Adhyaya 213
Varaha PuranaAdhyaya 21390 Shlokas

Adhyaya 213: The Glory of Gokarṇeśvara: Nandin’s Austerities and Śiva’s Boons

Gokarṇeśvara-māhātmya (Nandīśvara-varapradāna)

Tīrtha-māhātmya / Sacred Geography and Devotional-Austerity Narrative

वराहपुराण के संवाद-रूप में वराह पृथ्वी को गोकार्णक्षेत्र का माहात्म्य बताते हैं। भीतर के संवाद में सनत्कुमार ब्रह्मा से उत्तर और दक्षिण गोकार्ण, क्षेत्र का परिमाण, तीर्थ-फल तथा वहाँ पशुपति के मृग-रूप में प्रकट होने का कारण पूछते हैं। ब्रह्मा मन्दर के उत्तर स्थित मुञ्जवान् पर्वत का वर्णन करते हैं—झरनों, वनों, पक्षियों और दिव्य सन्निधि से युक्त धर्म-वन और तपःक्षेत्र, जहाँ पार्वती सहित स्थाणु शिव सदा विराजते हैं। आगे नन्दी के कठोर तप, विधिपूर्वक पूजन, शिव-दर्शन, स्तुति और वरदान का प्रसंग आता है—विशेषतः अचल भक्ति और विघ्नरहित तपस्या। अंत में नन्दी नन्दीश्वर बनकर शिव के प्रमुख गण तथा दक्षिण द्वार के रक्षक नियुक्त होते हैं।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivī

Key Concepts

tīrtha-māhātmya (sacred-site glorification)kṣetra-pramāṇa and tīrtha-phala (site extent and merit)Paśupati as mṛga-rūpadhṛk (Śiva in deer-form motif, queried)tapas and niyama (ascetic discipline)bhakti as the supreme boon (devotion over power)gaṇa hierarchy and Nandīśvara’s investituresacred-ecology imagery (forests, springs, fauna as sanctified landscape)

Shlokas in Adhyaya 213

Verse 1

अथ गोकरणेश्वरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ पुरा देवैर्विनिहते संग्रामे तारकामये ॥ अत्युच्छ्रिते प्रतिबले दानवानां बले तथा

अब गोकरणेश्वर-माहात्म्य आरम्भ होता है। सूत बोले—पूर्वकाल में तारकासुर-सम्बन्धी युद्ध में देवता पराजित हो गए, और दानवों का बल अत्यन्त बढ़कर प्रबल हो गया।

Verse 2

सहस्राक्षे लब्धपदे क्षीणशत्रौ गतास्पदे ॥ सम्यक्प्रसूति मापन्ने त्रैलोक्ये सचराचरे

जब सहस्राक्ष (इन्द्र) ने अपना पद पुनः प्राप्त कर लिया, शत्रु क्षीण हो गए और आधार दृढ़ हो गया; तब चर-अचर सहित त्रिलोकी में सम्यक् सृष्टि-क्रम और स्थैर्य लौट आया।

Verse 3

शृङ्गे चैवाचलेन्द्रस्य मेरोः सर्वहिरण्यये ॥ मणिविद्रुमविद्धे च विपुले पङ्कजासने

अचलेंद्र मेरु के सर्वथा स्वर्णमय शिखर पर, मणि और विद्रुम से जड़े हुए विशाल कमल-आसन पर।

Verse 4

सुखोपविष्टमेकाग्रं स्थिरचित्तं कृतिक्शणम् ॥ निवृत्तकार्यं मुदितं सूर्यवैश्वानरद्युतिम्

वह सुखपूर्वक बैठा था, एकाग्र और स्थिरचित्त, दृष्टि में कृतार्थता लिए; कार्यों से निवृत्त, प्रसन्न-आनंदित, सूर्य और वैश्वानर-अग्नि के समान तेजस्वी।

Verse 5

प्रणम्य मूर्ध्ना चरणावुपगृह्य समाहितः ॥ ब्रह्माणं परिपप्रच्छ कुमारो नतिपूर्वकः

मस्तक से प्रणाम कर, चरणों को आदरपूर्वक पकड़कर, मन को समाहित किए हुए, कुमार ऋषि ने ब्रह्मा से विनयपूर्वक विस्तार से प्रश्न किया।

Verse 6

सनत्कुमार उवाच ॥ भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि पुराणमृषिसंस्तुतम् ॥ पुराणं तु महाभाग त्वत्तस्तत्त्वविदां वर

सनत्कुमार बोले: हे भगवन्, मैं ऋषियों द्वारा प्रशंसित पुराण सुनना चाहता हूँ; हे महाभाग, तत्त्वविदों में श्रेष्ठ, वह पुराण मैं आपसे ही सुनना चाहता हूँ।

Verse 7

कथमुत्तर गोकर्णं दक्षिणं च कथं विभो ॥ शृङ्गेश्वरस्य परमं कथं सम्यक्प्रतिष्ठितम्

हे विभो, गोकर्ण को उत्तर (तीर्थ) और दक्षिण (तीर्थ) कैसे कहा जाता है? और श्रीङ्गेश्वर का परम आसन किस प्रकार सम्यक् रूप से प्रतिष्ठित हुआ?

