Varaha Purana - Adhyaya 202
Varaha PuranaAdhyaya 20281 Shlokas

Adhyaya 202: Description of Infernal Punishments and the Ripening of Karmic Consequences

Nārakī-daṇḍa-karma-vipāka-varṇanam

Ethical-Discourse (Karmavipāka and Naraka-Administration)

इस अध्याय में वराह भगवान पृथिवी की धर्म-व्यवस्था और लोक-स्थिरता की चिंता का समाधान करते हुए कर्मविपाक का उपदेशात्मक वर्णन करते हैं। चित्रगुप्त धर्मराज की आज्ञाएँ सुनाता है और यमदूत पापियों की पहचान कर उन्हें नियत दंड देते हैं। झूठी गवाही, निंदा, चोरी (ब्रह्मदेय व भूमि-हरण सहित), विश्वासघात, माता-पिता या गौ पर हिंसा, तथा याजक/कर्मकाण्डीय भूमिकाओं का दुरुपयोग—इन सामाजिक अपराधों के लिए दाह, वेधन, बंधन, वंचना आदि यातनाएँ और पशु-योनियों में पुनर्जन्म बताए गए हैं। कर्म क्षय तक अनेक योनियों में चक्रवत् जन्म-मरण को नैतिक कारण-कार्य की निरंतरता कहा गया है, और नरक-दंड को धर्म की पुनर्स्थापना तथा पृथिवी-लोक की रक्षा करने वाला नियामक उपाय बताया गया है।

Primary Speakers

VarāhaPṛthivīṚṣi (narrator-voice)CitraguptaDharmarājaYamadūtas

Key Concepts

karmavipāka (ripening of actions)nāraka-daṇḍa (infernal punishment)Citragupta as moral accountantDharmarāja/Yama as juridical authoritykūṭasākṣya (false witness) and pīśunatā (slander)brahmadeya-haraṇa (theft of priestly endowment)kṣetra-haraṇa (land theft) and long karmic latencytransmigration into tiryagyoni (animal/low births)social trust as dharmic infrastructuredeterrence and restoration of cosmic-terrestrial order

Shlokas in Adhyaya 202

Verse 1

अथ नारकिदण्डनकर्मविपाकवर्णनम् ॥ ऋषिरुवाच ॥ विस्मयस्तु मया दृष्टस्तस्मिन्नद्भुतदर्शनः ॥ चित्रगुप्तस्य सन्देशो धर्मराजेन धीमताḥ ॥

अब नरकीय दण्ड और कर्म-विपाक का वर्णन। ऋषि बोले—उस अद्भुत दृश्य में मैंने विस्मय देखा; बुद्धिमान धर्मराज द्वारा चित्रगुप्त का संदेश (आदेश) था।

Verse 2

प्राप्नुवन्ति फलं ते वै ये च क्षिप्ताः पुरा जनाः ॥ अग्निना वै प्रतप्तास्ते बद्धा बन्धैः सुदारुणैः ॥

जो लोग पहले वहाँ फेंके गए थे, वे निश्चय ही अपना फल प्राप्त करते हैं। अग्नि से दग्ध होकर वे अत्यन्त कठोर बन्धनों से बाँधे जाते हैं।

Verse 3

सन्तप्ताः बहवो ये ते तैस्तैः कर्मभिरुल्बणैः ॥ श्यामाश्च दशनाभिर्ये त्विमं शीघ्रं प्रमापय ॥

उनमें से बहुत-से अपने-अपने भयंकर कर्मों के अनुसार तप्त होते हैं। और दाँतों वाली श्यामा (काली दूतियाँ) इसको शीघ्र ही नष्ट कर दें।

Verse 4

दुराचारं पापरतं निर्घृणं पापचेतसम् ॥ श्वानस्तु हिंसका ये च भक्षयन्तु दुरात्मकम् ॥

दुराचारी, पापासक्त, निर्दयी और पापबुद्धि वाले उस दुष्ट को हिंसक कुत्ते भक्षण कर लें।

Verse 5

पितृघ्नो मातृगोह्नस्तु सर्वदोषसमन्वितः ॥ आरोप्य शाल्मलीं घोरां कण्टकैस्तैर्विपाटय ॥

पिता, माता और गौ का हन्ता—सर्व दोषों से युक्त—उसे भयानक शाल्मली वृक्ष पर चढ़ाकर उन काँटों से विदीर्ण किया जाए।

