Adhyaya 139
Prabhasa KhandaPrabhasa Kshetra MahatmyaAdhyaya 139

Adhyaya 139

ईश्वर बताते हैं कि ब्रह्मकुण्ड के निकट स्थित, दरिद्रता-नाशक चित्रादित्य के दर्शन हेतु जाना चाहिए। इसकी कथा में धर्मपरायण कायस्थ मित्र का वर्णन है, जो प्राणियों के हित में रत था। उसके दो संतानें—पुत्र चित्र और पुत्री चित्रा—थीं। मित्र के निधन के बाद पत्नी सती हो गई; दोनों बालक-बालिका की रक्षा ऋषियों ने की और आगे चलकर वे प्रभास क्षेत्र में तप करने लगे। चित्र ने भास्कर (सूर्य) की स्थापना कर विधिपूर्वक पूजन किया और परंपरा से प्राप्त स्तोत्र का जप किया, जिसमें सूर्य के अड़सठ गुप्त/वैदिक नाम हैं, जो उन्हें भारत के अनेक तीर्थों से जोड़ते हैं। इन नामों के श्रवण-जप से पापक्षय, इच्छित फल (राज्य, धन, संतान, सुख), रोग-निवारण और बंधन-मुक्ति बताई गई है। प्रसन्न होकर सूर्य ने चित्र को कर्म और ज्ञान में परिपक्वता दी; फिर धर्मराज ने उसे चित्रगुप्त—विश्व के कर्मों का लेखा रखने वाला—नियुक्त किया। अंत में विशेषतः सप्तमी तिथि पर पूजन-विधान और दान—घोड़ा, म्यान सहित तलवार, तथा ब्राह्मण को स्वर्ण—यात्रा के पुण्य हेतु बताए गए हैं।

Shlokas

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततो गच्छेन्महादेवि चित्रादित्यमनुत्तमम् । तस्यैव दक्षिणे भागे व्रह्मकुण्डसमीपतः

ईश्वर बोले—तब, हे महादेवी, अनुपम चित्रादित्य के धाम को जाना चाहिए; और उसी के दक्षिण भाग में, ब्रह्मकुण्ड के समीप।

Verse 2

महाप्रभावो देवेशि सर्वदारिद्र्यनाशनः । मित्रो नाम पुरा देवि धर्मात्माऽभूद्धरातले । कायस्थः सर्वभूतानां नित्यं भूतहिते रतः

हे देवेशी, यह (तीर्थ/देवता) महाप्रभावी है और समस्त दरिद्रता का नाश करने वाला है। प्राचीन काल में, हे देवी, धरती पर ‘मित्र’ नाम का एक धर्मात्मा कायस्थ था, जो नित्य सब प्राणियों के हित में रत रहता था।

Verse 3

तस्यापत्यद्वयं जज्ञ ऋतुकालाभिगामिनः । पुत्रः परमतेजस्वी चित्रोनाम वरानने

उचित ऋतु में उससे दो संतानें उत्पन्न हुईं। हे सुन्दर-मुखी! उनमें एक परम तेजस्वी पुत्र था, जिसका नाम चित्र था।

Verse 4

तथा चित्राऽभवत्कन्या रूपाढ्या शीलमंडना

उसी प्रकार ‘चित्रा’ नाम की कन्या भी उत्पन्न हुई, जो रूप-सम्पन्न थी और शील-गुणों से अलंकृत थी।

Verse 5

आभ्यां तु जातमात्राभ्यां मित्रः पञ्चत्वमेयिवान् । अथ तस्य वरा भार्या सह तेनाग्निमाविशत्

परन्तु वे दोनों अभी-अभी जन्मे ही थे कि मित्र पंचत्व को प्राप्त हो गया। तब उसकी श्रेष्ठ पत्नी भी उसके साथ अग्नि में प्रविष्ट हो गई।

