Varaha Purana - Adhyaya 22
Varaha PuranaAdhyaya 2255 Shlokas

Adhyaya 22: Gaurī’s Rebirth, Umā’s Austerities, Rudra’s Test, and the Himalayan Wedding

Gaurījanma-Umātapas-Rudrāvāha-vivāhaḥ

Purāṇic Narrative-Etiology and Vrata Instruction (Tithi-based Ethics)

वराह–पृथ्वी संवाद में यह अध्याय गौरी–उमा की कथा द्वारा धर्मनिष्ठा, तपस्या से देह-निग्रह और लोक-व्यवस्था को स्थिर करने वाले विवाह-रीति का आदर्श रखता है। गौरी दक्ष के वैर और यज्ञ-विघ्न को स्मरण कर तप से पूर्व देह त्यागती हैं और हिमवान की पुत्री उमा के रूप में पुनर्जन्म लेती हैं। उमा रुद्र-प्राप्ति हेतु कठोर तप करती हैं; रुद्र भूखे ब्राह्मण का वेष धरकर परीक्षा लेते हैं और गंगा-तट पर संकट रचकर उमा को शुद्धि-नियम और ब्रह्महत्या जैसे महापातक के भय के बीच निर्णय करने को बाध्य करते हैं। उमा उनकी रक्षा करती हैं; तब रुद्र अपना स्वरूप प्रकट कर विवाह-याचना करते हैं। हिमवान ब्रह्मा से अनुमति लेकर देवताओं, दिशाओं, पर्वतों और नदियों को आमंत्रित करता है और हिमालय में विवाह सम्पन्न होता है। अंत में तृतीया तिथि पर नमक-त्याग का विधान बताया गया है, जिससे कल्याण और समृद्धि का फल—व्यक्तिगत संयम को पृथ्वी-धर्म की स्थापना से जोड़कर।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

Gaurī–Umā rebirth as narrative etiologyTapas (ascetic discipline) as moral forceDharma-conflict: purity rules vs brahmahatyā avoidanceRudra’s mārga-parīkṣā (testing through disguise)Vivāha as cosmic-social stabilizationTṛtīyā-vrata: lavaṇa-varjana (salt avoidance) for saubhāgyaBrahmā’s authorization and ritual legitimationLandscape personification (mountains, rivers, flora) as ecological community

Shlokas in Adhyaya 22

Verse 1

महातपा उवाच । तस्मिन् निवसतस्तस्य रुद्रस्य परमेष्ठिनः । चुकोप गौरी देवस्य पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥ २२.१ ॥

महातपा बोले—जब परमेष्ठी रुद्र वहाँ निवास कर रहे थे, तब गौरी देव के पिता से संबंधित वैर को स्मरण कर क्रोधित हो उठीं।

Verse 2

चिन्तयामास दक्षस्य अनेनापकृतं पुरा । यज्ञो विध्वंसितो यस्मात् तस्माच्चान्यां तनूमहम् ॥ २२.२ ॥

उसने मन में विचार किया—“इसने पहले दक्ष का अपकार किया था; उसी कारण यज्ञ नष्ट हुआ। इसलिए मैं अब दूसरा रूप धारण करूँगा।”

Verse 3

आराध्य तपसा तस्य गृहे भूत्वा व्रजाम्यहम् । कथं गच्छामि पितरं दक्षं क्षपितबान्धवम् ॥ २२.३ ॥

तपस्या से उसे प्रसन्न करके और उसके घर में जन्म लेकर, मैं कैसे अपने पिता दक्ष के पास जाऊँ, जिनके बंधु नष्ट हो चुके हैं?

Verse 4

भवपत्नी च दुहिता एवं संचिन्त्य सुन्दरी । जगाम तपसे शैलं हिमवन्तं महागिरिम् ॥ २२.४ ॥

इस प्रकार विचार करके, भव की पत्नी तथा (दक्ष की) पुत्री वह सुन्दरी तपस्या के लिए महागिरि हिमवंत पर्वत पर चली गई।

Verse 5

तत्र कालेन महता क्षपयन्ती कलेवरम् । स्वशरीराग्निना दग्धा ततः शैलसुता अभवत् ॥ २२.५ ॥

वहाँ बहुत समय तक देह को क्षीण करती हुई, वह अपने ही शरीर की अग्नि से दग्ध हो गई; तत्पश्चात् वह शैलसुता (पर्वत-पुत्री) बनी।

