
अध्याय 239 में ब्रह्मा–नारद संवाद है। नारद पूछते हैं कि हरि के शयन-भाव में विशेषतः षोडशोपचार (सोलह सेवाओं) से पूजा कैसे की जाए; वे उसका विस्तृत विधान जानना चाहते हैं। ब्रह्मा वेद-प्रामाण्य के आधार पर बताते हैं कि विष्णु-भक्ति का मूल वेद है और पूजा-क्रम वेद–ब्राह्मण–अग्नि–यज्ञ की पवित्र परंपरा से जुड़ा है। फिर चातुर्मास्य का माहात्म्य कहा गया है—इस काल में हरि का जल-सम्बद्ध रूप से चिंतन किया जाता है; जल से अन्न, और अन्न से विष्णु-सम्बद्ध पवित्र तत्त्व का संबंध बताया गया है। अर्पण-उपचारों को संसार के बार-बार आने वाले क्लेशों से रक्षा करने वाला कहा गया है। अंतः/बहिः न्यास, वैकुण्ठ-रूप का आवाहन, फिर आसन, पाद्य, अर्घ्य, आचमन, सुगंधित व तीर्थ-जल से स्नान, वस्त्र-दान, यज्ञोपवीत का महत्त्व, चंदन-लेपन, शुद्ध श्वेत पुष्पों से पूजा, मंत्रों सहित धूप, और अंत में दीपदान का क्रम वर्णित है। दीपदान को अंधकार और पाप का शक्तिशाली नाशक कहा गया है। पूरे अध्याय में यह शर्त बार-बार आती है कि फल श्रद्धा से ही सिद्ध होता है, और पूजा को नैतिक-आध्यात्मिक अनुशासन के रूप में रखा गया है। चातुर्मास्य में दीपदान आदि के प्रबल फल-श्रुति के साथ अध्याय समाप्त होता है।
Verse 1
नारद उवाच । उपचारैः षोडशभिः पूजनं क्रियते कथम् । ते के षोडश भावाः स्युर्नित्यं ये शयने हरेः
नारद ने कहा—सोलह उपचारों से पूजन कैसे किया जाता है? और हरि के शयन-काल में जो सोलह भाव नित्य अर्पित किए जाते हैं, वे कौन-से हैं?
Verse 2
एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे प्रजापते । तव प्रसादमासाद्य जगत्पूज्यो भवाम्यहम्
हे प्रजापते! मैं पूछता हूँ—यह सब मुझे विस्तार से बताइए। आपकी कृपा प्राप्त करके मैं जगत में पूज्य होने योग्य बनूँगा।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । विष्णुभक्तिर्दृढा कार्या वेदशास्त्रविधानतः । वेदमूलमिदं सर्वं वेदो विष्णुः सनातनः
ब्रह्मा ने कहा—वेद और शास्त्र की विधि के अनुसार विष्णु-भक्ति को दृढ़ करना चाहिए। यह सब वेद-मूल है; और वेद स्वयं सनातन विष्णु हैं।
Verse 4
ते वेदा ब्राह्मणाधारा ब्राह्मणाश्चाग्निदैवताः । अग्नौ प्रास्ताहुतिर्विप्रो यज्ञे देवं यजन्सदा
वेदा ब्राह्मणों पर आश्रित हैं और ब्राह्मण अग्निदेव के उपासक हैं। विद्वान् विप्र अग्नि में आहुति डालकर यज्ञ द्वारा सदा देव का पूजन करता है।
Verse 5
जगत्संधारयेत्सर्वं विष्णुपूजारतः सदा । नारायणः स्मृतो ध्यातः क्लेशदुःखादिनाशनः
जो सदा विष्णु-पूजा में रत रहता है, वह धर्म से समस्त जगत् को धारण करता है। नारायण का स्मरण और ध्यान करने से क्लेश, दुःख आदि का नाश होता है।
Verse 6
चातुर्मास्ये विशेषेण जलरूपगतो हरिः । जलादन्नानि जायंते जगतां तृप्तिहेतवे
चातुर्मास्य में विशेष रूप से हरि जल-रूप में स्थित रहते हैं। जल से अन्न उत्पन्न होते हैं, जो जगत् की तृप्ति और पोषण का कारण बनते हैं।
Verse 7
विष्णुदेहांशसंभूतं तदन्नं ब्रह्म इष्यते । तदन्नं विष्णवे दत्त्वा ह्यावाहनपुरःसरम्
विष्णु के देहांश से उत्पन्न वह अन्न ब्रह्मस्वरूप माना गया है। इसलिए पहले आवाहन करके वही अन्न विष्णु को अर्पित करना चाहिए।