Verse 8

क्षेत्रस्य कि प्रमाणं स्यात्कि‍ञ्च तीर्थफलं स्मृतम् ॥ कथं पशुपतिस्तत्र भगवान्मृगरूपधृक्

उस क्षेत्र का प्रमाण (विस्तार) क्या है, और उस तीर्थ का फल शास्त्रों में क्या कहा गया है? तथा वहाँ भगवान् पशुपति मृगरूप धारण करके कैसे स्थित हैं?

Verse 9

सर्वैस्त्वत्प्रमुखैर्देवैः कथमासादितं पुनः ॥ मृगरूपं कथं चास्य शरीरं क्व प्रतिष्ठितम्

आपके नेतृत्व में समस्त देवताओं ने उसे फिर कैसे प्राप्त किया? और उसका मृगरूप कैसे बना, तथा वह शरीर कहाँ प्रतिष्ठित है?

Verse 10

एवमुक्तः स भगवान्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ उवाच तस्मै पुत्राय गुह्यमेतत्पुरातनम्

ऐसा कहे जाने पर वे भगवान् ब्रह्मा—ब्रह्मविद्या के जानने वालों में श्रेष्ठ—अपने पुत्र से यह प्राचीन, गोपनीय उपदेश बोले।

Verse 11

ब्रह्मोवाच ॥ शृणु वत्स महाभाग यथातत्त्वं ब्रवीमि ते ॥ पुराणमेतद्बह्मर्षे सरहस्यं यथाश्रुतम्

ब्रह्मा बोले—हे वत्स, महाभाग, सुनो; मैं तुम्हें यथातत्त्व कहता हूँ। हे ब्रह्मर्षि, यह पुराण मैं रहस्य सहित, जैसा परंपरा में सुना है, वैसा ही कहता हूँ।

Verse 12

अस्ति भूधरराजस्य मन्दरस्योत्तरे शुचौ ॥ मुञ्जवान्नाम शिखरो नन्दनोपवनद्युतिः ॥

पर्वतराज मन्दर के उत्तर में एक पवित्र प्रदेश में मुञ्जवान् नामक एक शिखर है, जो नन्दन उपवन के समान दीप्तिमान है।

Verse 13

वज्रस्फटिकपाषाणः प्रवालाङ्कुरशर्क्करः ॥ नीलामलशिलावर्णो गुहानिर्झरकन्दरः ॥

वहाँ की चट्टानें वज्र और स्फटिक-सी हैं, और कंकड़ प्रवाल-अंकुरों जैसे हैं। वह प्रदेश नील, निर्मल शिला-सा वर्ण लिए, गुफाओं, झरनों और खाइयों से परिपूर्ण है।

Verse 14

विचित्रकुसुमोपेतैर्लतामञ्जीरधारिभिः ॥ रेजे यः प्रांशुभिः शृङ्गैरुल्लिखद्भिरिवाम्बरम् ॥

विविध पुष्पों से युक्त लताएँ मानो पायल धारण किए हुए थीं; और वह पर्वत अपने ऊँचे शिखरों से मानो आकाश को खुरचता हुआ चमक रहा था।

Verse 15

दार्यस्तत्राधिकं रेजुर्नानाधातुपरिस्रवैः ॥ शिलीन्ध्रकुसुमोपेताश्चित्रिता इव सर्वतः ॥

वहाँ की दरारें और कन्दराएँ नाना रंग के धातु-रस के प्रवाहों से और भी चमक उठीं; शिलीन्ध्र-फूलों से युक्त वे सर्वत्र मानो चित्रित-सी प्रतीत होती थीं।

Verse 16

तेऽत्र केतकि खण्डाश्च कुन्दखण्डाश्च पुष्पिताः ॥ उन्मीलिता इवाभान्ति धातकीवनराजिभिः ॥

यहाँ केतकी के झुरमुट और कुन्द के झुरमुट पुष्पित हैं; धातकी-वन की पंक्तियों के साथ वे मानो अभी-अभी खिल उठे हों, ऐसे दीखते हैं।

Verse 17

भिन्नेन्द्रनीलविमलैर्धौतैः प्रस्रवणाम्बुभिः ॥ चित्रैः कुसुमसंच्छन्नैः शिलाप्रस्तरविस्तरैः ॥

निर्झरों के जल से धुला हुआ—जो फटे हुए इन्द्रनील-मणि-सा निर्मल है—वहाँ शिला-प्रस्तरों के विस्तृत फैलाव थे, जो विविध रंगों के और पुष्पों से आच्छादित थे।

Verse 18

शक्रचापनिभै रम्यैः कुबेरभवनद्युतौ ॥ तस्मिन्नगवरे रम्ये महोरगनिषेविते ॥

इन्द्र के धनुष के समान मनोहर और कुबेर के भवन-सा दीप्तिमान—उस रमणीय श्रेष्ठ पर्वत पर, जहाँ महा-नाग निवास करते थे।

Verse 19

कल्हारकुसुमोपेते हंससारससेविते ॥ प्रसन्नसलिलाकीर्णे सरोभिः फुल्लपङ्कजैः ॥

कल्हार पुष्पों से सुशोभित सरोवर, हंसों और सारसों से सेवित, निर्मल जल से परिपूर्ण और खिले कमलों से युक्त थे।

