Verse 51
Yogatattva
यथेष्टवायुधारणाद्वायोः सिद्ध्येत्केवलकुम्भकः ।
केवले कुम्भके सिद्धे रेचपूरविवर्जिते ॥
न तस्य दुर्लभं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
प्रस्वेदो जायते पूर्वं मर्दनं तेन कारयेत् ॥
ततोऽपि धारणाद्वायोः क्रमेणैव शनैः शनैः ।
कम्पो भवति देहस्य आसनस्थस्य देहिनः ॥
ततोऽधिकतराभ्यासाद्दार्दुरी स्वेन जायते ।
यथा च दर्दुरो भाव उत्प्लुन्योत्प्लुत्य गच्छति ॥
पद्मासनस्थितो योगी तथा गच्छति भूतले ।
ततोऽधिकतरभ्यासाद्भूमित्यागश्च जायते ॥
यथा-इष्ट । वायु-धारणात् । वायोः । सिद्ध्येत् । केवल-कुम्भकः ।
केवले । कुम्भके । सिद्धे । रेच-पूर-विवर्जिते ।
न । तस्य । दुर्लभम् । किञ्चित् । त्रिषु । लोकेषु । विद्यते ।
प्र-स्वेदः । जायते । पूर्वम् । मर्दनम् । तेन । कारयेत् ।
ततः । अपि । धारणात् । वायोः । क्रमेण । एव । शनैः । शनैः ।
कम्पः । भवति । देहस्य । आसन-स्थस्य । देहिनः ।
ततः । अधिकतर-अभ्यासात् । दार्दुरी । स्वेन । जायते ।
यथा । च । दर्दुरः । भावः । उत्प्लुन्य-उत्प्लुत्य । गच्छति ।
पद्मासन-स्थितः । योगी । तथा । गच्छति । भूतले ।
ततः । अधिकतर-अभ्यासात् । भूमि-त्यागः । च । जायते ।
yatheṣṭavāyudhāraṇādvāyoḥ siddhyet kevalakumbhakaḥ |
kevale kumbhake siddhe recapūravivarjite ||
na tasya durlabhaṃ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate |
prasvedo jāyate pūrvaṃ mardanaṃ tena kārayet ||
tato'pi dhāraṇādvāyoḥ krameṇaiva śanaiḥ śanaiḥ |
kampo bhavati dehasya āsanasthasya dehinaḥ ||
tato'dhikatarābhyāsāddārdurī svena jāyate |
yathā ca darduro bhāva utplunyotplutya gacchati ||
padmāsanasthito yogī tathā gacchati bhūtale |
tato'dhikatarabhyāsādbhūmityāgaśca jāyate ||
इच्छानुसार प्राण-धारण करने से केवला-कुम्भक सिद्ध होता है। जब केवला-कुम्भक सिद्ध हो जाता है—रेचक और पूरक से रहित—तब तीनों लोकों में उसके लिए कुछ भी दुर्लभ नहीं रहता। पहले पसीना आता है; तब शरीर की मालिश/मर्दन कराना चाहिए। फिर प्राण-धारण बढ़ने पर क्रमशः, धीरे-धीरे, आसन में बैठे साधक के शरीर में कम्पन होता है। फिर अधिक अभ्यास से स्वयं ‘दर्दुरी’ (मेंढक-सा) भाव उत्पन्न होता है; जैसे मेंढक स्वभाव से उछल-उछलकर चलता है, वैसे पद्मासनस्थ योगी भूमि पर चलने लगता है। फिर और अधिक अभ्यास से भूमि-त्याग (उत्थान/उड़ान) भी उत्पन्न होता है।
Same as Yogatattva.50 (the supplied Yogatattva.51 repeats mantras 50–54): By retention of the breath as one wishes, kevala-kumbhaka is accomplished; when it is accomplished—free from exhalation and inhalation—nothing is unattainable in the three worlds. First sweat arises and one should have rubbing done; then gradual trembling occurs; then the frog-like state arises, and the yogin in padmāsana moves upon the ground; with further practice, abandonment of the ground arises.