Verse 43
Katharudra
प्रत्यगात्मतया भाति ज्ञानाद्वेदान्तवाक्यजात् ॥
शुद्धमीश्वरचैतन्यं जीवचैतन्यमेव च ।
प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयं च फलं तथा ॥
इति सप्तविधं प्रोक्तं भिद्यते व्यवहारतः ।
मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुद्धमित्यभिधीयते ॥
मायासंबन्धतश्चेशो जीवोऽविद्यावशस्तथा ।
अन्तःकरणसंबन्धात्प्रमातेत्यभिधीयते ॥
तथा तद्वृत्तिसंबन्धात्प्रमाणमिति कथ्यते ।
अज्ञातमपि चैतन्यं प्रमेयमिति कथ्यते ॥
तथा ज्ञातं च चैतन्यं फलमित्यभिधीयते ॥
प्रत्यक्-आत्मतया भाति । ज्ञानात् वेदान्त-वाक्य-जात् ॥
शुद्धम् ईश्वर-चैतन्यम् । जीव-चैतन्यम् एव च ।
प्रमाता च । प्रमाणम् च । प्रमेयम् च । फलम् तथा ॥
इति सप्त-विधम् प्रोक्तम् । भिद्यते व्यवहारतः ।
माया-उपाधि-विनिर्मुक्तम् शुद्धम् इति अभिधीयते ॥
माया-सम्बन्धतः च ईशः । जीवः अविद्या-वशः तथा ।
अन्तःकरण-सम्बन्धात् प्रमाता इति अभिधीयते ॥
तथा तत्-वृत्ति-सम्बन्धात् प्रमाणम् इति कथ्यते ।
अज्ञातम् अपि चैतन्यम् प्रमेयम् इति कथ्यते ॥
तथा ज्ञातम् च चैतन्यम् फलम् इति अभिधीयते ॥
pratyagātmatayā bhāti jñānād vedāntavākyajāt ||
śuddham īśvaracaitanyaṃ jīvacaitanyam eva ca |
pramātā ca pramāṇaṃ ca prameyaṃ ca phalaṃ tathā ||
iti saptavidhaṃ proktaṃ bhidyate vyavahārataḥ |
māyopādhivinirmuktaṃ śuddham ity abhidhīyate ||
māyāsambandhataś ceśo jīvo’vidyāvaśas tathā |
antaḥkaraṇasambandhāt pramātety abhidhīyate ||
tathā tadvṛttisambandhāt pramāṇam iti kathyate |
ajñātam api caitanyaṃ prameyam iti kathyate ||
tathā jñātaṃ ca caitanyaṃ phalam ity abhidhīyate ||
वेदान्त-वाक्यों के समूह से उत्पन्न ज्ञान द्वारा आत्मा प्रत्यगात्मा (अन्तर्मुख आत्मा) के रूप में प्रकाशित होती है। शुद्ध चैतन्य, ईश्वर-चैतन्य, जीव-चैतन्य, प्रमाता (जानने वाला), प्रमाण (ज्ञान का साधन), प्रमेय (ज्ञेय), तथा फल—यह सात प्रकार का भेद केवल व्यवहार-स्तर पर कहा गया है। जो माया-उपाधि से रहित है वह ‘शुद्ध’ कहलाता है। माया-संबंध से वही ‘ईश्वर’ कहा जाता है; अविद्या के वश से ‘जीव’। अन्तःकरण के संबंध से ‘प्रमाता’, और उसकी वृत्ति के संबंध से ‘प्रमाण’ कहा जाता है। अज्ञात चैतन्य ‘प्रमेय’ और ज्ञात चैतन्य ‘फल’ कहलाता है।
Through the knowledge arising from the collection of Vedāntic statements, (the Self) shines as the inner Self (pratyag-ātman). Pure consciousness, the consciousness of Īśvara, the consciousness of the jīva, the knower, the means of knowledge, the object of knowledge, and the result—thus it is said to be sevenfold, distinguished only at the level of empirical transaction. That which is free from the limiting adjunct of māyā is called ‘pure’. By association with māyā (it is called) Īśvara; the jīva is likewise under the control of avidyā. Through association with the inner organ (antaḥkaraṇa) it is called the knower; through association with its modification (vṛtti) it is called the means of knowledge. Consciousness, though unknown, is called the object of knowledge; and consciousness, when known, is called the result.