Verse 20

गजयूथानुकीर्णाभिर्जुष्टाभिर्मृगपक्षिभिः ॥ सेविताभिर्मुनिगणैः सरिद्भिरुपशोभिते ॥

नदियों से सुशोभित, हाथियों के झुंडों से भरा, मृगों और पक्षियों से आबाद, तथा मुनिगणों द्वारा सेवित था।

Verse 21

किन्नरोद्गीतकुहरे परपुष्टनिनादिते ॥ विद्याधरशताकीर्णे देवगन्धर्वसेविते ॥

जिसकी गुफाएँ किन्नरों के गीतों से गूँजती थीं, और परपुष्ट (कोयल) के निनाद से प्रतिध्वनित होती थीं; जहाँ सैकड़ों विद्याधर भरे थे और देव-गन्धर्व आते-जाते थे।

Verse 22

धारापातैश्च तोयानां विस्फुलिङ्गैः सहस्रशः ।। प्रज्वालितेऽतुले शृङ्गे रम्ये हरितशाद्वले

जल की धाराओं के प्रपात और सहस्रों चिंगारियों के बीच, उस अतुल्य शिखर पर—जो प्रज्वलित होते हुए भी रमणीय था—हरित नव-तृण की शाद्वल-चादर बिछी थी।

Verse 23

सर्वर्तुकवनोद्यानें पुष्पाकरसुशोभिते ।। यज्ञकिम्पुरुषावासे गुह्यकानामथाश्रये

सर्व ऋतुओं वाले वन-उद्यान में, पुष्प-समूहों से सुशोभित, जो यज्ञों और किम्पुरुषों का निवास तथा गुह्यकों का आश्रय माना जाता है।

Verse 24

तस्मिङ्गिरिवरे रम्ये सेवितव्ये सुशोभने ।। धर्मारण्ये तपःक्षेत्रे मुनिसिद्धनिषेविते

उस रमणीय, सुशोभित और सेवनीय श्रेष्ठ पर्वत पर—‘धर्मारण्य’ में, तपस्या-क्षेत्र में, जहाँ मुनि और सिद्धजन निवास करते हैं।

Verse 25

वरदस्तत्र भगवान्स्थाणुर्नाम महेश्वरः ।। सर्वामरगुरुर्देवो नित्यं सन्निहितः प्रभुः

वहाँ वर देने वाले भगवान्—स्थाणु नामक महेश्वर—समस्त अमरों के गुरु देव, प्रभु, सदा सन्निहित रहते हैं।

Verse 26

भक्तानुकम्पी स श्रीमान्गिरीन्द्रसुतया सह ।। स ह्यध्यास्ते गिरिवरं पार्षदैश्च गुहेन च

भक्तों पर करुणा करने वाले वे श्रीमान्, गिरिराज की पुत्री के साथ, तथा अपने पार्षदों और गुह के सहित उस श्रेष्ठ पर्वत पर निवास करते हैं।

Verse 27

विमानयायिनः सर्वे तं देवमजमव्ययम् ।। आजग्मुः सेवितुं देवा वरेण्यमजमव्ययम्

विमानों में विचरने वाले समस्त देव, उस देव—अज और अव्यय, वरेण्य, अज और अव्यय—की सेवा-पूजा करने वहाँ आए।

Verse 28

आरिराधयिषुः शर्वं तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ग्रीष्मे पञ्चतपास्तिष्ठेच्छिशिरे सलिलाश्रयः

शर्व को प्रसन्न करने की इच्छा से उसने अत्यन्त कठोर तप किया। ग्रीष्म में पंचाग्नि तप में स्थित रहा और शिशिर में जल का आश्रय लिया।

Verse 29

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बस्तोया-अनिलहुताशनैः ।। व्रतैश्च विविधैरुग्रैस्तपोभिर्नियमैस्तथा

वह ऊर्ध्वबाहु होकर, बिना सहारे, जल, वायु और अग्नि को सहता रहा; तथा विविध उग्र व्रतों, तपों और नियमों का भी पालन करता रहा।

Verse 30

जपपुष्पोपहारैश्च कालेकाले मुनिः सदा ।। शङ्करं विधिवद्भक्त्या सोऽर्च्चयद्द्विजपुङ्गवः

मुनि ने समय-समय पर सदा जप और पुष्प-उपहारों से, विधि के अनुसार भक्तिपूर्वक, उस श्रेष्ठ ब्राह्मण ने शंकर की पूजा की।

Verse 31

उग्रेण तपसात्मानं योजयामास सुव्रतः ।। काष्ठभूतो यदा विप्रः कृशो धर्मसुसन्ततः

उस सुव्रती ने उग्र तप से अपने को निरन्तर जोड़ा। जब वह ब्राह्मण काष्ठ-सा हो गया—कृश और धर्म में पूर्णतः निरन्तर—(तब आगे की कथा है)।

Verse 32

क्षामोऽभूत्कृष्णवर्णश्च ततः प्रीतश्च शङ्करः ॥ सम्यगाराधितो भक्त्या नियमेन च तोषितः ॥

