verse 14
रुद्रोऽपि वासुकिं ध्यात्वा तक्षकं च धनञ्जयम् । वलयं कटिसूत्रं च चकार परमेश्वरः ॥ २७.१४ ॥
रुद्र ने भी वासुकि तथा तक्षक और धनञ्जय का ध्यान करके, परमेश्वर ने कंगन और कटिसूत्र बना लिया।
Verse 15
नीलनामाच दैत्येन्द्रो हस्ती भूत्वा भवान्तिकम् । आगतस्त्वरितः शक्रहस्तीवोद्धतरूपवान् ॥ २७.१५ ॥
नील नामक दैत्येन्द्र हाथी बनकर शीघ्र ही आपके निकट आया, और शक्र के हाथी-सा उन्नत रूप धारण किए था।
Verse 16
स ज्ञातो नन्दिना दैत्यो वीरभद्राय दर्शितः । वीरभद्रोऽपि सिंहेन रूपेणाहत्य च द्रुतम् ॥ २७.१६ ॥
उस दैत्य को नन्दी ने पहचानकर वीरभद्र को दिखाया। तब वीरभद्र ने सिंह-रूप धारण कर शीघ्र ही उसे मार गिराया।
Verse 17
तस्य कृत्तिं विदार्याशु करिणस्त्वञ्जनप्रभाम् । रुद्रायार्पितवान् सोऽपि तमेवाम्बरमाकरोत् । ततः प्रभृति रुद्रोऽपि गजचर्मपटोऽभवत् ॥ २७.१७ ॥
उसने हाथी की अंजन-सी काली खाल को शीघ्र फाड़कर रुद्र को अर्पित किया। रुद्र ने उसी खाल को अपना वस्त्र बना लिया; तभी से रुद्र गजचर्म धारण करने वाले हुए।
Verse 18
गजचर्मपटो भूत्वा भुजङ्गाभरणोज्ज्वलः । आदाय त्रिशिखं भीमं सगणोऽन्धकमन्वयात् ॥ २७.१८ ॥
गजचर्म का वस्त्र धारण कर, सर्प-आभूषणों से दीप्त होकर, तीन शिखाओं वाले भीषण त्रिशूल को लेकर वे गणों सहित अन्धक के पीछे दौड़े।
Verse 19
ततः प्रवृत्ते युद्धे च देवदानवयोर्महत् । इन्द्राद्या लोकपालास्तु स्कन्दः सेनापतिस्तथा । सर्वे देवगणाश्चान्ये युयुधुः समरे तदा ॥ २७.१९ ॥
फिर देवों और दानवों के बीच महान युद्ध छिड़ गया। इन्द्र आदि लोकपाल, तथा सेनापति स्कन्द और अन्य समस्त देवगण उस समय रण में लड़े।
Verse 20
तं दृष्ट्वा नारदाऽ युद्धं ययौ नारायणं प्रति । शशंस च महद्युद्धं कैलासे दानवैः सह ॥ २७.२० ॥
उस युद्ध को देखकर नारद नारायण के पास गए और कैलास पर दानवों सहित हुए उस महान संग्राम का समाचार सुनाया।
Verse 21
तच्छ्रुत्वा चक्रमादाय गरुडस्थो जनार्दनः । तमेव देशमागत्य युयुधे दानवैः सह ॥ २७.२१ ॥
यह सुनकर गरुड़ पर आरूढ़ जनार्दन ने सुदर्शन चक्र धारण किया और उसी स्थान पर पहुँचकर दानवों के साथ युद्ध किया।
Verse 22
आगत्य च ततो देवा हरिणाप्यायिता रणे । विषण्णवदनाः सर्वे पलायनपरा अभवन् ॥ २७.२२ ॥
तब देवता वहाँ आए; रण में हरि द्वारा पुनः बल पाए हुए भी, सबके मुख उदास थे और वे पलायन के ही अभिलाषी हो गए।
Verse 23
तत्र भग्नेषु देवेषु स्वयं रुद्रोऽन्धकं ययौ । तत्र तेन महद्युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ॥ २७.२३ ॥
जब वहाँ देवता पराजित हो गए, तब स्वयं रुद्र अन्धक की ओर बढ़े; वहाँ उसके साथ रोमांचकारी महान युद्ध हुआ।
Verse 24
तत्र देवोऽप्यसौ दैत्यं त्रिशूलेनाहनद् भृशम् । तस्याहतस्य यद् रक्तमपतद् भूतले किल । तत्रान्धका असंख्याता बभूवुरपरे भृशम् ॥ २७.२४ ॥
वहाँ उस देव ने दैत्य को त्रिशूल से अत्यन्त प्रहार किया; घायल के रक्त की जो बूँदें पृथ्वी पर गिरीं, वहीं असंख्य अन्य अन्धक बहुत अधिक संख्या में उत्पन्न हो गए।
Verse 25
तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं रुद्रो शूलेऽन्धकं मृधे । गृहीत्वा त्रिशिखाग्रेण ननर्त परमेश्वरः ॥ २७.२५ ॥