Verse 6

एनं पाचय तैलस्य घृतक्षौद्रस्य वा पुनः ॥ तप्तद्रोण्यां ततो मुञ्च ताम्रतप्तखले पुनः ॥ नराधममिमं क्षिप्त्वा प्रदीप्ते हव्यवाहने ॥ ततो मनुष्यतां प्राप्य ऋणैस्तत्र प्रदीप्यते ॥

इस नराधम को तेल में—अथवा घी और मधु में—पकाओ। फिर इसे तप्त द्रोणी में डालो, और पुनः तप्त ताम्रपट्ट पर रखो। इसे प्रज्वलित अग्नि में फेंक देने के बाद, यह आगे चलकर मनुष्य-योनि पाकर वहाँ ऋणों से संतप्त होता है।

Verse 7

शयनासनहर्त्तारमग्निदायी च यो नरः ॥ वैतरण्यामयं चैव क्षिप्यतामचिरं पुनः ॥

जो मनुष्य शय्या और आसन चुराता है तथा जो आग लगाता है, उसे वैतरणी-सम्बन्धी यातना में शीघ्र ही फिर से डाल दिया जाए।

Verse 8

पापकर्मायमत्यर्थं सर्वतीर्थविनाशकः ॥ तस्य प्रदीप्तः कीलोऽयं वह्नितप्तोऽतिदुःस्पृशः ॥

यह मनुष्य अत्यन्त पापकर्म में प्रवृत्त है, मानो समस्त तीर्थों का विनाशक। इसके लिए यह प्रज्वलित कील है—अग्नि से तप्त और स्पर्श में अत्यन्त दुःखद।

Verse 9

ग्रामयाजनकं विप्रमध्रुवं दाम्भिकं शठम् ॥ बद्ध्वा तु बन्धने घोरे दीयतां तु न किञ्चन ॥

जो ब्राह्मण ग्रामों के लिए (अनुचित रीति से) याजन कराता है, जो चंचल, दम्भी और शठ है—उसे भयानक बन्धन में बाँधकर उसे कुछ भी न दिया जाए।

Verse 10

जिह्वा अस्य छिद्यतां शीघ्रं वाचा दुष्टस्य पापिनः ॥ गम्यागम्यं पुरा येन विज्ञातं न दुरात्मना ॥

इस वाणी से दुष्ट पापी की जीभ शीघ्र काट दी जाए—उस दुरात्मा ने पहले क्या गम्य है और क्या अगम्य, यह नहीं जाना।

Verse 11

कृतं लोभाभिभूतेन कामसम्मोहितेन च ॥ तस्य छित्वा ततो लिङ्गं क्षारमग्निं च दीपय ॥

यह कर्म लोभ से अभिभूत और काम से मोहित होकर किया गया। अतः उसका लिङ्ग काटकर, फिर क्षार और अग्नि को प्रज्वलित किया जाए।

Verse 12

इमं तु खलकं कृत्वा दुरात्मा पापकाणिम् ॥ दायादा बहवो येन स्वार्थहेतोर्विनाशिताः ॥

“But having made this person a scoundrel—evil-minded and doing evil—by whom many heirs were ruined for the sake of his own self-interest.”

Verse 13

इमं वार्धुषिकं विप्रं सर्वत्राङ्गेषु भेदय ॥ तथायं यातनां यातु पापं बहु समाचरन् ॥

“This brāhmaṇa who lives by usury—pierce him in all his limbs. Thus let him undergo torment, having practiced much wrongdoing.”

Verse 14

सुवर्णस्तेयिनं पापं कृतघ्नं च तथा नरम् ॥ क्रूरं पितृहणं चैनं ब्रह्मघ्नेषु समीकरु ॥

“This sinner who steals gold, and likewise the ungrateful man—cruel, and a slayer of his father—place him among the brahma-killers (i.e., in the category of the gravest offenders).”

Verse 15

अस्थि छित्वा ततः क्षिप्रं क्षारमग्निं च दापय ॥ इमं तु विप्रं खादन्तु तीक्ष्णदंष्ट्राः सुदारुणाः ॥

“Having then swiftly cut his bones, apply caustic alkali and fire. And let the exceedingly dreadful ones with sharp fangs devour this brāhmaṇa.”

Verse 16

पिशुनं हि महाव्याघ्राः पञ्च घोराः सुदारुणाः ॥ इमं पचत पाकेषु बहुधा मर्मभेदिनम्

“Indeed, the slanderer—(let) the five dreadful, exceedingly cruel ‘great tigers’—cook this one in the cooking-hells in many ways, as a torment that pierces the vital points.”