वह क्षीण और कृष्णवर्ण हो गया; तब शंकर प्रसन्न हुए। भक्तिपूर्वक सम्यक् आराधित और नियमों से संतुष्ट होकर वे तुष्ट हुए।

Verse 33

तदात्मदर्शनं प्रादात्स मुनेर्वृषभध्वजः ॥ उक्तवांश्च मुनिं शर्वश्चक्षुर्दिव्यं ददामि ते ॥

तब वृषभध्वज (शिव) ने मुनि को अपने स्वरूप का दर्शन कराया। और शर्व ने मुनि से कहा—“मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि देता हूँ।”

Verse 34

अदृश्यं पश्य मे रूपं वत्स प्रीतोऽस्मि ते मुने ॥ यत्पश्यन्तीह विद्वांसो रूपमप्रतिमौजसम् ॥

“वत्स, मेरा वह रूप देखो जो सामान्यतः अदृश्य है; हे मुनि, मैं तुमसे प्रसन्न हूँ—यही वह अनुपम तेज वाला रूप है जिसे यहाँ विद्वान देखते हैं।”

Verse 35

सहस्रसूर्यकिरणं ज्वालामालिनमूर्जितम् ॥ बालार्कमण्डलाकारं प्रभामण्डलमण्डितम् ॥

वह सहस्र सूर्यों की किरणों-सा दीप्त, शक्तिशाली और ज्वालाओं की माला से घिरा था—उदय होते सूर्य-मण्डल के समान आकार वाला, प्रभा-वलय से विभूषित।

Verse 36

जटाजूटतटाश्लिष्टं चन्द्रालङ्कृतशेखरम् ॥ जगदालोचनं श्रीमत्प्रदीप्तस्वत्रिलोचनम् ॥

उनका शिखर जटाजूट से आलिंगित था और चन्द्रमा से अलंकृत; वे जगत् के शुभ ‘नेत्र’ थे—उनकी अपनी त्रिनेत्री ज्योति प्रज्वलित थी।

Verse 37

अणीयसामणीयांसं बृहतां तु बृहत्तरम् ॥ अक्षामालापवित्राङ्गं कमण्डलुकरोद्यम् ॥

वे अणु से भी अणु और महान से भी महान थे; उनके अंगों पर अक्ष-माला और पवित्र यज्ञोपवीत था, और हाथ में कमण्डलु उठाए हुए थे।

Verse 38

सिंहचर्माम्बरधरं व्यालयज्ञोपवीतिनम् ॥ दृष्ट्वा देवं महादेवं हृष्टरोमा महातपाः ॥

सिंहचर्म को वस्त्र रूप में धारण किए और सर्प को यज्ञोपवीत बनाए हुए उस महादेव को देखकर महातपस्वी के रोम हर्ष से खड़े हो गए।

Verse 39

प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वाऽगृणाद्ब्रह्म सनातनम् ॥ नमो धात्रे विधात्रे च संभवे वरदाय च ॥

हाथ जोड़कर और प्रणाम करके महातपस्वी ने सनातन ब्रह्म की स्तुति की—“धाता और विधाता को नमस्कार; संभवे और वरद को नमस्कार।”

Verse 40

जगद्भोक्त्रे त्रिनेत्राय शङ्कराय शिवाय च ॥ भवाय भवगोप्त्रे च मुनये कृतिवाससे ॥

“जगत् के भोक्ता, त्रिनेत्रधारी, शंकर और शिव को नमस्कार; भव और प्राणियों के रक्षक को नमस्कार; मुनि, कृतिवासस (चर्मधारी) को नमस्कार।”

Verse 41

नीलकण्ठाय भीमाय भूतभव्यभवाय च ॥ लम्बभ्रुवे करालाय हरिनेत्राय मीढुषे ॥

“नीलकण्ठ, भीम; भूत-भव्य-भव (भूत, भविष्य और वर्तमान) स्वरूप को नमस्कार; लम्बभ्रू, कराल; हरिनेत्र और मीढुष (कल्याणकारी दाता) को नमस्कार।”

Verse 42

कपर्दिने विशालाय मुञ्जकेशाय धीमते ॥ शूलिने पशुपतये विभवे स्थाणवे तथा

“कपर्दी (जटाधारी), विशाल, मुञ्जकेश, धीमत को नमस्कार; शूलधारी, पशुपति, विभव और स्थाणु को भी नमस्कार।”

Verse 43

गणानां पतये स्रष्ट्रे संक्षेप्त्रे भीषणाय च ॥ सौम्याय सौम्यतपसे भीमाय त्र्यम्बकाय च

गणों के स्वामी, स्रष्टा, संक्षेप करने वाले और भीषण स्वरूप को नमस्कार; सौम्य, सौम्य तपोबल, भीम तथा त्र्यम्बक (त्रिनेत्र) को भी नमः।

Verse 44

प्रेतावासनिवासाय रुद्राय वरदाय च ॥ कपालमालिने तस्मै हरिश्मश्रुधराय च

प्रेतभूमि (श्मशान) में निवास करने वाले, रुद्र, वरदायक को नमस्कार; कपालमाला धारण करने वाले तथा हरि-वर्ण मूँछ-दाढ़ी वाले को भी नमः।