Verse 6

उमा नामेति महती कृष्णा चेत्यभिधानतः । लब्ध्वा तु शोभनां मूर्तिं हिमवन्तगृहे शुभा ॥ २२.६ ॥

उसका श्रेष्ठ नाम ‘उमा’ था और वह ‘कृष्णा’ नाम से भी प्रसिद्ध हुई। सुंदर रूप प्राप्त कर वह शुभा हिमवंत के घर में निवास करने लगी।

Verse 7

पुनस्तपश्चकारोग्रं देवं स्मृत्वा त्रिलोचनम् । असावेव पतिर्मह्यमित्युक्त्वा तपसि स्थिता ॥ २२.७ ॥

फिर उसने त्रिलोचन देव का स्मरण करके घोर तप किया। “वही मेरे पति हैं” कहकर वह तपस्या में अडिग रही।

Verse 8

कुर्वन्त्या तत् तपश्चोग्रं हिमवन्ते महागिरौ । कालेन महता देवस्तपसाराधितस्तया ॥ २२.८ ॥

हिमवान् नामक महान् पर्वत पर वह जब वह घोर तप कर रही थी, तब बहुत समय बाद उसके तप से देव प्रसन्न हुए।

Verse 9

अजगामाश्रमं तस्या विप्रो भूत्वा महेश्वरः । वृद्धः शिथिलसर्वाङ्गः स्खलंश्चैव पदे पदे ॥ २२.९ ॥

महेश्वर ब्राह्मण का रूप धारण कर उसकी आश्रम-भूमि में आए। वे वृद्ध थे, अंग-प्रत्यंग शिथिल थे और हर कदम पर लड़खड़ाते थे।

Verse 10

कृच्छ्रात् तस्याः समीपं तु आगत्य द्विजसत्तमः । बुभुक्षितोऽस्मि मे देहि भद्रे भोज्यं द्विजस्य तु ॥ २२.१० ॥

कठिनाई से उसके पास आकर श्रेष्ठ द्विज ने कहा—“मैं भूखा हूँ। भद्रे, मुझे ब्राह्मण के योग्य भोजन दो।”

Verse 11

एवमुक्ता तदा कन्या उमा शैलसुता शुभा । उवाच ब्राह्मणं भोज्यं दद्मि विप्र फलादिकम् । कुरु स्नानं द्रुतं विप्र भुञ्जस्वान्नं यदृच्छया ॥ २२.११ ॥

यह सुनकर शुभ पर्वतनन्दिनी कन्या उमा ने ब्राह्मण से कहा—“हे विप्र, मैं फल आदि भोजन देती हूँ। हे विप्र, शीघ्र स्नान करो और जो अन्न सहज प्राप्त हुआ है, उसे ग्रहण करो।”

Verse 12

एवमुक्तस्तदा विप्रस्तस्य पार्श्वे महानदीम् । गङ्गां जगाम स्नानार्थी स्नानं कर्त्तुमवातरात् ॥ २२.१२ ॥

ऐसा कहे जाने पर वह ब्राह्मण पास ही की महानदी गंगा के तट पर स्नान हेतु गया और विधिपूर्वक स्नान करने के लिए जल में उतरा।

Verse 13

स्नानं तु कुर्वता तेन रुद्रेण द्विजरूपिणा । भूत्वा मायामयं भीमं मकरं भयदर्शनम् । ग्राहितस्तु तदा विप्रस्तेन दुष्टेन मद्गुणा ॥ २२.१३ ॥

उस समय द्विजरूप धारण किए हुए रुद्र स्नान कर रहे थे; उन्होंने माया से भयंकर, भयदायक मकर का रूप धारण किया और तब उस दुष्ट मद्गुण ने ब्राह्मण को पकड़ लिया।

Verse 14

दृष्ट्वा धृतमथात्मानं मकरॆण बलीयसा । वृद्धमात्मानमन्यं तां दर्शयन् वाक्यमब्रवीत् ॥ २२.१४ ॥

तब अपने को अधिक बलवान मकर द्वारा पकड़ा हुआ देखकर, और उसे अपना वृद्ध रूप दिखाते हुए, उसने ये वचन कहे।

