Adhyaya 33
Prabhasa KhandaArbudha KhandaAdhyaya 33

Adhyaya 33

पुलस्त्य पार्थेश्वर-तीर्थ की यात्रा का वर्णन करते हैं, जिसे पाप-नाशक कहा गया है; इसके दर्शन मात्र से अनेक प्रकार के अपराधों से मुक्ति बताई गई है (श्लो. 1)। वहीं देवल की प्रिया, पतिव्रता पार्था का परिचय मिलता है, जो उस स्थान पर तप करती है (श्लो. 2)। पूर्वजन्म में वह एक निःसंतान ऋषि की पत्नी थी; गहरे वैराग्य से युक्त होकर वह अर्बुद पर्वत पर गई और दीर्घकाल तक वायु-आहार, उपवास तथा मन की समता के साथ कठोर तप करती रही (श्लो. 3–4)। हजार वर्ष पूर्ण होने पर पृथ्वी फटकर एक शिवलिंग प्रकट हुआ और आकाशवाणी ने उसे परम पावन लिंग बताकर, उसकी भक्ति से प्रकट होने की बात कही तथा पूजन का आदेश दिया (श्लो. 5–6)। वाणी यह भी कहती है कि निर्दिष्ट संकल्प से किया गया पूजन इच्छित फल देता है और यह लिंग ‘पार्थेश्वर’ नाम से प्रसिद्ध होगा (श्लो. 7–8)। पार्था ने विस्मयपूर्वक पूजन किया और वंश-धारक सौ पुत्रों की प्राप्ति का प्रसंग जुड़ता है; तीर्थ की कीर्ति फैलती है और शुद्ध गुफा-जलस्रोत का उल्लेख आता है (श्लो. 9–10)। वहाँ स्नान और भक्तिपूर्वक लिंग-दर्शन से संतान-संबंधी सांसारिक दुःख दूर होता है; शुक्ल पक्ष की चतुर्दशी को उपवास सहित रात्रि-जागरण करने से पुत्र-लाभ बताया गया है (श्लो. 11–12)। साथ ही वहाँ किया गया पिण्ड-निर्वापण पितरों को अनुग्रह से पुत्रत्व-सदृश लाभ प्रदान करता है (श्लो. 13)।

Shlokas

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । ततः पार्थेश्वरं गच्छेदेवं पातकनाशनम् । यं दृष्ट्वा मानवः सम्यङ्मुच्यते सर्वपातकैः

पुलस्त्य बोले—तत्पश्चात पाप-नाशक पार्थेश्वर के दर्शन को जाना चाहिए; जिसके सम्यक् दर्शन से मनुष्य सब पापों से मुक्त हो जाता है।

Verse 2

पार्थानाम्न्यभवत्साध्वी देवलस्य प्रिया सती । तया पूर्वं तपस्तप्तं तत्र स्थाने महीपते

देवल की प्रिया, पतिव्रता साध्वी ‘पार्था’ नाम की थी; हे महीपते, उसी स्थान पर उसने पूर्वकाल में तप किया था।

Verse 3

सा पूर्वमभवद्वंध्या ऋषिपत्नी यशस्विनी । वैराग्यं परमं गत्वा ततश्चैवार्बुदं गता

वह यशस्विनी ऋषिपत्नी पहले वंध्या थी; परम वैराग्य को प्राप्त करके वह तब अर्बुद पर्वत को गई।

Verse 4

वायुभक्षा निराहारा समचित्ताऽसने स्थिता । ततो वर्षसहस्रांते भक्त्या तस्या महीपते

वायु का ही आहार लेकर, निराहार रहकर, समचित्त होकर आसन में स्थित—हे महीपते, उसकी भक्ति से सहस्र वर्ष के अंत में (फल प्रकट हुआ)।

Verse 5

उद्भिद्य धरणीपृष्ठं सहसा लिंगमुत्थितम् । एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी

पृथ्वी के पृष्ठ को विदीर्ण करके सहसा एक लिंग प्रकट हुआ; उसी क्षण एक अशरीरी वाणी बोली।

Verse 6

पूजयैतन्महाभागे शिवलिंगं सुपावनम् । त्वद्भक्त्या धरणीपृष्ठान्निःसृतं कामदं महत्

हे महाभागे! इस परम पावन शिवलिंग की पूजा करो। तुम्हारी भक्ति से यह धरती की सतह से प्रकट हुआ है—महान और मनोकामना-पूर्ण करने वाला।

Verse 7

यो यं काममभिध्यायन्पूजयिष्यति मानवः । अन्योपि तदभिप्रेतं प्राप्स्यते नात्र संशयः

जो मनुष्य जिस कामना को मन में धारण करके इसकी पूजा करेगा, वह उस अभिलषित फल को अवश्य पाएगा—इसमें कोई संशय नहीं।

Verse 8

पार्थेश्वराख्यमेतद्धि लोके ख्यातिं गमिष्यति । एवमुक्त्वा ततो वाणी विरराम महीपते

यह निश्चय ही ‘पार्थेश्वर’ नाम से लोक में प्रसिद्ध होगा। ऐसा कहकर, हे राजन्, वह दिव्य वाणी शांत हो गई।

Verse 9

ततः सा विस्मयाविष्टा पूजयामास तत्तदा । ततः पुत्रशतं प्राप्तं दिव्यं वंशधरं तथा

तब वह विस्मय से भरकर उसी समय उसकी पूजा करने लगी। तत्पश्चात् उसे सौ पुत्र प्राप्त हुए—दिव्य और वंश को धारण करने योग्य।

Verse 10

ततः प्रभृति तल्लिंगं विख्यातं धरणीतले । तत्रास्ति निर्मलं तोयं गिरिगह्वरनिःसृतम्

तब से वह लिंग पृथ्वी पर विख्यात हो गया। वहाँ पर्वत-गुहा से निकला हुआ निर्मल जल भी है।

Verse 11

तत्र स्नात्वा नरः सम्यग्यस्तं पश्यति भावतः । न स पश्यति संसारे दुःखं संतानसंभवम्

वहाँ विधिपूर्वक स्नान करके जो पुरुष सच्ची भक्ति से भगवान् का दर्शन करता है, वह संसार में संतान-हीनता से उत्पन्न दुःख नहीं भोगता।

Verse 12

शुक्लपक्षे चतुर्द्दश्यां जागरं तस्य चाग्रतः । यः करोति निराहारः स पुत्रं लभते धुवम्

शुक्ल पक्ष की चतुर्दशी को जो उसके सम्मुख निराहार रहकर जागरण करता है, वह निश्चय ही पुत्र प्राप्त करता है।

Verse 13

पिंडनिर्वापणं तत्र यः करोति समाहितः । तस्य पुत्रत्वमायाति पितरस्तत्प्रसादतः

वहाँ जो एकाग्रचित्त होकर पिण्ड-निर्वापण (पितृ-तर्पण) करता है, पितरों की कृपा से उसे पुत्रत्व—संतान-लाभ—प्राप्त होता है।

Verse 33

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे तृतीयेऽर्बुदखंडे पार्थेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

इस प्रकार श्रीस्कन्दमहापुराण की एकाशीतिसाहस्री संहिता के सप्तम प्रभासखण्ड के तृतीय अर्बुदखण्ड में ‘पार्थेश्वर-माहात्म्य-वर्णन’ नामक तैंतीसवाँ अध्याय समाप्त हुआ।