उस महान आश्चर्य को देखकर रुद्र ने रण में त्रिशिखाग्र त्रिशूल पर अन्धक को पकड़ लिया और परमेश्वर ने नृत्य किया।
Verse 26
असृग्धारातुषारैस्तु शूलप्रोतस्य चासकृत् । अनारतं समुत्तस्थुस्ततो रुद्रो रुषान्वितः ॥ २७.२७ ॥
त्रिशूल पर चढ़े हुए उस (देह) से बार-बार पाले-सी बौछारों के समान रक्त-धाराएँ निरन्तर उठती रहीं; तब रुद्र क्रोध से भरकर उठ खड़े हुए।
Verse 27
तस्य क्रोधेन महता मुखाज्ज्वाला विनिर्ययौ । तद्रूपधारिणी देवी यां तां योगेश्वरीं विदुः ॥ २७.२८ ॥
उसके महान क्रोध से उसके मुख से ज्वाला प्रकट हुई; उसी रूप को धारण करने वाली देवी ‘योगेश्वरी’ के नाम से जानी जाती है।
Verse 28
स्वरूपधारिणी चान्या विष्णुनापि विनिर्मिता । ब्रह्मणा कार्तिकेयेन इन्द्रेण च यमेन च । वराहेण च देवेन विष्णुना परमेष्ठिना ॥ २७.२९ ॥
एक अन्य स्वरूपधारिणी (देवी) विष्णु द्वारा भी निर्मित हुई; तथा ब्रह्मा, कार्तिकेय, इन्द्र, यम और देव वराह द्वारा भी—और परमेष्ठी विष्णु द्वारा भी।
Verse 29
पातालोद्धरणं रूपं तस्या देव्या विनिर्ममे । माहेश्वरी च राजेन्द्र इत्येता अष्टमारतः ॥ २७.३० ॥
उस देवी के लिए उसने पाताल-उद्धरण के योग्य एक रूप बनाया; और हे राजेन्द्र, वह ‘माहेश्वरी’ भी कहलाती है—इस प्रकार ये क्रम से आठवीं है।
Verse 30
कारणं तानि यत्प्रोक्तं क्षेत्रज्ञेनावधारणम् । शरीराद् देवतानां तु तदिदं कीर्तितं मया ॥ २७.३१ ॥
उन बातों का जो कारण कहा गया है, वह क्षेत्रज्ञ (आत्मा) द्वारा निश्चय किया गया है; और देवताओं के शरीर-सम्बन्ध के विषय में—यह सब मैंने वर्णित किया है।
Verse 31
कामः क्रोधस्तथा लोभो मदो मोहः अथ पञ्चमः । मात्सर्यं षष्ठमित्याहुः पैशुन्यं सप्तमं तथा । असूया चाष्टमी ज्ञेया इत्येता अष्टमातरः ॥ २७.३२ ॥
काम, क्रोध और लोभ; मद तथा मोह पाँचवाँ कहा गया है। मात्सर्य छठा, पैशुन्य सातवाँ, और असूया आठवीं जाननी चाहिए—ये ही आठ ‘मातर’ (मूल-जनक) हैं।
Verse 32
कामं योगेश्वरीं विद्धि क्रोधो माहेश्वरीं तथा । लोभस्तु वैष्णवी प्रोक्ता ब्रह्माणी मद एव च ॥ २७.३३ ॥
काम को योगेश्वरी का, और क्रोध को माहेश्वरी का स्वरूप जानो। लोभ वैष्णवी कहा गया है, और मद (अहंकार) ब्रह्माणी का ही रूप है।
Verse 33
मोहः स्वयम्भूः कौमारी मात्सर्यं चेन्द्रजं विदुः । यमदण्डधरा देवी पैशुन्यं स्वयमेव च । असूया च वराहाख्या इत्येताः परिकीर्तिताः ॥ २७.३४ ॥
मोह को स्वयम्भू तथा कौमारी से संबद्ध कहा गया है; मात्सर्य इन्द्रज माना गया है। यमदण्डधरा देवी पैशुन्य से जुड़ी है और वह भी स्वयंजात है; तथा असूया ‘वराहा’ नाम से कही गई—ऐसे ये सब वर्णित हैं।
Verse 34
कामादिगण एषोऽयं शरीरे परिकीर्तितः । जग्राह मूर्त्तिं तु यथा तथा ते कीर्तितं मया ॥ २७.३५ ॥
काम आदि का यह समूह शरीर में स्थित बताया गया है। और जिस प्रकार यह रूप धारण करता है, वह भी मैंने तुम्हें वैसे ही वर्णित किया है।
Verse 35
एताभिर्देवताभिश्च तस्य रक्तेऽतिशोषिते । क्षयं गताऽसुरी माया स च सिद्धोऽन्धकोऽभवत् ॥ एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मविद्यामृतं मया ॥ २७.३६ ॥