Verse 15

अब्रह्मण्यं गतं कन्ये धावस्वानय मां रुषः । यावन्नायाति विकृतिं तावन्मां त्रातुमर्हसि ॥ २२.१५ ॥

हे कन्ये! वह ब्राह्मण-धर्म के विरुद्ध आचरण में पड़ गया है; दौड़कर उसे तुरंत मेरे पास ले आ। उसके और विकृत होने से पहले तू मुझे बचाने योग्य है।

Verse 16

एवमुक्ता तदा कन्या चिन्तयामास पार्वती । पितृभावेन शैलेन्द्रं भर्तृभावेन शङ्करम् । स्पृशामि तपसा पूता कथं विप्रं स्पृशाम्यहम् ॥ २२.१६ ॥

ऐसा सुनकर कन्या पार्वती ने विचार किया—‘शैलेन्द्र को पिता-भाव से और शंकर को पति-भाव से मैं तप से पवित्र होकर स्पर्श कर सकती हूँ; पर ब्राह्मण को मैं कैसे स्पर्श करूँ?’

Verse 17

यद्येनं नापकर्षामि मकरॆण जले धृतम् । तदानिं ब्रह्मवध्याऽ मे भवतीति न संशयः ॥ २२.१७ ॥

यदि मैं इसको, जो मकर द्वारा जल में पकड़ा गया है, बाहर न खींचूँ, तो उसी क्षण ब्रह्महत्या का दोष मुझे लगेगा—इसमें कोई संदेह नहीं।

Verse 18

अन्यव्यतिक्रमे धर्ममपनेतुं च शक्यते । ब्रह्मवध्याः पुनर्नैवमेवमुक्त्वा गता त्वरम् ॥ २२.१८ ॥

अन्य अपराधों में धर्मानुसार दोष का निवारण संभव है; पर ब्रह्महत्या के विषय में ऐसा नहीं। ऐसा कहकर वह शीघ्र चली गई।

Verse 19

सा गत्वा त्वरितं भीरुर् गृहीत्वा पाणिना द्विजम् । चकर्षान्तर्-जलात् तावत् स्वयं भूतपतिर् हरः ॥ २२.१९ ॥

वह भयभीत होकर शीघ्र गई और हाथ से उस द्विज को पकड़कर जल के भीतर से खींच लाई; उसी समय भूतों के स्वामी हर स्वयं (सहायक रूप से) उपस्थित थे।

Verse 20

यमाराध्य तपश्चर्त्तुमारब्धं शैलपुत्र्याः । स एव भगवान् रुद्रस्तस्याः पाणौ विलम्बत ॥ २२.२० ॥

जिसकी आराधना करके शैलपुत्री ने तप करना आरम्भ किया था, वही भगवान् रुद्र उसके हाथ में (अर्थात् वर रूप में) प्राप्त हुए।

Verse 21

तं दृष्ट्वा लज्जिता देवी पूर्वत्यागमनुस्मरन् । न किञ्चिदुत्तरं सुभ्रूर्वदति स्म सुलज्जिता ॥ २२.२१ ॥

उसे देखकर देवी, अपने पूर्व प्रस्थान को स्मरण कर लज्जित हुई; वह सुभ्रू अत्यन्त लज्जित होकर कुछ भी उत्तर न बोली।

Verse 22

तूष्णीम्भूतां तु तां दृष्ट्वा गौरीं रुद्रो हसन्निव । पाणौ गृहीत्वा मां भद्रे कथं त्यक्तुमिहार्हसि ॥ २२.२२ ॥

गौरी को मौन हुई देखकर रुद्र मानो मुस्कराए; मेरा हाथ पकड़कर बोले—“भद्रे, तुम मुझे यहाँ छोड़ने को कैसे उचित समझती हो?”

Verse 23

मत्पाणिग्रहणं भद्रे वृथा यदि करिष्यसि । तदानीं ब्रह्मणः पुत्र्यामाहारार्थं ब्रवीम्यहम् ॥ २२.२३ ॥

भद्रे, यदि तुम मेरे द्वारा हाथ ग्रहण को व्यर्थ करना चाहती हो, तो तब मैं ब्रह्मा की पुत्री का उल्लेख अन्न-प्राप्ति के हेतु करूँगा।

Verse 24

न भवेत् परिहासोऽयमुक्ता देवी परापरा । लज्जमाना तदा वाक्यं वदति स्मितपूर्वकम् ॥ २२.२४ ॥