Verse 17

येनाग्निरुज्झितः पूर्वं गृहीत्वा च न पूजितः ॥ इमं पापसमाचारं वीरघ्नमतिपापिनम्

जिसने पहले अग्नि को त्याग दिया, उसे ग्रहण करके भी उसका पूजन नहीं किया—वह पापाचारी, वीरों का घातक, अत्यन्त पापी है।

Verse 18

सर्वेषां तु पशूनां यो नित्यं धारयते जलम् ॥ न त्राता न च दाता च पापस्यास्य दुरात्मनः

जो सब पशुओं से सदा जल रोकता है—उस पापी, दुष्टचित्त व्यक्ति का न कोई रक्षक है, न कोई दाता।

Verse 19

अदानव्रतिनो विप्रा वेदविक्रयिणस्तथा ॥ सर्वकर्माणि कुर्युर्हि दीयते न च किञ्चन

अदान-व्रत धारण करने वाले ब्राह्मण, तथा वेद का विक्रय करने वाले भी—सब कर्म कर लें, तो भी उनसे वास्तव में कुछ भी दान नहीं होता।

Verse 20

तोयभाजनहर्तारं भोजनं योऽनिवारयत् ॥ हन्यतां सुदृढैर्दण्डैर्यमदूतैर्महाबलैः

जो जल-पात्र चुराता है, और जो भोजन (दान) को रोकता है—उन्हें यम के महाबली दूत अत्यन्त दृढ़ दण्डों से मारें।

Verse 21

वेणुदण्डकशाभिश्च लोहदण्डैस्तथैव च ॥ जलमस्मै न दातव्यं भोजनं च कथञ्चन

बाँस-दण्ड के कोड़ों से और वैसे ही लोहे के दण्डों से—इसको जल न दिया जाए, और भोजन भी किसी प्रकार नहीं।

Verse 22

तस्मा अन्नं च पानं च न दातव्यं कदाचन ॥ हतविश्वास्य हन्तारं वह्नौ शीघ्रं प्रपाचय

अतः उसे कभी भी अन्न और पान न दिया जाए। जिसने विश्वासघात से पीड़ित जन का वध किया है, उसे अग्नि में शीघ्र पकाया जाए।

Verse 23

ब्रह्मदेयं हृतं येन तं वै शीघ्रं विपाचय ॥ बहुवर्षसहस्राणि पातये कर्म विस्तरे

जिसने ब्रह्मदेय दान-भूमि का हरण किया है, उसे निश्चय ही शीघ्र पकाया जाए। कर्म-विस्तार के अनुसार उसे अनेक सहस्र वर्षों तक वहाँ गिराया जाए।

Verse 24

समुत्तीर्णं ततः पश्चात्तिर्यग्योनौ प्रपातये ॥ सूक्ष्मदेहविपाकेषु कीटपक्षिविजातिषु

उस अवस्था से पार होने के बाद, फिर उसे तिर्यक्-योनि में गिराया जाए—सूक्ष्म देह के विपाकों में, कीट और पक्षियों की विविध जातियों में।

Verse 25

क्लिष्टो जातिसहस्रैस्तु जायते मानुषस्ततः ॥ तत्र जातो दुरात्मा च कुलेषु विविधेषु च

हजारों योनियों से क्लेशित होकर वह तब मनुष्य रूप में जन्म लेता है; और वहाँ जन्मा हुआ वह दुरात्मा विविध कुलों में भी उत्पन्न होता है।

Verse 26

हिंसारूपेण घोरेण ब्रह्मवध्यां प्रदापयेत् ॥ राज्ञस्तु मारकं घोरं ब्रह्मघ्नं दुष्कृतं तथा

भयानक हिंसा-रूप से उसे ‘ब्रह्मवध्याऽ’ नामक नरक-दण्ड भोगना पड़ता है। तथा राजा का वध भी ब्रह्महत्या-सदृश घोर दुष्कृत माना गया है।

Verse 27

गोग्हातको ह्ययं पापः कूटशाल्मलिमारुहेत् ॥ कृष्यते विविधैर्घोरै राक्षसैर्घोरदर्शनैः

यह गोहत्या करने वाला पापी तीक्ष्ण कूट-शाल्मली वृक्ष पर चढ़ाया जाता है; फिर भयानक रूप वाले विविध राक्षस उसे घसीटते और इधर-उधर घुमाते हैं।

Verse 28

पूतिपाकेषु पच्येत जन्तुभिः संप्रयोजितः ॥ ब्रह्मवध्याच्चतुर्भागैर्मृगत्‍वं पशुतां गतः