Verse 8
पुनर्जन्मजराक्लेशसंस्कारैर्नाभिभूयते । आकाशसंभवो वेद एक एव पुराऽभवत्
वह पुनर्जन्म, जरा और क्लेश को उत्पन्न करने वाले संस्कारों से अभिभूत नहीं होता। प्राचीन काल में आकाश से उत्पन्न वेद एक ही था।
Verse 9
ततो यजुःसामसंज्ञामृग्वेदः प्राप भूतये । ऋग्वेदोऽभिहितः पूर्वं यजुःसहस्रशीर्षेति च
तत्पश्चात प्राणियों के कल्याण और वृद्धि हेतु ऋग्वेद ‘यजुः’ और ‘साम’ नामों से भी प्रसिद्ध हुआ। पहले ऋग्वेद का कथन हुआ, और फिर ‘सहस्रशीर्षा’ से आरम्भ होने वाला यजुः भी उपदिष्ट किया गया।
Verse 10
षोडशर्चं महासूक्तं नारायणमयं परम् । तस्यापि पाठमात्रेण ब्रह्महत्या निव र्तते
सोलह ऋचाओं वाला वह परम महासूक्त, जो पूर्णतः नारायणमय है—उसका मात्र पाठ करने से भी ब्रह्महत्या का पाप लौटकर नष्ट हो जाता है।
Verse 11
विप्रः पूर्वं न्यसेद्देहे स्मृत्युक्तेन निजे बुधः । ततस्तु प्रतिमायां च शालग्रामे विशेषतः
बुद्धिमान ब्राह्मण पहले स्मृति में बताए विधि के अनुसार अपने शरीर पर न्यास करे; फिर प्रतिमा पर भी—विशेषतः शालग्राम-शिला पर—न्यास करे।
Verse 12
क्रमेण च ततः कुर्यात्पश्चादावाहनादिकम् । आवाह्य सकलं रूपं वैकुण्ठस्थानसंस्थितम्
फिर क्रम से आगे आवाहन आदि कर्म करे। वैकुण्ठ-धाम में स्थित भगवान के सम्पूर्ण स्वरूप का आवाहन करके, तत्पश्चात पूजन में प्रवृत्त हो।
Verse 13
कौस्तुभेन विराजंतं सूर्यकोटिसमप्रभम् । दंडहस्तं शिखासूत्रसहितं पीतवाससम्
कौस्तुभ-मणि से सुशोभित, करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी—हाथ में दण्ड धारण किए, शिखा और यज्ञोपवीत से युक्त, तथा पीताम्बर धारण किए हुए प्रभु का ध्यान करे।
Verse 14
महासंन्यासिनं ध्यायेच्चातुर्मास्ये विशेषतः । एवं रूपमयं विष्णुं सर्वपापौघहारिणम्
चातुर्मास में विशेष रूप से महा-संन्यासी-स्वरूप भगवान विष्णु का ध्यान करना चाहिए। इस रूप में ध्येय हरि समस्त पाप-प्रवाह का नाश करते हैं।
Verse 15
आवाहयेच्च पुरतो ध्यानसंस्थं द्विजोत्तम । ऋचा प्रथमया चास्योंकारादिसमुदीर्णया
हे द्विजोत्तम! ध्यान में स्थित भगवान को अपने सामने आवाहित करे; और ओंकार से आरम्भ होकर उच्चरित प्रथम ऋचा से यह आवाहन करे।
Verse 16
द्वितीयया चासनं च पार्षदैश्च समन्वितम् । सौवर्णान्यासनान्येषां मनसा परिचिन्तयेत्
द्वितीय ऋचा से, भगवान के पार्षदों सहित, आसन अर्पित करे; और उनके लिए स्वर्णमय आसनों का मन में चिंतन करे।
Verse 17
चिन्तनैर्भक्तियोगेन परिपूर्णं च तद्भवेत् । पाद्यं तृतीयया कार्यं गंगां तत्र स्मरेद्बुधः
भक्ति-योग से युक्त चिंतन द्वारा पूजा परिपूर्ण होती है। तृतीय ऋचा से पाद्य अर्पित करे, और उस अर्पण में बुद्धिमान गंगा का स्मरण करे।
Verse 18
अर्घ्यः कार्यस्ततो विष्णोः सरिद्भिः सप्तसागरैः । पुनराचमनं कार्यममृतेन जगत्पतेः
तत्पश्चात् विष्णु को नदियों और सप्त-सागरों के भाव से अर्घ्य अर्पित करे। फिर जगत्पति के लिए अमृत-भावित जल से पुनः आचमन कराए।
Verse 19
त्रिभिराचमनैः शुद्धिर्ब्राह्मणस्य निगद्यते । अद्भिस्तु प्रकृतिस्थाभिर्हीनाभिः फेनबुद्बुदैः
ब्राह्मण की शुद्धि तीन बार आचमन करने से कही गई है—ऐसे स्वाभाविक जल से जो झाग और बुलबुलों से रहित हो।
Verse 20