ऐसा कहे जाने पर परा-अपरा देवी बोलीं—“इसे परिहास न समझो।” फिर लज्जित होकर, हल्की मुस्कान के साथ उन्होंने वचन कहा।

Verse 25

देवदेव त्रिलोकेश त्वदर्थोऽयं समुद्यमः । प्राग्जन्माराधितो भर्त्ता भवान् देवो महेश्वरः ॥ २२.२५ ॥

हे देवदेव, त्रिलोकेश! यह प्रयत्न तुम्हारे ही लिए है। पूर्वजन्म में तुम्हीं पूजित पालक-भर्ता थे; तुम देव महेश्वर हो।

Verse 26

इदानीं मे भवान् देवः पतिर्नान्यो भविष्यति । किन्तु स्वामी पिता मह्यं शैलेन्द्रो मे व्रजामि तम् । अनुज्ञाप्य विधानॆन ततः पाणिं गृहीष्यसि ॥ २२.२६ ॥

अब हे देव, तुम ही मेरे पति होगे, दूसरा कोई नहीं। पर मेरे स्वामी-रक्षक पिता शैलेन्द्र हैं; मैं उनके पास जाती हूँ। विधिपूर्वक उनकी अनुमति लेकर, तब तुम मेरा हाथ ग्रहण करोगे।

Verse 27

एवमुक्त्वा तदा देवी पितरं प्रति भामिनी । कृताञ्जलिपुटा भूत्वा हिमवन्तमुवाच ह ॥ २२.२७ ॥

ऐसा कहकर तब तेजस्विनी देवी ने अपने पिता की ओर, हाथ जोड़कर, हिमवान् से कहा।

Verse 28

अतोऽन्यजन्मभर्त्ता मे रुद्रो दक्षमखान्तकः । इदानीं तपसा सैव ध्यातोऽभूद्गतिभावनः ॥ २२.२८ ॥

अतः मेरे पूर्वजन्म के पति, दक्ष-यज्ञ का संहारक रुद्र, अब उसी के तप से ध्येय बने हैं और वही गति के विधानकर्ता हुए हैं।

Verse 29

स च विश्वपतिर्भूत्वा ब्राह्मणो मे तपोवनम् । आगत्य भोजनार्थाय याचयामास शङ्करः । मया स्नातुं व्रजस्वेति चोदितो जाह्नवीं गतः ॥ २२.२९ ॥

और वही विश्वपति होकर भी ब्राह्मण-रूप में मेरे तपोवन में आए। शंकर ने भोजन माँगा। मेरे कहने पर—“स्नान करने जाओ”—वे जाह्नवी (गंगा) को गए।

Verse 30

तत्रासौ वृद्धकायेन द्विजरूपेण शङ्करः । मकरेण धृतस्तूर्णं अब्रह्महण्यमुवाच ह ॥ २२.३० ॥

वहाँ शंकर वृद्ध देह और द्विज-रूप धारण किए हुए, एक मकर द्वारा शीघ्र पकड़े गए; तब उन्होंने अब्रह्महण्य से कहा।

Verse 31

ब्रह्महत्याभयात् तात मया पाणौ धृतस्ततः । धृतमात्रः स्वकं देहं दर्शयामास शङ्करः ॥ २२.३१ ॥

‘हे तात! ब्रह्महत्या के भय से मैंने तब उसे हाथ से पकड़ लिया। पकड़ते ही शंकर ने अपना स्व-देह (सच्चा स्वरूप) दिखा दिया।’

Verse 32

ततो मामब्रवीद् देवः पाणिग्रहणमागताम् । भवती देवि मा किञ्चिद् विचारय तपोधने ॥ २२.३२ ॥

तब देव ने मुझसे, जो पाणिग्रहण-विधि हेतु आई थी, कहा— “देवि, तपोधन, किसी बात का विचार मत करो।”

Verse 33

एवमुक्ता त्वहं तेन शङ्करेण महात्मना । तदनुज्ञाप्य देवेशं भवन्तं प्रष्टुमागता । इदानीं यत्क्षमं कार्यं तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ २२.३३ ॥

उस महात्मा शंकर द्वारा ऐसा कहे जाने पर, देवेश से अनुमति लेकर मैं आपको पूछने आई हूँ। अब जो कार्य उचित हो, वह शीघ्र ही संपन्न कराया जाए।