वह पूतिपाक नरक में जीवों द्वारा आक्रान्त होकर पकाया जाता है; और ब्रह्महत्या के दुःख के चार भाग भोगकर वह मृगत्व तथा पशुत्व को प्राप्त होता है।

Verse 29

उद्विग्नवासं पतितं यत्र यत्रोपपद्यते ॥ पापकर्मसमुद्विग्नो जातो जातः पुनःपुनः

जहाँ-जहाँ वह जन्म लेता है, वहाँ-वहाँ वह उद्विग्न जीवन में गिर पड़ता है; अपने पापकर्मों से व्याकुल होकर वह बार-बार जन्म लेता है।

Verse 30

अयं तिष्ठति किं पापः पितृघाती दुरात्मवान् ॥ ते तु वर्षशतं साग्रं भक्षयन्तु विचेतसः

यह पितृहन्ता, दुष्टात्मा पापी यहाँ क्यों ठहरा है? वे अचेत (प्राणी) इसे पूरे सौ वर्ष और अधिक तक भक्षण करें।

Verse 31

ततः पाकेषु घोरेषु पच्यतां च नराधमः ॥ ततो मानुषतां प्राप्य गर्भस्थो प्रियतां पुनः

तत्पश्चात् वह नराधम भयानक पाकों (नरकों) में पकाया जाए; फिर मनुष्यत्व पाकर वह पुनः गर्भस्थ होने वाला बने।

Verse 32

व्यापन्नो दशगर्भेषु ततः पश्चाद्विमुच्यताम् ॥ तत्रापि लब्ध्वा मानुष्यं क्लेशभागी च जायताम्

वह दस गर्भों में नष्ट हो; उसके बाद उस अवस्था से मुक्त किया जाए। फिर भी मनुष्य-योनि पाकर वह क्लेश का भागी बनकर जन्म ले।

Verse 33

बुभुक्षारुग्विकारैश्च सततं तत्र पीड्यताम् ॥ पापाचारमिमं घोरं मित्रविश्वासघातकम्

वहाँ वह भूख, रोग और विकारों से सदा पीड़ित रहे—यह घोर पापाचारी, मित्र के विश्वास का घातक।

Verse 34

यन्त्रेण पीड्यतां क्षिप्रं ततः पश्चाद्विमुच्यताम् ॥ दीप्यतां ज्वलने घोरे वर्षाणां च शतद्वयम्

उसे यंत्र (दण्ड-उपकरण) से शीघ्र पीड़ा दी जाए; फिर उसके बाद मुक्त किया जाए। वह घोर अग्नि में दो सौ वर्षों तक जले।

Verse 35

जायतां च ततः पश्चाच्छूनां योनौ दुरात्मवान् ॥ भ्रष्टोऽपि जायतां तस्मान्मानुषः क्लेशभाजनः

फिर उसके बाद वह दुरात्मा कुत्तों की योनि में जन्म ले। और उस अवस्था में गिरकर भी, वहाँ से मनुष्य होकर फिर जन्म ले—परंतु क्लेश का पात्र बनकर।

Verse 36

वर्षाणां तु शतं पञ्च तत्र क्लिष्टो दुरात्मवान् ॥ कृमिको जायते पश्चाद्विष्ठायां कृमिकोऽपरः ॥

वहाँ दुरात्मा एक सौ पाँच वर्षों तक क्लिष्ट रहता है; फिर वह कीड़ा बनकर जन्म लेता है, और फिर मल में दूसरा कीड़ा बनता है।

Verse 37

शकुन्तो जायते घोरस्तत्र पश्चाद्वृको भवेत् ॥ इममग्निप्रदं घोरं काष्ठाग्नौ सम्प्रतापय ॥

वहाँ एक भयानक पक्षी जन्म लेता है और बाद में वह भेड़िया बन जाता है। यह अग्नि देने वाला भयावह प्राणी फिर लकड़ी की आग में तपाया जाता है।

Verse 38

स्वकर्मसु विहीनेषु पश्चाल्लब्धगतिस्तथा ॥ ततश्चाथ मृगो वापि ततो मानुषतां व्रजेत् ॥

जब उसके अपने कर्म क्षीण हो जाते हैं, तब वह आगे की गति प्राप्त करता है; फिर वह मृग या अन्य वन्य पशु बनता है, और उसके बाद मनुष्यत्व को प्राप्त हो सकता है।

Verse 39

तत्रापि दारुणं दुःखमुपभुङ्क्ते दुरात्मवान् ॥ सर्वदुष्कृतकार्येषु सह सङ्घातचिन्तकैः ॥