इन देवताओं द्वारा जब उसका रक्त अत्यधिक शोषित हो गया, तब असुरी माया का क्षय हो गया और वह अन्धक सिद्ध (परिपूर्ण) हो गया। यह सब मैंने तुम्हें आत्मविद्या-रूपी अमृत के रूप में पूर्णतः कहा है।
Verse 36
य एतच्छृणुयान्नित्यं मातॄणामुद्भवं शुभम् । तस्य ताः सर्वतो रक्षां कुर्वन्त्यनुदिनं नृप ॥ २७.३७ ॥
हे राजन्, जो कोई मातृगण के शुभ उद्भव का यह आख्यान नित्य सुनता है, उसकी वे माताएँ प्रतिदिन चारों ओर से रक्षा करती हैं।
Verse 37
यश्चैतत् पठते जन्म मातॄणां पुरुषोत्तम । स धन्यः सर्वदा लोके शिवलोकं च गच्छति ॥ २७.३८ ॥
हे पुरुषोत्तम, जो मनुष्य मातृगण के जन्म का यह पाठ करता है, वह संसार में सदा धन्य माना जाता है और शिवलोक को भी प्राप्त होता है।
Verse 38
तासां च ब्रह्मणा दत्ता अष्टमी तिथिरुत्तमा । एताः सम्पूजयेद् भक्त्या बिल्वाहारो नरः सदा । तस्य ताः परितुष्टास्तु क्षेमारोग्यं ददन्ति च ॥ २७.३९ ॥
उनके लिए ब्रह्मा ने उत्तम तिथि अष्टमी प्रदान की। मनुष्य को चाहिए कि वह सदा बिल्वफल को आहार बनाकर भक्तिपूर्वक उनका पूजन करे। वे प्रसन्न होकर उसे क्षेम और आरोग्य प्रदान करती हैं।
Verse 39
इतरेऽप्यन्धकाः सर्वे चक्रेण परमेष्ठिना । नारायणेन निहतास्तत्र येऽन्ये समुत्थिताः ॥
वहाँ अन्य सब अन्धक भी परमेश्वर नारायण द्वारा चक्र से मारे गए, और जो अन्य उठ खड़े हुए थे वे भी।
The text frames cosmic conflict as a lesson in regulating inner causes of disorder: eight destabilizing dispositions (kāma, krodha, lobha, mada, moha, mātsarya, paiśunya, asūyā) are personified as Aṣṭamātṛkās. By naming and ritually acknowledging these forces, the narrative models a pedagogy in which self-governance and disciplined devotion support social stability and protection.
The chapter specifies Aṣṭamī tithi as the preferred lunar day granted by Brahmā for honoring the Mātṛkās. It also notes a discipline of bilvāhāra (bilva-based dietary observance) alongside regular worship, presenting a recurring calendrical-ritual marker rather than a seasonal (ṛtu) schedule.
Terrestrial balance is implied through the containment of uncontrolled proliferation and violence: Andhaka’s blood generating innumerable Andhakas symbolizes runaway excess that threatens ordered life. The narrative resolves this by coordinated divine action and by translating the crisis into an internal-ethical framework, suggesting that managing passions is analogous to preventing destabilizing overgrowth and conflict within the world.
The narrative references major cultural-theological figures rather than dynastic lineages: Brahmā (Pitāmaha), Śiva/Rudra (Śarva, Śaṃbhu), Viṣṇu (Janārdana, Nārāyaṇa), Nārada, Skanda (Kārtikeya), Indra and other lokapālas, as well as Pārvatī (Girisūtā). Andhaka is presented as a powerful daitya whose boon shapes the conflict.