Verse 6

अथ तौ बालकौ दीनावृषिभिः परिपालितौ । वृद्धिं गतौ महारण्ये बालावेव स्थितौ व्रते

तब वे दोनों दीन बालक ऋषियों द्वारा पाले गए। वे महान वन में बढ़े और व्रत-नियमों में ऐसे स्थित रहे मानो अब भी बालक ही हों।

Verse 7

प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपः परममास्थितौ । प्रतिष्ठाप्य महा देवं भास्करं वारितस्करम्

प्रभास-क्षेत्र में पहुँचकर उन्होंने परम तप का आश्रय लिया। और जलजन्य भय तथा चोरों का नाश करने वाले महादेव भास्कर की प्रतिष्ठा की।

Verse 8

पूजयामास धर्मात्मा धूपमाल्यानुलेपनैः । वसिष्ठकथितैश्चैव ह्यष्टषष्टिसमन्वितैः । नामभिः सूर्यदेवेशं तुष्टाव प्राञ्जलिः प्रभुम्

उस धर्मात्मा ने धूप, मालाएँ और चन्दनादि लेप से पूजा की। वसिष्ठ द्वारा कहे गए अड़सठ नामों से, हाथ जोड़कर, देवों के देव सूर्य-प्रभु की स्तुति की।

Verse 9

चित्र उवाच । प्रणम्य शिरसा देवं भास्करं गगनाधिपम् । आदिदेवं जगन्नाथं पापघ्नं रोगनाशनम्

चित्र ने कहा—मैं मस्तक झुकाकर गगनाधिपति भास्कर देव को प्रणाम करता हूँ। वे आदिदेव, जगन्नाथ, पापहारी और रोगनाशक हैं।

Verse 10

सहस्राक्षं सहस्रांशुं सहस्रकिरणद्युतिम्

मैं सहस्र नेत्रों वाले, सहस्र किरणों वाले, सहस्र रश्मियों से दीप्तिमान प्रभु की स्तुति करता हूँ।

Verse 11

तमहं संस्तविष्यामि संपृक्तं गुह्यनामभिः । मुंडीरस्वामिनं प्रातर्गंगासागरसंगमे । कालप्रियं तु मध्याह्ने यमुनातीरमाश्रितम्

मैं उस प्रभु का गूढ़ (पवित्र) नामों से युक्त होकर स्तवन करूँगा—प्रातः गंगा-सागर संगम पर ‘मुंडीरस्वामी’ रूप में, और मध्याह्न में यमुना-तट पर स्थित ‘कालप्रिय’ रूप में।

Verse 12

मूलस्थानं चास्तमने चन्द्रभागातटे स्थितम् । यत्र सांबः स्वयं सिद्ध उपवासपरायणः

और अस्तकाल में चन्द्रभागा-तट पर स्थित ‘मूलस्थान’ है, जहाँ उपवास-परायण सांब ने स्वयं सिद्धि प्राप्त की।

Verse 13

वाराणस्यां लोहिताक्षं गोभिलाक्षे बृहन्मुखम् । प्रयागेषु प्रतिष्ठानं वृद्धादित्यं महाद्युतिम्

वाराणसी में वे ‘लोहिताक्ष’ हैं, गोभिलाक्ष में ‘बृहन्मुख’। प्रयागों में ‘प्रतिष्ठान’ तथा महान् तेजस्वी ‘वृद्धादित्य’ हैं।

Verse 14

कोट्यक्षे द्वादशादित्यं गंगादित्यं चतुर्घटे । नैमिषे चैव गोघ्ने च भद्रं भद्रपुटे स्थितम्

कोट्यक्ष में वे ‘द्वादशादित्य’ हैं, चतुर्घट में ‘गंगादित्य’। नैमिष में भी और गोघ्न में ‘भद्र’—जो भद्रपुट में स्थित हैं।

Verse 15

जयायां विजयादित्यं प्रभासे स्वर्णवेतसम् । कुरुक्षेत्रे च सामंतं त्रिमंत्रं च इलावृते

