Verse 22
Katharudra
अस्थिस्नाय्वादिरूपोऽयं शरीरं भाति देहिनाम् ।
योऽयमन्नमयो ह्यात्मा भाति सर्वशरीरिणः ॥
ततः प्राणमयो ह्यात्मा विभिन्नश्चान्तरः स्थितः ।
ततो विज्ञान आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरः स्वतः ॥
आनन्दमय आत्मा तु ततोऽन्यश्चान्तरस्थितः ।
योऽयमन्नमयः सोऽयं पूर्णः प्राणमयेन तु ॥
मनोमयेन प्राणोऽपि तथा पूर्णः स्वभावतः ।
तथा मनोमयो ह्यात्मा पूर्णो ज्ञानमयेन तु ॥
आनन्देन सदा पूर्णः सदा ज्ञानमयः सुखम् ।
तथानन्दमयश्चापि ब्रह्मणोऽन्येन साक्षिणा ॥
सर्वान्तरेण पूर्णश्च ब्रह्म नान्येन केनचित् ।
यदिदं ब्रह्मपुच्छाख्यं सत्यज्ञानद्वयात्मकम् ॥
अस्थि-स्नाय्वादि-रूपः अयम् शरीरम् भाति देहिनाम् ।
यः अयम् अन्न-मयः हि आत्मा भाति सर्व-शरीरिणः ॥
ततः प्राण-मयः हि आत्मा विभिन्नः च अन्तरः स्थितः ।
ततः विज्ञानः आत्मा तु ततः अन्यः च अन्तरः स्वतः ॥
आनन्द-मयः आत्मा तु ततः अन्यः च अन्तर-स्थितः ।
यः अयम् अन्न-मयः सः अयम् पूर्णः प्राण-मयेन तु ॥
मनो-मयेन प्राणः अपि तथा पूर्णः स्व-भावतः ।
तथा मनो-मयः हि आत्मा पूर्णः ज्ञान-मयेन तु ॥
आनन्देन सदा पूर्णः सदा ज्ञान-मयः सुखम् ।
तथा आनन्द-मयः च अपि ब्रह्मणः अन्येन साक्षिणा ॥
सर्व-अन्तरेण पूर्णः च ब्रह्म न अन्येन केनचित् ।
यत् इदम् ब्रह्म-पुच्छ-आख्यम् सत्य-ज्ञान-द्वय-आत्मकम् ॥
asthisnāyvādirūpo ’yaṃ śarīraṃ bhāti dehinām |
yo ’yam annamayo hy ātmā bhāti sarvaśarīriṇaḥ ||
tataḥ prāṇamayo hy ātmā bhinnaś cāntaraḥ sthitaḥ |
tato vijñāna ātmā tu tato ’nyaś cāntaraḥ svataḥ ||
ānandamaya ātmā tu tato ’nyaś cāntarasthitaḥ |
yo ’yam annamayaḥ so ’yaṃ pūrṇaḥ prāṇamayena tu ||
manomayena prāṇo ’pi tathā pūrṇaḥ svabhāvataḥ |
tathā manomayo hy ātmā pūrṇo jñānamayena tu ||
ānandena sadā pūrṇaḥ sadā jñānamayaḥ sukham |
tathānandamayaś cāpi brahmaṇo ’nyena sākṣiṇā ||
sarvāntareṇa pūrṇaś ca brahma nānyena kenacit |
yad idaṃ brahmapucchākhyaṃ satyajñānadvayātmakam ||
अस्थि, स्नायु आदि से बना यह शरीर देहधारियों को प्रतीत होता है। सब शरीरधारियों में अन्नमय आत्मा प्रकट होती है। उसके भीतर उससे भिन्न प्राणमय आत्मा स्थित है; उसके भीतर विज्ञानमय आत्मा; और उसके भीतर उससे भी भिन्न आनन्दमय आत्मा स्थित है। अन्नमय प्राणमय से परिपूर्ण है; प्राण स्वभावतः मनोमय से परिपूर्ण है; मनोमय ज्ञानमय से परिपूर्ण है। ज्ञानमय सदा आनन्द—सुख—से परिपूर्ण रहता है। और आनन्दमय भी ब्रह्म से भिन्न साक्षी द्वारा प्रकाशित होता है। ब्रह्म ही सबके अन्तर में पूर्ण है, किसी अन्य से नहीं। यही ‘ब्रह्मपुच्छ’ कहलाता है, सत्य और ज्ञान—इन दोनों के स्वरूप वाला।
This body, having the form of bones, sinews, and the like, appears for embodied beings. That self which is made of food (annamaya) appears for all who have bodies. Then the self made of vital breath (prāṇamaya), distinct, is situated within. Then the self of cognition/understanding (vijñāna) is within, distinct from that; then the self made of bliss (ānandamaya) is within, distinct from that. This self made of food is filled by the self made of vital breath; the vital-breath self, in its nature, is filled by the mind-made (manomaya); likewise the mind-made self is filled by the knowledge-made (jñānamaya). The knowledge-made is ever filled with bliss—happiness. And the bliss-made too is (filled/illumined) by the witness, other than Brahman. Brahman is full within all, not by anything else. This is called the ‘tail of Brahman’ (brahmapuccha), having the nature of the pair: truth and knowledge.