वहाँ भी दुरात्मा घोर दुःख भोगता है—सभी दुष्कर्मों में सामूहिक षड्यंत्र रचने वालों के साथ।

Verse 40

एवं कर्मसमायुक्तास्ते भवन्तु सहस्रशः ॥ परद्रव्यापहाराश्च रौरवे पतितास्तथा ॥

इस प्रकार कर्मफल से बँधे वे सहस्रों की संख्या में ऐसे ही होते हैं; और परधन का अपहरण करने वाले भी उसी प्रकार रौरव नरक में गिरते हैं।

Verse 41

कुम्भीपाकेषु निर्दग्धः पश्चाद्गर्दभतां गतः ॥ ततो जातस्त्वसौ पापः शूकरो मलभुक् तथा ॥

कुम्भीपाक नरक में दग्ध होकर वह बाद में गधे की योनि को प्राप्त होता है; फिर वही पापी सूअर के रूप में जन्म लेता है, जो मल भक्षण करने वाला होता है।

Verse 42

प्राप्नोतु विविधांस्तापान्यथा हृतधनश्च सन् ॥ क्षुधातृष्णापराक्रान्तो गर्दभो दशजन्मसु ॥

वह हरण किए हुए धन वाले के समान अनेक प्रकार के कष्ट भोगे। भूख-प्यास से पीड़ित होकर वह दस जन्मों तक गधा बने।

Verse 43

मानुष्यं समनुप्राप्य चौरः भवति पापकृत् ॥ परोपघाती निर्लज्जः सर्वदोषसमन्वितः ॥

फिर मनुष्य-योनि पाकर वह चोर बनता है—पाप करने वाला। वह पर-पीड़क, निर्लज्ज और समस्त दोषों से युक्त होता है।

Verse 44

वृक्षशाखावलम्बोऽत्र ह्यधःशीर्षः प्रजायते ॥ अग्निना पच्यतां पश्चाल्लुब्धो वै पुरुषाधमः ॥

यहाँ वह वृक्ष की शाखा से लटका हुआ, सिर के बल नीचे जन्म लेता है। फिर वह लोभी, अधम पुरुष अग्नि से पकाया जाए।

Verse 45

पूर्वैश्च सूकरो भूत्वा नकुलो जायते पुनः ॥ विमुक्तश्च ततः पश्चान्मानुष्यं लभते चिरात् ॥

पहले सूकर होकर, फिर वह पुनः नकुल (नेवला) के रूप में जन्म लेता है। उसके बाद मुक्त होकर, बहुत समय बाद मनुष्य-योनि पाता है।

Verse 46

धिक्कृतः सर्वलोकेन कूटसाक्ष्यनृतव्रतः ॥ न शर्म लभते क्वापि कर्मणा स्वेन गर्हितः

समस्त लोकों द्वारा धिक्कृत—कूटसाक्ष्य देने वाला और असत्य का व्रती—वह अपने ही कर्म से निंदित होकर कहीं भी शांति नहीं पाता।

Verse 47

इमं ह्यानृतितकं दुष्टं क्षेत्रहारकमेव च ॥ स्वकर्म दुष्कृतं यावत्तावद्दुःखं भुनक्त्वसौ

यह दुष्ट झूठा और भूमि का हरण करने वाला, जब तक उसका अपना पापकर्म बना रहता है, तब तक उसी अवधि में दुःख भोगता है।

Verse 48

कर्मण्येकैकशश्चायं स तु तिष्ठत्वयं पुनः ॥ वर्षलक्षं न सन्देहस्ततस्तिष्ठत्वयं पुनः

प्रत्येक कर्म के लिए, एक-एक करके, वह वहाँ फिर ठहरे; एक लाख वर्ष तक—इसमें संदेह नहीं—और उसके बाद भी वह फिर ठहरे।

Verse 49

ततो जातिः स्मरेत्सर्वास्तिर्यग्योनिं समाश्रितः ॥ जायतां मानुषः पश्चात्क्षुधया परिपीडितः

तदनंतर वह तिर्यक्-योनि (पशु-गर्भ) में जाकर अपनी सब जन्मों को स्मरण करता है; फिर बाद में वह मनुष्य रूप में जन्म लेता है, भूख से पीड़ित।

Verse 50

सर्वकामविमुक्तस्तु सर्वदोषसमन्वितः ॥ क्वचिज्जात्यां भवेदन्धः क्वचिद्बधिर एव च

वह सब कामनाओं से वंचित और सब दोषों से युक्त होकर, किसी जन्म में अंधा होता है और किसी में निश्चय ही बहरा भी।

