Verse 52
Yogatattva
यथेष्टवायुधारणाद्वायोः सिद्ध्येत् केवलकुम्भकः । केवले कुम्भके सिद्धे रेचपूरविवर्जिते ॥
न तस्य दुर्लभं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । प्रस्वेदो जायते पूर्वं मर्दनं तेन कारयेत् ॥
ततोऽपि धारणाद्वायोः क्रमेणैव शनैः शनैः । कम्पो भवति देहस्य आसनस्थस्य देहिनः ॥
ततोऽधिकतराभ्यासाद् दार्दुरी स्वेन जायते । यथा च दर्दुरो भाव उत्प्लुत्योत्प्लुत्य गच्छति ॥
पद्मासनस्थितो योगी तथा गच्छति भूतले । ततोऽधिकतराभ्यासाद् भूमित्यागश्च जायते ॥
यथा-इष्ट-वायु-धारणात् । वायोः सिद्ध्येत् केवल-कुम्भकः । केवले कुम्भके सिद्धे । रेच-पूर-विवर्जिते ॥
न । तस्य । दुर्लभम् । किञ्चित् । त्रिषु । लोकेषु । विद्यते । प्र-स्वेदः । जायते । पूर्वम् । मर्दनम् । तेन । कारयेत् ॥
ततः अपि । धारणात् । वायोः । क्रमेण एव । शनैः शनैः । कम्पः । भवति । देहस्य । आसन-स्थस्य । देहिनः ॥
ततः । अधिक-तर-अभ्यासात् । दार्दुरी । स्वेन । जायते । यथा । च । दर्दुरः । भावः । उत्प्लुत्य-उत्प्लुत्य । गच्छति ॥
पद्म-आसन-स्थितः । योगी । तथा । गच्छति । भू-तले । ततः । अधिक-तर-अभ्यासात् । भूमि-त्यागः । च । जायते ॥
yatheṣṭavāyudhāraṇād vāyoḥ siddhyet kevalakumbhakaḥ | kevale kumbhake siddhe recapūravivarjite ||
na tasya durlabhaṃ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate | prasvedo jāyate pūrvaṃ mardanaṃ tena kārayet ||
tato’pi dhāraṇād vāyoḥ krameṇaiva śanaiḥ śanaiḥ | kampo bhavati dehasya āsanasthasya dehinaḥ ||
tato’dhikatarābhyāsād dārdurī svena jāyate | yathā ca darduro bhāva utplutyotplutya gacchati ||
padmāsanasthito yogī tathā gacchati bhūtale | tato’dhikatarābhyāsād bhūmityāgaś ca jāyate ||
इच्छानुसार प्राणवायु को धारण करने से ‘केवल-कुम्भक’ सिद्ध होता है। जब रेचक और पूरक से रहित केवल-कुम्भक पूर्ण हो जाता है, तब तीनों लोकों में उसके लिए कुछ भी दुर्लभ नहीं रहता। पहले पसीना आता है; फिर उसी से शरीर की मालिश करानी चाहिए। इसके बाद प्राणधारण को बढ़ाने पर, क्रमशः धीरे-धीरे, आसन में बैठे साधक के शरीर में कम्पन होने लगता है। फिर अधिक अभ्यास से अपने-आप ‘मेंढक-सी’ गति (दार्दुरी) प्रकट होती है; जैसे मेंढक बार-बार उछलकर चलता है, वैसे ही पद्मासनस्थ योगी भूमि पर चलने लगता है। और भी अधिक अभ्यास से भूमि-त्याग (उत्थान/लेविटेशन) भी उत्पन्न होता है।
By holding the breath (vāyu) as one wishes, the ‘kevala-kumbhaka’ (spontaneous/absolute retention) of the vital air is accomplished. When kevala-kumbhaka is perfected—free from exhalation and inhalation—nothing is unattainable for him in the three worlds. First, perspiration arises; then one should have the body massaged with that. Then, from further retention of the vital air, gradually, little by little, trembling of the body occurs for the embodied one seated in posture. Then, from still greater practice, the ‘frog-like’ (dārdurī) movement arises of itself: just as a frog moves by repeatedly leaping, so the yogin seated in padmāsana moves upon the ground. From still greater practice, ‘leaving the ground’ (levitation) also arises.