Verse 34

एवं श्रुत्वा तदा वाक्यं शैलराजो मुदा युतः । उवाच दुहितां धन्यां तस्मिन् काले वराननाम् ॥ २२.३४ ॥

उन वचनों को सुनकर पर्वतराज आनंद से भर गया और उस समय उसने अपनी धन्य, सुन्दर-मुखी पुत्री से कहा।

Verse 35

पुत्रि धन्योऽस्म्यहं लोके यस्य रुद्रः स्वयं हरः । जामाता भविता देवि त्वयापत्यवतामहम् । स्थापितो मूर्ध्नि देवानामपि पुत्रि त्वया ह्यहम् ॥ २२.३५ ॥

पुत्री, मैं संसार में धन्य हूँ, क्योंकि स्वयं हर-रुद्र मेरे जामाता होंगे। देवि, तुम्हारे कारण मैं संतानवान् कहलाऊँगा; पुत्री, तुम्हीं से मैं देवताओं में भी अग्रस्थान पर प्रतिष्ठित हुआ हूँ।

Verse 36

स्थीयतां क्षणमेकं तु यावदागमनं मम । एवमुक्त्वा गतो राजा शैलानां ब्रह्मणोऽन्तिकम् ॥ २२.३६ ॥

“मेरे लौट आने तक तुम एक क्षण ठहरो।” ऐसा कहकर पर्वतों का राजा ब्रह्मा के समीप गया।

Verse 37

तत्र दृष्ट्वा महात्मानं सर्वदेवपितामहम् । उवाच प्रणतो भूत्वा ब्रह्माणं शैलराट् ततः ॥ २२.३७ ॥

वहाँ महात्मा, समस्त देवों के पितामह ब्रह्मा को देखकर पर्वतराज ने प्रणाम करके तब ब्रह्मा से कहा।

Verse 38

देवो मा दुहिता मह्यं तां रुद्राय ददाम्यहम् । त्वया देव अनुज्ञातस्तत्करोमि प्रसाधि माम् ॥ २२.३८ ॥

हे देव! वह मेरी पुत्री है; मैं उसे रुद्र को देता हूँ। हे देव, आपकी अनुमति से मैं यह करता हूँ; मुझ पर प्रसन्न हों।

Verse 39

ततो ब्रह्मा प्रीतमना याहि रुद्राय तां शुभाम् । प्रयच्छोवाच देवानां तदा लोकपितामहः ॥ २२.३९ ॥

तब प्रसन्नचित्त ब्रह्मा ने कहा—“जाओ, उस शुभा को रुद्र को प्रदान करो।” उस समय देवों के लोकपितामह ने ऐसा कहा।

Verse 40

एवमुक्तः शैलराजः स्ववेश्मागम्य सत्वरम् । देवानृषीन् सिद्धसङ्घान् चामन्त्रयत सत्वरम् ॥ २२.४० ॥

ऐसा कहे जाने पर पर्वतराज शीघ्र अपने भवन में लौट आया और तुरंत देवों, ऋषियों तथा सिद्धों के समुदायों को बुलाया।

Verse 41

तुम्बुरुं नारदं चैव हाहाहूहूं तथैव च । स गत्वा किन्नरांश्चैव असुरान् राक्षसानपि ॥ २२.४१ ॥

उसने तुम्बुरु, नारद तथा हाहाहूहू को भी साथ लिया; और वह किन्नरों के पास, तथा असुरों और राक्षसों के पास भी गया।

Verse 42

पर्वताः सरितः शैलाः वृक्षाः ओषधयस्तथा । आगताः मूर्त्तिमन्तो वै पर्वताः सङ्गमोपलाः । हिमवद्दुहितुर्द्रष्टुं विवाहं शङ्करेण ह ॥ २२.४२ ॥

पर्वत, नदियाँ, शैल-शिखर, वृक्ष और औषधियाँ भी वहाँ आ पहुँचीं। संगम-शिलाओं सहित पर्वत मानो साकार होकर आए, ताकि हिमवत् की पुत्री का शंकर के साथ विवाह देख सकें।

Verse 43

तत्र वेदिः क्षितिश्चासीद् कलशाः सप्त सागराः । सूर्यॊ दीपस्तथा सोमः सरितो ववहुर् जलम् ॥ २२.४३ ॥