Verse 51

क्वचिन्मूकश्च काणश्च क्वचिद्व्याधिसमन्वितः ॥ एवं हि प्राप्नुयाद्दुःखं न च सौख्यमवाप्नुयात्

कहीं वह गूंगा और कहीं काना होता है; कहीं रोगों से युक्त होता है। इस प्रकार वह दुःख ही पाता है और सुख को नहीं पाता।

Verse 52

तीव्रैरन्तर्गतैर्दुःखैर्भूमिहर्त्ता नराधमः ॥ इमं बन्धैर्दृढैर्बद्ध्वा विपाचय तथाचिरम्

तीव्र आन्तरिक दुःखों से पीड़ित भूमि-हरण करने वाला, मनुष्यों में अधम है। उसे दृढ़ बन्धनों से बाँधकर दीर्घकाल तक यातना दिलाओ।

Verse 53

तीव्रक्षुधापरिक्लिष्टो बद्धो बन्धनयन्त्रितः ॥ दुःखान्यनुभवंस्तत्र पापकर्मा नराधमः

तीव्र भूख से व्याकुल, बँधा हुआ और बन्धनों से नियंत्रित, वहाँ वह दुःखों का अनुभव करता है—पापकर्मी, मनुष्यों में अधम।

Verse 54

सप्तधा सप्त चैकां च जातिं गत्वा स पच्यते ॥ इमं शाकुनिकं पापं श्वभिर्गृध्रैश्च घातय

सात प्रकार—सात और एक—योनियों में जाकर वह तपाया जाता है। इस पापी शाकुनिक (पक्षी-शिकारी) को कुत्तों और गिद्धों से मरवाओ।

Verse 55

ततः कुक्कुटतां यातु विड्भक्षश्च दुरात्मवान् ॥ दंशश्च मशकश्चैव ततः पश्चाद्भवेत् तु सः

फिर वह दुरात्मा मुर्गे की योनि में जाए और विष्ठा-भक्षी बने। फिर डंश (डाँस) और मच्छर बने; उसके बाद भी वही होता रहे।

Verse 56

जातिकर्म सहस्रं तु ततो मानुषतां व्रजेत् ॥ इमं सौकरिकं पापं महिषा घातयन्तु तम् ॥

फिर जन्म से बँधे कर्मों के सहस्र चक्रों के बाद वह मनुष्यत्व को प्राप्त हो। (तथापि) इस पापी सौकरिक (सूअर-पालक) को भैंसें मार गिराएँ।

Verse 57

वर्षाणां च सहस्रं तु धावमानं ततस्ततः ॥ विभिन्नं च प्रभिन्नं च शृङ्गाभ्यां पद्भिरेव च ॥

हज़ार वर्षों तक वह इधर-उधर दौड़ता रहेगा; सींगों से विदीर्ण, आघातित और खुरों से रौंदा हुआ भी होगा।

Verse 58

तस्माद्देशात्ततो मुक्तस्ततः सूकरतां व्रजेत् ॥ महिषः कुक्कुटश्चैव शशो जम्बूक एव च ॥

उस प्रदेश से मुक्त होकर वह फिर सूअर-योनि को प्राप्त होगा; फिर भैंसा, मुर्गा, तथा खरगोश और सियार भी बनेगा।

Verse 59

यां यां याति पुनर्जातिं तत्र भक्ष्यो भवेत् तु सः ॥ कर्मक्षयोऽन्यथा नास्ति मया पूर्वं विनिर्मितम् ॥

वह जिस-जिस पुनर्जन्म को प्राप्त करेगा, उस-उस अवस्था में वह दूसरों का भक्ष्य बनेगा। कर्म-क्षय का अन्य कोई उपाय नहीं—यह मैंने पूर्व से ही नियत किया है।

Verse 60

प्राप्य मानुषतां पश्चात् पुनर्व्याधो भविष्यति ॥ अन्यथा निष्कृतिर्नास्ति जातिजन्मशतैरपि ॥

मनुष्य-योनि को प्राप्त करने के बाद भी वह फिर शिकारी बनेगा। अन्यथा प्रायश्चित्त नहीं—सैकड़ों जाति-जन्मों से भी नहीं।

Verse 61

उच्छिष्टान्नप्रदातारं पापाचारमधार्मिकम् ॥ अङ्गारैः पचतां चैनं त्रीणि वर्षशतानि च ॥

जो उच्छिष्ट अन्न देने वाला, पापाचारी और अधार्मिक है—उसे अंगारों में पकाया जाए, तीन सौ वर्षों तक भी।