जया में वे ‘विजयादित्य’ हैं, प्रभास में ‘स्वर्णवेतस’। कुरुक्षेत्र में ‘सामंत’ और इलावृत में ‘त्रिमंत्र’ रूप से विराजते हैं।

Verse 16

महेन्द्रे क्रमणादित्यमृणे सिद्धेश्वरं विदुः । कौशांब्यां पद्मबोधं च ब्रह्मबाहौ दिवाकरम्

महेन्द्र पर्वत पर वे ‘क्रमणादित्य’ हैं, ऋण में ‘सिद्धेश्वर’ कहे जाते हैं। कौशाम्बी में ‘पद्मबोध’ और ब्रह्मबाहु में ‘दिवाकर’ हैं।

Verse 17

केदारे चण्डकांतिं च नित्ये च तिमिरापहम् । गंगामार्गे शिवद्वारमादित्यं भूप्रदी पने

केदार में वे ‘चण्डकान्ति’ हैं, नित्य में ‘तिमिरापह’—अंधकार हरने वाले। गंगामार्ग में वे ‘शिवद्वार-आदित्य’ हैं, जो पृथ्वी को प्रकाश देते हैं।

Verse 18

हंसं सरस्वतीतीरे विश्वामित्रं पृथूदके । उज्जयिन्यां नरद्वीपं सिद्धायाममलद्युतिम्

सरस्वती के तट पर वे ‘हंस’ हैं, पृथूदक में ‘विश्वामित्र’; उज्जयिनी में ‘नरद्वीप’ और सिद्धा में ‘अमलद्युति’—निर्मल तेजस्वी।

Verse 19

सूर्यं कुन्तीकुमारे च पञ्चनद्यां विभावसुम् । मथुरायां विमलादित्यं संज्ञादित्यं तु संज्ञिके

कुन्तीकुमारे में वे ‘सूर्य’ रूप से पूजित हैं, पञ्चनदी में ‘विभावसु’; मथुरा में ‘विमलादित्य’ और संज्ञिका में ‘संज्ञादित्य’।

Verse 20

श्रीकण्ठे चैव मार्तण्डं दशार्णे दशकं स्मृतम् । गोधने गोपतिं देवं कर्णं चैव मरुस्थले

श्रीकण्ठ में वे ‘मार्तण्ड’ कहलाते हैं, दशार्ण में ‘दशक’ स्मरणीय हैं; गोधन में दिव्य ‘गोपति’ और मरुस्थल में ‘कर्ण’।

Verse 21

पुष्पं देवपुरे चैव केशवार्कं तु लोहिते । वैदिशे चैव शार्दूलं शोणे वारुणवासिनम्

देवपुर में वे ‘पुष्प’ रूप से स्तुत हैं, लोहित में ‘केशवार्क’; वैदिश में ‘शार्दूल’ और शोण में ‘वारुणवासिन्’।

Verse 22

वर्धमाने च सांबाख्यं कामरूपे शुभंकरम् । मिहिरं कान्यकुब्जे च मंदारं पुण्यवर्धने

वर्धमान में वे ‘सांबाख्य’ कहलाते हैं, कामरूप में ‘शुभंकर’; कान्यकुब्ज में ‘मिहिर’ और पुण्यवर्धन में ‘मंदार’।

Verse 23

गन्धारे क्षोभणादित्यं लंकायाममरद्युतिम् । कर्णादित्यं च चंपायां प्रबोधे शुभदर्शिनम्

गन्धार में वे “क्षोभणादित्य” कहलाते हैं; लंका में “अमरद्युति”; चम्पा में “कर्णादित्य”; और प्रबोध में “शुभदर्शिन” नाम से पूजित हैं।

Verse 24

द्वारा वत्यां तु पार्वत्यं हिमवन्ते हिमापहम् । महातेजं तु लौहित्ये अमलांगे च धूजटिम्

द्वारावती में वे “पार्वत्य” कहलाते हैं; हिमवन्त में “हिमापह”; लौहित्य में “महातेज”; और अमलाङ्ग में “धूजटि” नाम से विख्यात हैं।