Verse 45

भक्तप्रियाय सततं नमोऽस्तु परमात्मने ॥ एवं नन्दी भवं स्तुत्वा नमस्कृत्य च सर्वशः

भक्तों के प्रिय परमात्मा को सदा नमस्कार हो। इस प्रकार नन्दी ने भव (शिव) की स्तुति करके और सर्वथा नमस्कार करके (आगे बढ़ा)।

Verse 46

उवाच च वचः साक्षात्तमृषिं वरदः प्रभुः ॥ वरान्वृणीष्व विप्रेन्द्र यानिच्छसि महामुने

तब वरदायक प्रभु ने उस ऋषि से साक्षात् वचन कहा—“हे विप्रश्रेष्ठ, हे महामुने, जो चाहो वे वर माँग लो।”

Verse 47

तांस्ते सर्वान्प्रयच्छामि दुर्ल्लभानपि मारिष ॥ प्रभुत्वममरत्वं वा शक्रत्वमपि वा प्रभो

“हे मारिष, मैं वे सब वर तुम्हें देता हूँ—जो दुर्लभ भी हों; प्रभुत्व, या अमरत्व, अथवा शक्रत्व (इन्द्रपद) भी, हे प्रभो।”

Verse 48

ब्रह्मत्वं लोकपालत्वमपवर्गमथापि वा ॥ अथाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यामथापि वा

या तो ब्रह्मत्व, या लोकपाल का पद, अथवा अपवर्ग (मोक्ष) भी। या आठ गुणों से युक्त ऐश्वर्य, अथवा गणपति-त्व (गणों का अधिपत्य) भी।

Verse 49

यदिच्छसि मुने शीघ्रं तद्ब्रूहि द्विजपुङ्गव ॥ इत्युक्तोऽसौ भगवता शर्वेण मुनिपुङ्गवः

हे मुनि, जो तुम चाहते हो उसे शीघ्र कहो, हे द्विजश्रेष्ठ। भगवान् शर्व (शिव) द्वारा ऐसा कहे जाने पर वह मुनिश्रेष्ठ (उत्तर देने लगा)।

Verse 50

प्रोवाच वरदं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ न प्रभुत्वं न देवत्वं नेन्द्रत्वमपि वा प्रभो

अन्तःकरण से प्रसन्न होकर उसने वरद देव से कहा— हे प्रभो, न मुझे प्रभुत्व चाहिए, न देवत्व, और न ही इन्द्रत्व।

Verse 51

ब्रह्मत्वं लोकपालत्वं नापवर्गं वरप्रद ॥ नैवाष्टगुणमैश्वर्यं गाणपत्यं न च प्रभो

हे वरप्रद, न मुझे ब्रह्मत्व चाहिए, न लोकपालत्व, न अपवर्ग (मोक्ष); और न ही आठगुणयुक्त ऐश्वर्य, न गणपत्य भी, हे प्रभो।

Verse 52

स्पृहये देवदेवेश प्रसन्ने त्वयि शङ्कर ॥ यदि प्रीतोऽसि भगवन्ननुक्रोशतया मम

हे देवदेवेश शंकर, आप प्रसन्न हैं— यही मेरी अभिलाषा है। हे भगवन्, यदि आप संतुष्ट हैं, तो मुझ पर करुणा करके…

Verse 53

अनुग्राह्यो ह्ययं देव त्वयावश्यं सुराधिप ॥ यथान्ये न भवेद्भक्तिस्त्वत्तो नित्यं महेश्वर

हे देव, सुराधिप! यह जन अवश्य ही आपके अनुग्रह का पात्र है, ताकि भक्ति किसी अन्य से न उत्पन्न हो, बल्कि नित्य केवल आपसे ही हो, हे महेश्वर।

Verse 54

तथाहं भक्तिमिच्छामि सर्वभूताशये त्वयि ॥ यथा च न भवेद्विघ्नं तपस्यानिरतस्य मे

उसी प्रकार मैं आपमें भक्ति चाहता हूँ, जो समस्त प्राणियों के हृदय में निवास करते हैं; और यह भी कि तपस्या में निरत मेरे लिए कोई विघ्न न हो।

Verse 55

प्रहस्योवाच तं प्रीत्या ततो मधुरया गिरा ॥ प्रीतोऽस्म्युत्तिष्ठ विप्रर्षे तप्यमानेन सुव्रत

तब वह मुस्कराकर प्रेमपूर्वक उससे बोले और मधुर वाणी में कहा—“मैं प्रसन्न हूँ। उठो, हे विप्रर्षि; हे सुव्रत, तुमने तप किया है।”

Verse 56

आराधितश्च भक्त्याहं त्वया शुद्धेन चेतसा ॥ पर्याप्तं ते महाभाग तपः कर्तुं तपोधन

तुमने शुद्ध चित्त से भक्ति सहित मेरी आराधना की है। हे महाभाग, हे तपोधन! अब तुम्हारे लिए तप करना पर्याप्त है।

Verse 57

निवर्त्तयति मां वत्स मत्पादाराधने रतः ॥ जप्ता ते त्रिगुणा कोटि रुद्राणां पुरतो मम