वहाँ वेदी और क्षिति (पृथ्वी) उपस्थित थीं; सातों सागर कलशों के समान थे। सूर्य दीपक के रूप में था और चंद्रमा भी; तथा नदियाँ जल बहा रही थीं।

Verse 44

एवं विवाहसामग्रीं कृत्वा शैलवराधिपः । प्रेषयामास रुद्राय समीपं मन्दरं गिरिम् ॥ २२.४४ ॥

इस प्रकार विवाह की सामग्री सजाकर, श्रेष्ठ पर्वतों के अधिपति (हिमवत) ने रुद्र के पास, निकट स्थित मन्दर पर्वत को दूत बनाकर भेजा।

Verse 45

स तदा मन्दरोक्‍तस्तु शङ्करो द्रुतमाययौ । विधिना सोमया पाणिं जग्राह परमेश्वरः ॥ २२.४५ ॥

तब मन्दर के वचन से प्रेरित होकर शंकर शीघ्र आ गए। विधि के अनुसार परमेश्वर ने सोमा का पाणिग्रहण किया।

Verse 46

तत्रोत्सवे पर्वतनारदौ द्वौ जगुश्च सिद्धा ननृतुर्वनस्पतीः । पुष्पाण्यनेकानि विचिक्षिपुः शुभाः ननर्तुरुच्चैः सुरयोषितो भृशम् ॥ २२.४६ ॥

उस उत्सव में पर्वत और नारद—ये दोनों गाने लगे; सिद्धगण नृत्य करने लगे और वनस्पतियाँ भी झूम उठीं। अनेक शुभ पुष्प बिखेरे गए; और देवांगनाएँ ऊँचे स्वर में, अत्यन्त उल्लास से नाचीं।

Verse 47

तस्मिन् विवाहे सलिलप्रवाहे चतुर्मुखो लोकपरः स्वसंस्थः । उवाच कन्यां भव पुत्रि लोके नारी प्रभर्त्ता तव चान्यपुंसाम् ॥ इत्येवमुक्त्वा स उमां सरुद्रां पितामहः स्वं पुरमाजगाम ॥ २२.४७ ॥

उस विवाह के अवसर पर, जल-प्रवाह के बीच, लोक-कल्याण में तत्पर चतुर्मुख ब्रह्मा ने कन्या से कहा— “पुत्री, लोक में ऐसी ही रहो; नारी तुम्हारे लिए और अन्य पुरुषों के लिए भी मार्गदर्शक और धारण करने वाली होती है।” ऐसा कहकर पितामह ब्रह्मा रुद्र सहित उमा को छोड़ अपने लोक को चले गए।

Verse 48

जामातरं पर्वतराट् सुपूज्य विसर्जयामास विभुं स सोमम् । देवान्श्च दैत्यान् विविधानृषींश्च सम्पूज्य सर्वान् विविधैस्तु वस्तुभिः । विभूषणैर्वस्त्रवरान्नदानैः—र्विसर्जयामास तदाद्रिमुख्यान् ॥२२.४८॥

पर्वतराज हिमवान ने अपने जामाता, विभु सोम का यथोचित पूजन करके उन्हें विदा किया। फिर देवों, दैत्यों और विविध ऋषियों—सभी का अनेक प्रकार की वस्तुओं से सम्मानपूर्वक पूजन कर, आभूषणों, उत्तम वस्त्रों, श्रेष्ठ अन्न और दानों सहित उन प्रमुख पर्वतों को भी विदा किया।

Verse 49

स वीतशोको विरजो विशुद्धः शुभाननां देववराय दत्त्वा । उमां महात्मा हिमवानद्रिराजः पैतामहे लोक इवाध्वरे भात् ॥ २२.४९ ॥

महात्मा पर्वतराज हिमवान शोक-रहित, निर्मल और विशुद्ध होकर, शुभमुखी उमा को देवश्रेष्ठ को देकर, पितामह-लोक में यज्ञ के समान दीप्तिमान हुआ।

Verse 50

इतीरितेयं तव राजसत्तम प्रसूतिरॆषा न विदुर्यां सुरासुराः । स्वयम्भुदक्षादिराजः त्रिजन्मभिर्गौरीविवाहोऽपि मया सुकीर्तितः ॥ २२.५० ॥