Verse 62

ततः शुनी भवेत् पश्चात् सूकरी च ततः परम् ॥ कर्मक्षये ततः पश्चान्मानुषी दुःखिता भवेत् ॥

तत्पश्चात् वह कुतिया बनेगी, फिर उसके बाद सूअरी। कर्म के क्षय होने पर अंततः वह दुःख से पीड़ित मनुष्य-स्त्री बनेगी।

Verse 63

न च सौख्यमवाप्नोति तेन दुःखेन दुःखिता ॥ अनेन भृत्या बहवः श्रान्ताः शान्ताः प्रवाहिताः ॥

वह उस दुःख से पीड़ित होकर सुख नहीं पाती। इस सेवक के कारण बहुत-से लोग थकाए गए, दबाए गए और हाँककर आगे बढ़ाए गए।

Verse 64

भक्ष्यं भोज्यं च पानं च न तेषामुपपादितम् ॥ अनुमोदे प्रजा दृष्ट्वा लिप्समानो दुरात्मवान् ॥

उनके लिए खाने योग्य पदार्थ, पका हुआ भोजन और पेय उपलब्ध नहीं कराया गया। प्रजा को देखकर वह दुष्ट-चित्त लाभ की लालसा से ही सहमति देता था।

Verse 65

एवं कुरुत भद्रं वो मम पार्श्वे तु दुर्मतिः ॥ रौरवे नरके घोरे सर्वदोषसमन्विते ॥

‘ऐसा करो—तुम्हारा कल्याण हो’; पर मेरे पास खड़ा वह दुर्मति रौरव नामक भयानक नरक में (गिरेगा), जो समस्त दोषों से युक्त है।

Verse 66

सर्वकर्माणि कुर्वाणं क्षपयध्वं दुरासदम् ॥ वर्षाणां तु सहस्राणि तैस्तैः कर्मभिरावृतम्

जो सब प्रकार के कर्म करता है, उस दुर्जेय (बंधन) को क्षीण करो। उन-उन कर्मों से आच्छादित होकर मनुष्य हजारों वर्षों तक (भटकता) रहता है।

Verse 67

प्रक्षिप्यतामयं पश्चाद्दस्युजातौ दुरात्मवान् ॥ जायतामुरगः पश्चात्ततः कर्म समाश्रयेत्

इसके बाद उस दुरात्मा को डाकू-योनि में डाला जाए; फिर वह सर्प-योनि में जन्म ले। तत्पश्चात् उसी अवस्था में वह अपने कर्मों का फल भोगता है।

Verse 68

ततः पश्चाद्भवेत्पापश्चेतरः सर्वपापकृत् ॥ सूकरस्तु भवेत्पश्चान्मेषः संजायते पुनः

फिर वह पापी, नीच ‘अन्य’ प्राणी बनता है—जो सब पाप करता है। उसके बाद वह सूकर होता है; फिर पुनः मेष (भेड़ा) के रूप में जन्म लेता है।

Verse 69

हस्त्यश्वश्च शृगालश्च सूकरो बक एव च ॥ ततो जातस्तु सर्वेषु संसारेशु पुनः पुनः

वह हाथी और घोड़ा, सियार, सूकर तथा बगुला भी बनता है। फिर वह समस्त संसार-चक्रों में बार-बार जन्म लेता है।

Verse 70

वर्षाणामयुतं साग्रं ततो मानुषतां व्रजेत् ॥ पञ्चगर्भेषु सापत्सु पञ्च जातो म्रियेत सः

फिर दस हज़ार से अधिक वर्षों के बाद वह मनुष्य-भाव को प्राप्त होता है। परन्तु संकटपूर्ण गर्भों में पाँच बार जन्म लेकर वह (हर बार) मर जाता है।

Verse 71

पापस्य सुकृतस्याथ प्रजानां विनिपातने ॥ भूतानां चाप्यसम्मानं दुष्प्रहारश्च सर्वशः

इस प्रकार प्राणियों के पतन में पाप और सुकृत का (मिश्र) परिणाम होता है; तथा भूतों के प्रति अपमान और सर्वथा कठोर आघात भी होता है।

Verse 72

अतः स्वयम्भुवा पूर्वं कर्मपाको यथार्थवत्

अतः पूर्वकाल में स्वयम्भू ब्रह्मा ने कर्म के परिपाक को यथार्थ रूप से यथावत् प्रतिपादित किया।

Verse 73

जात्यन्तरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ शान्तिं न लभते चैव भूमे क्षेत्रहरो नरः