Verse 25

रोहिके तु कुमाराख्यं पद्मायां पद्मसंभवम् । धर्मादित्यं तु लाटायां मर्द्दके स्थविरं विदुः

रोहिक में वे “कुमाराख्य” कहलाते हैं; पद्मा में “पद्मसम्भव”; लाटा में “धर्मादित्य”; और मर्द्दक में “स्थविर” नाम से जाने जाते हैं।

Verse 26

सुखप्रदं तु कौबेर्यां कोसले गोपतिं तथा । कौंकणे तु पद्मदेवं तापनं विन्ध्यपर्वते

कौबेरी में वे “सुखप्रद” हैं; कोसल में “गोपति”; कोंकण में “पद्मदेव”; और विन्ध्य पर्वत पर “तापन” नाम से प्रसिद्ध हैं।

Verse 27

त्वष्टारं चैव काश्मीरे चरित्रे रत्नसंभवम् । पुष्करे हेमगर्भस्थं विद्यात्सूर्यं गभस्तिके

कश्मीर में वे “त्वष्टा” कहलाते हैं; चरित्र में “रत्नसम्भव”; पुष्कर में “हेमगर्भस्थ”; और गभस्तिका में उन्हें “सूर्य” नाम से जानना चाहिए।

Verse 28

प्रकाशायां तु मुज्झालं तीर्थग्रामे प्रभाकरम् । कांपिल्ये रिल्लकादित्यं धनके धनवासिनम्

प्रकाशा में वह ‘मुज्झाल’ कहलाता है; तीर्थग्राम में ‘प्रभाकर’; कांपिल्य में ‘रिल्लकादित्य’; और धनक में ‘धनवासिन’ के नाम से प्रसिद्ध है।

Verse 29

अनलं नर्मदातीरे सर्वत्र गमनाधिकम् । अष्टषष्टिं तु देवस्य भास्करस्यामितद्युतेः

नर्मदा-तट पर ‘अनल’ नामक व्रत/अनुष्ठान है, जो सर्वत्र श्रेष्ठ गमन-स्वातंत्र्य देने वाला प्रसिद्ध है। वहाँ अमित तेजस्वी भास्कर देव की अष्टषष्टि-विध स्तुति-पूजा करनी चाहिए।

Verse 30

प्रातरुत्थाय वै नित्यं शक्तिमाञ्छुचिमान्नरः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

जो पुरुष प्रतिदिन प्रातः उठकर—शक्तिमान और शुद्ध होकर—इस स्तुति का पाठ करता है या इसे सुनता भी है, वह समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।

Verse 31

राज्यार्थी लभते राज्यं धनार्थी लभते धनम् । पुत्रार्थी लभते पुत्रान्सौख्यार्थी लभते सुखम्

राज्य चाहने वाला राज्य पाता है, धन चाहने वाला धन पाता है। पुत्र चाहने वाला पुत्र पाता है, और सुख चाहने वाला सुख पाता है।

Verse 32

रोगार्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् । यान्यान्प्रार्थयते कामांस्तांस्तान्प्राप्नोति मानवः

रोग से पीड़ित रोग से मुक्त होता है, और बंधा हुआ बंधन से छूट जाता है। मनुष्य जो-जो कामनाएँ प्रार्थना से माँगता है, उन्हें वह क्रमशः प्राप्त करता है।

Verse 33

ईश्वर उवाच । एवं च स्तुवतस्तस्य चित्रस्य विमलात्मनः । ततस्तुष्टः सहस्रांशुः कालेन महता विभुः

ईश्वर बोले—उस निर्मलात्मा चित्र के इस प्रकार स्तुति करते रहने पर, बहुत समय बीतने के बाद, सहस्रांशु सूर्यदेव प्रसन्न हुए।