हे राजश्रेष्ठ! इस प्रकार तुम्हारी यह वंश-परंपरा मैंने कही है, जिसे देव और असुर भी पूर्णतः नहीं जानते। स्वयम्भू से उत्पन्न आदिराज दक्ष तथा गौरी के तीन जन्मों में हुए विवाह का वर्णन भी मैंने स्पष्ट रूप से किया है।

Verse 51

श्रीवराह उवाच । एवं सा गौरिनाम्ना तु कारणान्मूर्तिमागता । सम्बभूव यथा प्रोक्तं प्रजापालाय पृच्छते । ऋषिणा महता पूर्वं तपसा भावितात्मना ॥ २२.५१ ॥

श्रीवराह बोले— इस प्रकार ‘गौरी’ नाम से प्रसिद्ध वह देवी कारणवश देहधारी हुई और जैसा पहले कहा गया था वैसी ही प्रकट हुई—जब तप से परिशुद्ध आत्मा वाले महर्षि ने पूर्वकाल में प्रजापाल से प्रश्न किया था।

Verse 52

गौर्याः उत्पत्तिर् एषा वै कथिता परमर्षिणा । विवाहश्च यथा वृत्तस् तत्सर्वं कथितं तव ॥ २२.५२ ॥

गौरी की उत्पत्ति का यह वृत्तांत परमर्षि ने कहा है। विवाह जैसा हुआ, वह सब तुम्हें विस्तार से बताया गया है।

Verse 53

एतत्सर्वं तु गौर्या वै सम्पन्नं तु तृतीयया । तस्यां तिथौ तृतीयायां लवणं वर्जयेन्नरः । यश्चोपोष्यति नारी वा सा सौभाग्यं तु विन्दति ॥ २२.५३ ॥

यह सब गौरी के संदर्भ में तृतीया को सिद्ध माना गया है। उस तृतीया तिथि में मनुष्य को नमक त्यागना चाहिए; और जो स्त्री उपवास करती है, वह सौभाग्य पाती है।

Verse 54

दुर्भगा या तु नारी स्यात् पुरुषश्चातिदुर्भगः । एतच्छ्रुत्वा तृतीयायां लवणं तु विवर्जयेत् ॥ २२.५४ ॥

यदि कोई स्त्री दुर्भाग्यवती हो और पुरुष अत्यन्त दुर्भाग्यग्रस्त हो, तो यह सुनकर तृतीया को नमक अवश्य त्यागे।

Verse 55

सर्वकामानवाप्नोति सौभाग्यं द्रव्यसम्पदम् । आरोग्यं च सदा लोके कान्तिं पुष्टिं च विन्दति ॥ २२.५५ ॥

वह सभी कामनाएँ प्राप्त करता है—सौभाग्य और धन-सम्पदा भी। और संसार में सदा आरोग्य, कांति तथा पुष्टि पाता है।

Frequently Asked Questions

The text foregrounds disciplined conduct (tapas and restraint) and responsible decision-making under dharma-conflict. Umā’s hesitation about touching a brāhmaṇa after ritual purification is set against the greater harm of allowing a death that would entail brahmahatyā; the narrative resolves this by prioritizing prevention of grave wrongdoing while maintaining ritual awareness. The concluding tṛtīyā salt-avoidance rule translates narrative ethics into a repeatable social practice.

A lunar marker is explicit: tṛtīyā (the third lunar day). On tṛtīyā, the chapter prescribes lavaṇa-varjana (avoiding salt), with stated results including saubhāgya (marital good fortune), health, prosperity, and well-being; it is presented as applicable to both men and women.

Environmental order is implied through the depiction of a ‘cosmic ecology’ participating in ritual: mountains, rivers, trees, and medicinal plants are described as assembling in embodied form for the wedding, while rivers provide water and celestial bodies function as ritual supports. This frames landscape and community as interdependent, suggesting that disciplined human rites and ethical restraint contribute to maintaining a stable, auspicious world for Pṛthivī.

The narrative references Dakṣa (as the remembered source of prior conflict), Rudra/Śaṅkara (as the tested and revealed bridegroom), Himavān/Himavat (as Umā’s father and mountain-king), and Brahmā (as lokapitāmaha granting authorization). It also names cultural-sage figures associated with celestial music and transmission—Nārada and Tumburu—along with groups such as siddhas, ṛṣis, devas, daityas, asuras, rākṣasas, and kinnaras.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App