हजारों अन्य जन्मों—दसियों हजार और करोड़ों तक—हे भूमे, जो मनुष्य भूमि-क्षेत्र का हरण करता है, वह शान्ति नहीं पाता।

Verse 74

आदेश्य चोभयोरस्य कर्णयोः कूटसाक्षिकः ॥ यो नरः पिशुनः कूटसाक्षी चालिकजल्पकः

कूटसाक्षी के दोनों कानों पर चिह्न अंकित किया जाए। जो मनुष्य पिशुन, कूटसाक्षी और छलपूर्वक बोलने वाला है—

Verse 75

कर्कटस्य तु घोरस्य नित्यक्रुद्धस्य मोचय ॥ इमं घोरे ह्रदे क्षिप्तं सर्वयाजनयाजकम्

सदा क्रुद्ध उस घोर कर्कट के लिए इसे छोड़ दो। इस सर्वयाजन-याजक को घोर ह्रद में फेंक दो।

Verse 76

सुवर्णस्तेयिनं चैव सुरापं चैव कारयेत् ॥ अनुभूय ततः काले ततो यक्ष्म प्रयोजयेत्

वह सुवर्ण-चोर और सुरापान करने वाले से (दण्ड/फल) भोग कराता है; समयानुसार भोग लेने पर फिर उसे यक्ष्मा (क्षय) से ग्रस्त करता है।

Verse 77

प्राप्तवान्विविधान्रोगान्संसारे चैव दारुणान् ॥ ब्रह्मस्वहारी पापोऽयं नरो लवणतस्करः

इस संसार में उसने अनेक भयानक रोग भोगे हैं। यह पापी मनुष्य ब्राह्मण-धन का अपहर्ता है—वास्तव में नमक का चोर है।

Verse 78

ततो वर्षशते पूर्णे मुच्यते स पुनः पुनः ॥ अजितात्मा तथा पापः पिशुनश्च दुरात्मवान्

फिर सौ वर्ष पूर्ण होने पर वह बार-बार मुक्त किया जाता है। (तथापि) वह असंयत-आत्मा, पापी, चुगलखोर और दुष्ट स्वभाव वाला है।

Verse 79

प्रबद्धः सुचिरं कालं मम लोकं गतो नरः ॥ जायतां स चिरं पापो मार्जारस्तेन कर्मणा

बहुत दीर्घ काल तक बँधा हुआ वह मनुष्य मेरे लोक में जाता है। उस कर्म के कारण वह पापी दीर्घकाल तक बिल्ली के रूप में जन्म ले।

Verse 80

भिन्नचारित्रदुःशीला भर्त्तुर्व्यलीककारिणी ॥ आयसान्पुरुषान्सप्त ह्यालिङ्गतु समन्ततः

जिस स्त्री का आचरण भ्रष्ट और स्वभाव दुष्ट हो, जो पति के प्रति छल करे—वह चारों ओर से सात लोहे के पुरुषों का आलिंगन करे।

Verse 81

अपौगण्डो म्रियेत्पञ्च कर्मशेषक्षये तु सः ॥ ततो मानुषतां याति चैष कर्माविनिर्णयः

किशोरावस्था से पूर्व वह पाँच बार मरे। परंतु कर्म-शेष के क्षय होने पर फिर वह मनुष्य-योनि को प्राप्त होता है—यह कर्म का निर्णय है।

Frequently Asked Questions

The text presents karmavipāka as a moral-causal system: specific social and ritual harms (e.g., false testimony, theft of land or brahmadeya, betrayal of trust, violence toward parents/cows) generate proportionate punitive outcomes in naraka and subsequent rebirths. The instruction is deterrent and regulatory—actions that destabilize communal trust and lawful exchange are shown to produce extended suffering until karmic exhaustion.

No tithi, lunar month, seasonal rite, or calendrical marker appears in the provided excerpt. The time-structure is expressed instead through durations of punishment (e.g., hundreds or thousands of years) and repeated cycles of birth across species.

Although the content is primarily juridical and soteriological, it can be read as indirectly supporting Pṛthivī’s equilibrium: the narrative links ethical violations (especially land theft and depletion of communal resources like food/water access) to punitive correction, implying that dharma-based regulation safeguards the material conditions on which Earth’s social-ecological order depends.

The excerpt foregrounds cosmological administrators rather than dynastic history: Citragupta (record-keeper), Dharmarāja/Yama (judge), and Yamadūtas (enforcers). No royal genealogy or named human lineage is specified in the provided manuscript portion.

Read Varaha Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App