Verse 34

अब्रवीद्वत्स भद्रं ते वरं वरय सुव्रत

(सूर्य ने) कहा—वत्स, तुम्हारा कल्याण हो। हे सुव्रत, कोई वर माँग लो।

Verse 35

सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो भगवंस्तीक्ष्णदीधितेः । प्रौढत्वं सर्वकार्येषु नय मां ज्ञानितां तथा

उसने कहा—हे तीक्ष्ण तेज वाले भगवन्, यदि आप मुझ पर प्रसन्न हैं, तो मुझे सब कार्यों में प्रौढ़ता प्रदान करें और मुझे सच्चे ज्ञान की अवस्था तक भी ले चलें।

Verse 36

तत्तथेति प्रति ज्ञातं सूर्येण वरवर्णिनि । ततः सर्वज्ञतां प्राप्तश्चित्रो मित्रकुलोद्भवः

वरवर्णिनी (सभा) में सूर्य ने कहा—“तथास्तु।” तब मित्रकुल में उत्पन्न चित्र ने सर्वज्ञता प्राप्त की।

Verse 37

तं ज्ञात्वा धर्मराजस्तु बुद्ध्या परमया युतम् । चिंतयामास मेधावी लेख कोऽयं भवेद्यदि

उसे परम बुद्धि से युक्त जानकर, मेधावी धर्मराज ने विचार किया—“यदि यह मेरा लेखक (लेखक) हो, तो क्या-क्या सिद्ध हो सकता है?”

Verse 38

ततो मे सर्वसिद्धिः स्यान्निर्वृतिश्च परा भवेत् । एवं चिंतयतस्तस्य धर्मराजस्य भामिनि

“तब समस्त सिद्धियाँ मेरी होंगी और परम तृप्ति उत्पन्न होगी।” हे भामिनि, धर्मराज ऐसा ही मन में विचार कर रहे थे—(आगे कथा चलती है)।

Verse 39

अग्नितीर्थे गते चित्रे स्ना नार्थं लवणाम्भसि । स तत्र प्रविशन्नेव नीतस्तु यमकिंकरैः

चित्र अग्नितीर्थ में समुद्र के लवण जल में स्नान करने गया; वहाँ प्रवेश करते ही यम के किंकरों ने उसे पकड़कर ले गए।

Verse 40

सशरीरो महादेवि यमादेशपरायणैः । स चित्रगुप्तनामाऽभूद्विश्वचारित्रलेखकः

हे महादेवि, यम के आदेश में तत्पर दूतों द्वारा वह देह सहित ले जाया गया; और वह ‘चित्रगुप्त’ नाम से समस्त जगत् के आचरण का लेखाकार बना।

Verse 41

चित्रादित्येतिनामाऽभूत्ततो लोके वरानने

तब, हे वरानने, लोक में वह ‘चित्रादित्य’ नाम से प्रसिद्ध हुआ।

Verse 42

सप्तम्यां नियताहारो यस्तं पूजयते नरः । सप्त जन्मानि दारिद्र्यं न दुःखं तस्य जायते

जो मनुष्य सप्तमी को संयमित आहार रखकर उसका पूजन करता है, उसके लिए सात जन्मों तक न दरिद्रता उत्पन्न होती है, न दुःख।

Verse 43

तत्रैव चाश्वो दातव्यः सकोषं खड्गमेव च । हिरण्यं चैव विप्राय एवं यात्राफलं लभेत्

वहीं घोड़े का दान करे, म्यान सहित खड्ग भी दे; और ब्राह्मण को सुवर्ण अर्पित करे—इस प्रकार तीर्थयात्रा का फल प्राप्त होता है।

Verse 139

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीति साहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे प्रथमे प्रभासक्षेत्रमाहात्म्ये चित्रादित्यमाहात्म्यवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीस्कन्दमहापुराण की एकाशीति-साहस्री संहिता के सप्तम प्रभासखण्ड के प्रथम प्रभासक्षेत्रमाहात्म्य में ‘चित्रादित्यमाहात्म्य-वर्णन’ नामक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।