हे वत्स, मेरे चरणों की आराधना में रत होकर तुमने मानो मुझे निवृत्त (द्रवित) कर दिया है। मेरे सम्मुख तुमने रुद्रों का त्रिगुणा कोटि जप किया है।

Verse 58

पूर्णं वर्षसहस्रं च तपस्तीव्रं महामुने ॥ न कृतं यत्पुरा देवैर्नासुरैरृषिभिर्न च

हे महामुने! तुमने पूरे एक हजार वर्षों तक अत्यन्त तीव्र तप किया है—ऐसा तप पहले न देवों ने किया, न असुरों ने, न ही ऋषियों ने।

Verse 59

कृतं सुमहदाश्चर्यं त्वया कर्म सुदुष्करम् ॥ सङ्क्षोभितमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

तुमने अत्यन्त महान् आश्चर्य—अत्यधिक दुष्कर कर्म—सिद्ध किया है। इससे समस्त त्रैलोक्य, चर-अचर सहित, विचलित हो उठा है।

Verse 60

आगमिष्यन्ति ते द्रष्टुं देवाः सर्वे सवासवाः ॥ अक्षयश्चाव्ययश्च त्वमतर्क्यः ससुरासुरैः

इन्द्र सहित समस्त देव तुम्हें देखने आएँगे। तुम अक्षय और अव्यय हो; देवों और असुरों के लिए भी तुम तर्कातीत हो।

Verse 61

दिव्यतेजोवपुः श्रीमान्दिव्याभरणभूषितः ॥ मत्तुल्यो मत्प्रभावश्च त्वमेकः ससुरासुरैः

तुम दिव्य तेजोमय शरीर वाले, श्रीसम्पन्न और दिव्य आभूषणों से विभूषित हो। देवों और असुरों में तुम अकेले ही मेरे तुल्य और मेरे प्रभाव के सहभागी हो।

Verse 62

मद्रूपधारी मत्तेजास्त्र्यक्षः सर्वगुणोत्तमः ॥ भविष्यसि न सन्देहो देवदानवपूजितः ॥

मेरे रूप को धारण करके, मेरे तेज से युक्त, त्रिनेत्र और समस्त गुणों में श्रेष्ठ—तुम निःसन्देह देवों और दानवों द्वारा पूजित होओगे।

Verse 63

अनेनैव शरीरेण जरामरणवर्जितः ॥ दुष्प्राप्येयमवाप्ता ते देवैर्गाणेश्वरी गतिः ॥

इसी शरीर के साथ, जरा और मृत्यु से रहित होकर, तुमने ‘गाणेश्वरी’ अवस्था प्राप्त की है—जो देवताओं के लिए भी दुर्लभ है।

Verse 64

प्राप्तमष्टगुणं सत्यमैश्वर्यं ते तपोधन ॥ द्वितीयां मे तनुं त्वां तु नमस्यन्ति च देवताः ॥

हे तपोधन, सत्य ही तुमने ऐश्वर्य की अष्टगुण सिद्धि प्राप्त की है; और मेरी दूसरी देह के समान तुम्हें देवता भी नमस्कार करते हैं।

Verse 65

अद्यप्रभृति देवाग्र्य देवकार्येषु सर्वतः ॥ प्रभुस्त्वं भविता लोके मत्प्रसादान्मुनीश्वर ॥

आज से, हे देवश्रेष्ठ, समस्त देवकार्य में सर्वत्र तुम लोक में अधिकारी होगे—मेरी कृपा से, हे मुनीश्वर।

Verse 66

त्वामेवाभ्यर्च्छयिष्यन्ति सर्वभूतानि सर्वतः ॥ मत्तः समभिवाञ्छन्ति प्रसादं पार्षदाधिप ॥

सब प्राणी, सर्वत्र, तुम्हीं की पूजा करेंगे; और हे पार्षदाधिप, वे मुझसे (तुम्हारे लिए) प्रसाद की याचना करेंगे।

Verse 67

वरान्वरार्थिनां दाता विधाता जगतः सदा ॥ भविष्यसि च धर्मज्ञ भीतानामभयप्रदः ॥

वर चाहने वालों को वर देने वाले, और सदा जगत की व्यवस्था के विधाता तुम होगे; तथा हे धर्मज्ञ, भयभीतों को अभय देने वाले भी।

Verse 68

यस्त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्त्वामनु स मामनु ॥ नावयोरन्तरं किञ्चिदम्बरानिलयोरिव ॥

जो तुमसे द्वेष करता है, वह मुझसे भी द्वेष करता है; जो तुम्हारा अनुसरण करता है, वह मेरा भी अनुसरण करता है। हमारे बीच कोई भी भेद नहीं—जैसे आकाश और वायु में।

Verse 69

द्वारे तु दक्षिणे नित्यं त्वया स्थेयं गणाधिप ॥ वामे तु विभुना चापि महाकालेन सर्वदा ॥

हे गणाधिप! दक्षिण द्वार पर तुम्हें सदा स्थित रहना है; और वाम (पक्ष/द्वार) पर सर्वदा समर्थ महाकाल भी स्थित रहेगा।

