Verse 28
Katharudra
सारमेव रसं लब्ध्वा साक्षाद्देही सनातनम् ।
सुखी भवति सर्वत्र अन्यथा सुखता कुतः ॥
असत्यस्मिन् परानन्दे स्वात्मभूतेऽखिलात्मनाम् ।
को जीवति नरो जन्तुः को वा नित्यं विचेष्टते ॥
तस्मात् सर्वात्मना चित्ते भासमानो ह्यसौ नरः ।
आनन्दयति दुःखाढ्यं जीवात्मानं सदा जनः ॥
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्यत्वादिलक्षणे ।
निर्भेदं परमाद्वैतं विन्दते च महायतिः ॥
तदेवाभयम् अत्यन्तकल्याणं परमामृतम् ।
सद्रूपं परमं ब्रह्म त्रिपरिच्छेदवर्जितम् ॥
यदा ह्येवैष एतस्मिन्नल्पमप्यन्तरं नरः ।
विजानाति तदा तस्य भयं स्यान्नात्र संशयः ॥
अस्यैवानन्दकोशेन स्तम्बान्ता विष्णुपूर्वकाः ।
भवन्ति सुखिनो नित्यं तारतम्यक्रमेण तु ॥
तत्तत्पदविरक्तस्य श्रोत्रियस्य प्रसादिनः ।
स्वरूपभूत आनन्दः स्वयं भाति परे यथा ॥
निमित्तं किञ्चिदाश्रित्य खलु शब्दः प्रवर्तते ।
यतो वाचो निवर्तन्ते निमित्तानामभवतः ॥
निर्विशेषे परानन्दे कथं शब्दः प्रवर्तते ।
तस्मादेतन्मनः सूक्ष्मं व्यावृतं सर्वगोचरम् ॥
यस्माच्छ्रोत्रत्वगक्ष्यादिखादिकर्मेन्द्रियाणि च ॥
सारम् एव । रसम् । लब्ध्वा । साक्षात् । देही । सनातनम् ।
सुखी । भवति । सर्वत्र । अन्यथा । सुखता । कुतः ॥
असति । अस्मिन् । पर-आनन्दे । स्व-आत्म-भूते । अखिल-आत्मनाम् ।
कः । जीवति । नरः । जन्तुः । कः । वा । नित्यम् । विचेष्टते ॥
तस्मात् । सर्व-आत्मना । चित्ते । भासमानः । हि । असौ । नरः ।
आनन्दयति । दुःख-आढ्यम् । जीव-आत्मानम् । सदा । जनः ॥
यदा । हि । एव । एषः । एतस्मिन् । अदृश्यत्व-आदि-लक्षणे ।
निर्भेदम् । परम-अद्वैतम् । विन्दते । च । महा-यतिः ॥
तत् । एव । अभयम् । अत्यन्त-कल्याणम् । परम-अमृतम् ।
सत्-रूपम् । परमम् । ब्रह्म । त्रि-परिच्छेद-वर्जितम् ॥
यदा । हि । एव । एषः । एतस्मिन् । अल्पम् अपि । अन्तरम् । नरः ।
विजानाति । तदा । तस्य । भयम् । स्यात् । न । अत्र । संशयः ॥
अस्य । एव । आनन्द-कोशेन । स्तम्ब-अन्ताः । विष्णु-पूर्वकाः ।
भवन्ति । सुखिनः । नित्यम् । तारतम्य-क्रमेण । तु ॥
तत्-तत्-पद-विरक्तस्य । श्रोत्रियस्य । प्रसादिनः ।
स्वरूप-भूतः । आनन्दः । स्वयम् । भाति । परे । यथा ॥
निमित्तम् । किञ्चित् । आश्रित्य । खलु । शब्दः । प्रवर्तते ।
यतः । वाचः । निवर्तन्ते । निमित्तानाम् । अभवतः ॥
निर्विशेषे । पर-आनन्दे । कथम् । शब्दः । प्रवर्तते ।
तस्मात् । एतत् । मनः । सूक्ष्मम् । व्यावृतम् । सर्व-गोचरम् ॥
यस्मात् । श्रोत्र-त्वक्-अक्षि-आदि । खादि-कर्म-इन्द्रियाणि । च ॥
sāram eva rasaṃ labdhvā sākṣād dehī sanātanam |
sukhī bhavati sarvatra anyathā sukhatā kutaḥ ||
asaty asmin parānande svātmabhūte’khilātmanām |
ko jīvati naro jantuḥ ko vā nityaṃ viceṣṭate ||
tasmāt sarvātmanā citte bhāsamāno hy asau naraḥ |
ānandayati duḥkhāḍhyaṃ jīvātmānaṃ sadā janaḥ ||
yadā hy evaiṣa etasminn adṛśyatvādilakṣaṇe |
irbhedaṃ paramādvaitaṃ vindate ca mahāyatiḥ ||
tad evābhayam atyantakalyāṇaṃ paramāmṛtam |
sadrūpaṃ paramaṃ brahma triparicchedavarjitam ||
yadā hy evaiṣa etasminn alpam apy antaraṃ naraḥ |
vijānāti tadā tasya bhayaṃ syān nātra saṃśayaḥ ||
asyai vānandakośena stambāntā viṣṇupūrvakāḥ |
bhavanti sukhino nityaṃ tāratamyakrameṇa tu ||
tattatpadaviraktasya śrotriyasya prasādinaḥ |
