Shloka 10

Dietary Rules & Purification — Dietary Rules, Purification (Śauca), and the Duties of the Householder and Forest-Dweller

Devanagari script

कर्मान्ताङ्गारशालासु स्तनन्धयसुताः स्त्रियः वाग्विप्रुषो द्विजेन्द्राणां संतप्ताश्चाम्बुबिन्दवः

Transliteration

karmāntāṅgāraśālāsu stanandhayasutāḥ striyaḥ vāgvipruṣo dvijendrāṇāṃ saṃtaptāścāmbubindavaḥ

Translation

कार्य-स्थलों और अँगार-शालाओं (अग्निगृह/रसोई) में स्तनपान कराने वाले शिशु सहित स्त्रियाँ (अशुद्धि का कारण नहीं) शुद्ध मानी जाती हैं। श्रेष्ठ ब्राह्मणों की वाणी के छींटे तथा तप्त जल-बिंदु भी प्रसंगानुसार शुद्ध माने गए हैं।

Word by Word

• कर्म-अन्त-अङ्गार-शालासु: in the charcoal-sheds at the end of work
• कर्म-अन्त-अङ्गार-शालासु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कर्म (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक) + अङ्गार (प्रातिपदिक) + शाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7 विभक्ति), बहुवचन; बहुपद-तत्पुरुषसमासः (कर्मान्ते अङ्गारशाला)

• स्तनन्धय-सुताः: infant sons / suckling children
• स्तनन्धय-सुताः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्तनन्धय (प्रातिपदिक) + सुत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1 विभक्ति), बहुवचन; तत्पुरुषः (स्तनन्धयस्य सुताः)

• स्त्रियः: women
• स्त्रियः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1 विभक्ति), बहुवचन

• वाक्-विप्रुषः: droplets of speech (spittle while speaking)
• वाक्-विप्रुषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वाक् (प्रातिपदिक) + विप्रुष् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1 विभक्ति), बहुवचन; तत्पुरुषः (वाचः विप्रुषः)

• द्विजेन्द्राणाम्: of the best of the twice-born (Brahmins)
• द्विजेन्द्राणाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6 विभक्ति), बहुवचन; तत्पुरुषः (द्विजानाम् इन्द्राः)

• संतप्ताः: heated / scorched
• संतप्ताः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संतप्त (कृदन्त, √तप् धातु)
• Form: पुं/स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1 विभक्ति), बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• अम्बु-बिन्दवः: drops of water
• अम्बु-बिन्दवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अम्बु (प्रातिपदिक) + बिन्दु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1 विभक्ति), बहुवचन; तत्पुरुषः (अम्बोः बिन्दवः)

Speakers

• Not stated in the provided excerpt (often Pulastya → Nārada
• but unverified here)

Key Themes

• Dharma
• Śauca (purity)
• Household/ritual hygiene
• Social-ritual categories

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Purity rules are contextual: the verse suggests pragmatic allowances in spaces of labor and fire, and for mothers of infants, emphasizing that dharma supports life-sustaining duties. It also recognizes heat and water as purifiers—linking ethical order with practical cleanliness.

How does this fit the Pancalakshana?

Like many Purāṇic digressions, it is ācāra/dharma guidance rather than a pañcalakṣaṇa component. It functions as normative instruction embedded within the Purāṇa’s broader narrative.

What is the symbolic significance?

Fire (heat) and water symbolize transformative purification: fire ‘cooks’ impurity into usability; heated water becomes a ritual cleanser. The allowance for nursing mothers symbolizes dharma’s protection of caregiving and continuity of life.