Verse 70

प्रतीहारो भवानद्य सर्वदा त्रिदशोत्तमः ॥ शिरो मे रक्षतु भवान्महाकालेऽपि मे गणः ॥

हे त्रिदशों में श्रेष्ठ! आज से तुम सदा मेरे प्रतीहार (द्वारपाल) हो। तुम मेरे शिर की रक्षा करो; और महाकाल (महासंकट) में भी मेरा गण मेरी रक्षा करे।

Verse 71

न वज्रेण न दण्डेन न चक्रेण न चाग्निना ॥ काञ्चिच्छक्नोति वै बाधां कर्तुं वै भुवनत्रये ॥

वज्र से नहीं, दण्ड से नहीं, चक्र से नहीं, और अग्नि से भी नहीं—तीनों लोकों में कोई भी उसके प्रति किसी प्रकार की बाधा/हानि करने में समर्थ नहीं होता।

Verse 72

देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ॥ त्वामेव संश्रयिष्यन्ति मद्भक्ताः पुरुषाश्च ये ॥

देव, दानव, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस और पन्नग (नाग)—ये सब तुम्हीं का आश्रय लेंगे; और जो पुरुष मेरे भक्त हैं, वे भी (तुम्हीं में) शरण लेंगे।

Verse 73

एवं तस्मै वरान् दत्त्वा प्रीतः स्वयमुमापतिः ॥ उवाच भूयः स्पष्टेन स्वरेणाम्बरचारिणा ॥

इस प्रकार उसे वरदान देकर प्रसन्न उमापति स्वयं फिर आकाश में गूँजती स्पष्ट वाणी से बोले।

Verse 74

आगतान् विद्धि सर्वान्वै त्रिदशान् समरुद्गणान् ॥ दिदृक्षया च भद्रं ते कृतकृत्यश्च साम्प्रतम् ॥

जानो कि मरुद्गणों सहित समस्त त्रिदश देव आ पहुँचे हैं; वे तुम्हें देखने की इच्छा से आए हैं। तुम्हारा कल्याण हो; इस समय तुम कृतकृत्य हो।

Verse 75

यदीरितं मया वत्स वरं प्रतिवचस्त्वयि ॥ प्रविष्टं न श्रुतिपथं दिवि सर्वदिवौकसाम् ॥

वत्स, तुम्हारे प्रति उत्तर रूप में मेरे द्वारा जो वर कहा गया, वह स्वर्ग में समस्त दिवौकसों के श्रवण-पथ में नहीं पहुँचा है।

Verse 76

नारायणं पुरस्कृत्य सेन्द्रास्ते समरुद्गणाः ॥ प्रेमार्थे चागमिष्यन्ति वरार्थं तपसा अमराः ॥

नारायण को अग्र में रखकर, इन्द्र सहित वे देव मरुद्गणों के साथ प्रेमवश भी आएँगे और अमर होकर तपस्या द्वारा वर-प्राप्ति के लिए भी।

Verse 77

यक्षविद्याधरगणाः सिद्धगन्धर्वपन्नगाः ॥ मुनयश्च महात्मानस्तपोलब्धाः सहस्रशः ॥

यक्षों और विद्याधरों के समूह, सिद्ध, गन्धर्व और पन्नग (नाग), तथा तपस्या से सिद्धि पाए हुए सहस्रों महात्मा मुनि (भी उपस्थित/आगमनशील हैं)।

Verse 78

ते बुद्ध्वा त्वद्गतामृद्धिं प्रतप्ताः परमर्ष्यया ॥ तपांसि विविधान्यत्र विविधान्नियमांस्तथा ॥

तुम्हारी प्राप्त समृद्धि को जानकर वे तीव्र ईर्ष्या से दग्ध हो गए; और यहाँ वे नाना प्रकार के तप तथा विविध नियम-निग्रह का आचरण करते हैं।

Verse 79

चर्तुं समभिवाञ्छन्ति सदाभ्यासे वरार्थिनः ॥ वरदं यामभिज्ञाय गिरौ मौञ्जवति स्थितम् ॥

वर की अभिलाषा से वे निरन्तर अभ्यास करना चाहते हैं; और मौञ्जवत नामक पर्वत पर स्थित वरदायक को जानकर वे उसी की ओर प्रस्थान करते हैं।

Verse 80

अत्रैते यावदागम्य न मां पश्यन्ति मानवाः ॥ तावदेव त्वितः शीघ्रं गमिष्यामि महामुने ॥

जब तक ये लोग यहाँ आकर मुझे नहीं देखते, तब तक ही मैं ठहरूँगा; फिर यहाँ से शीघ्र ही प्रस्थान करूँगा, हे महामुने।

Verse 81

अद्य ते तु मया सर्वे देवा ब्रह्मपुरोगमाः ॥ द्रष्टव्याश्चानुमन्तव्या मत्तोऽनुग्रहकाङ्क्षिणः ॥

परन्तु आज ब्रह्मा के अग्रणी समस्त देवताओं को तुम मेरे द्वारा देखो; और उन्हें विदा भी दो, क्योंकि वे मुझसे अनुग्रह की कामना रखते हैं।