svarūpabhūta ānandaḥ svayaṃ bhāti pare yathā ||
nimittaṃ kiñcid āśritya khalu śabdaḥ pravartate |
yato vāco nivartante nimittānām abhavataḥ ||
nirviśeṣe parānande kathaṃ śabdaḥ pravartate |
tasmād etan manaḥ sūkṣmaṃ vyāvṛtaṃ sarvagocaram ||
yasmāc chrotratvagakṣyādikhādikarmendriyāṇi ca ||
जो साधक ‘रस’ रूप सार को—सनातन देही आत्मा को—प्रत्यक्ष पा लेता है, वह सर्वत्र सुखी होता है; अन्यथा सुख कहाँ से आए? जो परमानन्द असत्य (विषय-रूप) नहीं, अपितु समस्त आत्माओं का स्वात्मा है—उसमें कौन मनुष्य या प्राणी जी सकता है, या कौन निरन्तर चेष्टा कर सकता है? इसलिए चित्त में सर्वात्मा रूप से प्रकाशमान वही पुरुष दुःख से भरे जीवात्मा को सदा आनन्दित करता है। जब यह महायति अदृश्यत्व आदि लक्षण वाले उस तत्त्व में भेदरहित परम अद्वैत को जान लेता है, वही परम अभय, अत्यन्त कल्याण और परम अमृत है—सत्स्वरूप परम ब्रह्म, त्रिविध परिछेद से रहित। परन्तु जब कोई पुरुष उसमें किंचित् भी भेद देखता है, तब उसके लिए भय उत्पन्न होता है—इसमें संशय नहीं। इसी आनन्दकोश के कारण तृण से लेकर विष्णु पर्यन्त (और आगे) सब प्राणी नित्य सुखी होते हैं, परन्तु तारतम्य के क्रम से। पद-पद के भोगों से विरक्त, श्रोत्रिय और प्रसन्नचित्त साधक के लिए स्वरूपभूत आनन्द परब्रह्म में स्वयं प्रकाशित होता है। शब्द किसी निमित्त का आश्रय लेकर ही चलता है; निमित्त के अभाव में वाणी वहाँ से लौट आती है। निर्विशेष परमानन्द में शब्द कैसे चले? इसलिए यह मन अत्यन्त सूक्ष्म है और सर्वविषयों से निवृत्त है; इसी से श्रोत्र, त्वक्, चक्षु आदि ज्ञानेन्द्रियाँ और कर्मेन्द्रियाँ प्रवृत्त होती हैं।
Having obtained the very essence as ‘rasa’—the eternal embodied Self directly—one becomes happy everywhere; otherwise, whence could happiness arise? In this supreme bliss, which is not an object of empirical reality and which is the very Self of all selves, what man or creature could live, or who could ceaselessly act? Therefore, that Person shining in the mind as the all-Self continually gladdens the sorrow-laden individual self. When indeed this great renunciant realizes, in That characterized by invisibility and the like, the non-difference—supreme non-duality—That alone is fearlessness, the highest good, the supreme nectar: Brahman of the nature of Being, without the three limitations. But when a man cognizes even the slightest difference in That, then for him fear arises—of this there is no doubt. By this very sheath of bliss, beings from a blade of grass up to Viṣṇu and beyond are happy eternally, though in a graded hierarchy. For the serene, learned one (śrotriya) who is dispassionate toward all states, the bliss that is his own nature shines of itself in the Supreme. Speech operates only by relying on some conditioning basis; from That, words return, because the conditioning bases are absent. In the attributeless supreme bliss, how could speech function? Therefore this mind is subtle, withdrawn from all objects—(and from it proceed) the ear, skin, eye, and the rest, and the organs of action.