Verse 82

यथा यत्र च यस्तत्र विधिः सम्यगनुष्ठितः ॥ तत्सर्वं निखिलेनाशु ब्रूहि मे वाग्विदां वर ॥

वहाँ विधि का जैसा, जहाँ, और जिसके द्वारा सम्यक् अनुष्ठान हुआ है—वह सब मुझे पूर्ण रूप से और शीघ्र कहिए, हे वाग्विदों में श्रेष्ठ।

Verse 83

क्रीडद्भिर्देवमिथुनैर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः ॥ कूजद्भिः शिखिभिर्मत्तैः सेविते च नगोत्तमे ॥

उस श्रेष्ठ पर्वत पर क्रीड़ा करते दिव्य युगल, नृत्य करती अप्सराओं की गण, और कूजते हुए मत्त मयूरों द्वारा सेवा होती थी।

Verse 84

अन्ये देवनिकायाश्च सेवितुं प्रपतन्ति तम् ॥ ततस्त्रेतायुगे काले नन्दी नाम महामुनिः ॥

अन्य देवसमूह भी उसकी सेवा करने को दौड़ पड़ते हैं। फिर त्रेता-युग के समय नन्दी नामक एक महामुनि हुए।

Verse 85

प्रादेशमात्रं रुचिरं शतशीर्षं शतोदरम् ॥ सहस्रबाहुचरणं सहस्राक्षिशिरोमुखम् ॥

उसने एक प्रादेशमात्र, तेजस्वी रूप देखा—सौ सिर, सौ उदर; हजार भुजाएँ और चरण; तथा हजार नेत्र, शिर और मुख।

Verse 86

प्रणम्य शिरसा देवं पुनः पुनरवन्दत ॥ ततस्तु भगवान्प्रीतस्तस्मै विप्राय शंकरः ॥

उसने सिर झुकाकर देव को प्रणाम किया और बार-बार वन्दना की। तब प्रसन्न भगवान् शंकर ने उस ब्राह्मण पर अनुग्रह किया।

Verse 87

कोटिजप्येन रुद्राणामाराधनपरस्य च ॥ एतत्तु वचनं श्रुत्वा नन्दिनः स महेश्वरः ॥

रुद्र-मन्त्रों के कोटि-जप द्वारा आराधना में तत्पर होने के कारण। नन्दी के विषय में यह वचन सुनकर उस महेश्वर ने उत्तर दिया।

Verse 88

पार्षदानां वरिष्ठस्त्वं मामकानां द्विजोत्तम ॥ नन्दीश्वर इति ख्यातो भविष्यसि न संशयः ॥

हे द्विजोत्तम! तुम मेरे पार्षदों में सर्वश्रेष्ठ हो; निःसंदेह तुम ‘नन्दीश्वर’ नाम से प्रसिद्ध होगे।

Verse 89

त्वयि तुष्टे ह्यहं तुष्टः कुपिते कुपितस्त्वहम् ॥ त्वत्तः प्रियतरो नास्ति ममान्यो द्विजपुंगव ॥

तुम प्रसन्न हो तो मैं प्रसन्न हूँ; तुम क्रुद्ध हो तो मैं भी क्रुद्ध हूँ। हे द्विजपुंगव! तुमसे बढ़कर मुझे कोई प्रिय नहीं।

Verse 90

अभिप्रायं च सर्वेषां जानामि द्विजसत्तम ॥ अनुगुह्य वरैस्तैश्च तत्रैवान्तरधीयत ॥

हे द्विजसत्तम! मैं सबके अभिप्राय जानता हूँ। उन वरों से अनुग्रह करके वह वहीं अंतर्धान हो गया।

Frequently Asked Questions

The chapter prioritizes devotion (bhakti) and disciplined practice (tapas/niyama) over sovereignty or supernatural attainment. Nandin explicitly refuses rulership, godhood, liberation claims, or powers, requesting instead unwavering devotion to Śiva and freedom from obstacles in ascetic life; Śiva affirms this orientation by granting status and responsibility rather than mere domination.

Seasonal markers (ṛtu) structure Nandin’s austerities: in summer (grīṣma) he performs the pañcatapa discipline; in winter (śiśira) he remains in water (salilāśraya). The text also notes sustained duration—an intense tapas extending to a thousand years (varṣa-sahasra)—and repeated japa quantified as three crores (triguṇā koṭi) of Rudra recitations.

Through sacred-geography description, the narrative frames the mountain-forest ecosystem—springs, rivers, lakes, flowering groves, birds, and animals—as a dharmic landscape (dharmāraṇya, tapo-kṣetra) that supports disciplined human conduct. This portrayal implicitly links ethical restraint and worship with the flourishing of waterscapes and biodiversity, presenting the site as an ordered, life-sustaining ecology rather than a purely abstract holy location.

The principal figures are Brahmā (teacher), Sanatkumāra (inquirer), Śiva as Sthāṇu/Paśupati (grantor of boons), Pārvatī (present with Śiva), and Nandin (ascetic who becomes Nandīśvara). The narrative also references collective groups—devas led by Indra (Śakra), gandharvas, apsarases, yakṣas, vidyādharas, siddhas, nāgas/pannagas, and munis—indicating a pan-cosmic audience rather than a single dynastic or royal lineage.