हृत्कण्ठ तालुगाभिश्च यथावर्णं द्विजातयः । शुध्येरन्स्त्री च शूद्रश्च सकृत्स्पृष्टाभिरंततः
हृदय, कंठ और तालु को स्पर्श करने वाले शुद्धिकारक जल से द्विज अपने-अपने विधि के अनुसार शुद्ध होते हैं; और स्त्री तथा शूद्र भी उस जल के एक बार स्पर्श मात्र से सर्वथा शुद्ध हो जाते हैं।
Verse 21
पञ्चम्याऽचमनं कार्यं भक्तियुक्तेन चेतसा । भक्तिग्राह्यो हृषीकेशो भक्त्याऽत्मानं प्रयच्छति
पंचमी के दिन भक्तियुक्त चित्त से आचमन करना चाहिए। हृषीकेश केवल भक्ति से ही प्राप्त होते हैं, और भक्ति से ही वे अपना स्वरूप स्वयं प्रदान करते हैं।
Verse 22
ततः सुवासितैस्तोयैः सर्वोषधिसमन्वितैः । शेषोदकैः स्वर्णघटैः स्नानं देवस्य कारयेत्
तत्पश्चात् सुगंधित जल में समस्त औषधियों का संयोग करके, और शेष पवित्र जल को स्वर्ण-घटों में रखकर, देवता का स्नान कराना चाहिए।
Verse 23
तीर्थोदकैः श्रद्धया च मनसा समुपाहृतैः । अश्रद्धया रत्नराशिः प्रदत्तो निष्फलो भवेत्
तीर्थ-जल को श्रद्धा और एकाग्र मन से लाकर अर्पित किया जाए तो वह फलदायक होता है; पर श्रद्धा के बिना दिया हुआ रत्नों का ढेर भी निष्फल हो जाता है।
Verse 24
वार्यपि श्रद्धया दत्तमनंतत्वाय कल्पते । चातुर्मास्ये विशेषेण श्रद्धया पूयते नरः
जल भी यदि श्रद्धा से दिया जाए तो अनन्त पुण्य का कारण बनता है। विशेषतः चातुर्मास में श्रद्धा से मनुष्य शुद्ध होता है।
Verse 25
षष्ठ्या स्नानं ततः कार्यं पुनराचमनं भवेत् । दद्याच्च वाससी स्वर्णसहिते भक्तिशक्तितः
फिर षष्ठी के दिन स्नान करना चाहिए और पुनः आचमन करना चाहिए। अपनी भक्ति-शक्ति के अनुसार स्वर्ण सहित वस्त्र-युगल दान करे।
Verse 26
आच्छादितं जगत्सर्वं वस्त्रेणाच्छादितो हरिः । चातुर्मास्ये विशेषेण वस्त्रदानं महाफलम्
समस्त जगत वस्त्र से आच्छादित है और हरि भी वस्त्र से आच्छादित हैं। इसलिए चातुर्मास में विशेषतः वस्त्र-दान महाफलदायी है।
Verse 27
पुनराचमनं देयं यतये विष्णुरूपिणे । वस्त्रदानं च सप्तम्या कार्यं विष्णोर्मुनीश्वर
विष्णुरूप यति को पुनः आचमन अर्पित करना चाहिए। और हे मुनीश्वर, सप्तमी को विष्णु के लिए वस्त्र-दान करना चाहिए।
Verse 28
यज्ञोपवीतमष्टम्या तच्चाध्यात्मतया शृणु । सूर्यकोटिसमस्पर्शं तेजसा भास्वरं तथा
अष्टमी को यज्ञोपवीत अर्पित करे और उसका आध्यात्मिक अर्थ सुनो। वह कोटि-कोटि सूर्यों के स्पर्श-सा, तेज से देदीप्यमान है।
Verse 29
क्रोधाभिभूते विप्रे तु तडित्कोटिसभप्रभम् । सूर्येन्दुवह्निसंयोगाद्गुणत्रयसमन्वितम्
क्रोध से अभिभूत ब्राह्मण में वह तेज दस करोड़ विद्युत्-प्रभा के समान प्रज्वलित होता है। सूर्य, चन्द्र और अग्नि के संयोग से वह त्रिगुण-समन्वित होता है।
Verse 30
त्रयीमयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपं त्रिविष्टपम् । यस्य प्रभावाद्विप्रेंद्र मानवो द्विज उच्यते
हे विप्रश्रेष्ठ! जो त्रयीमय है, ब्रह्मा-विष्णु-रुद्ररूप है और स्वयं त्रिविष्टप (स्वर्ग) है—उसके प्रभाव से ही मनुष्य ‘द्विज’ कहलाता है।
Verse 31
जन्मना जायते शूद्रः संस्काराद्द्विज उच्यते । शापानुग्रहसामर्थ्यं तथा क्रोधः प्रसन्नता
जन्म से मनुष्य शूद्र होता है; संस्कारों से ‘द्विज’ कहलाता है। उसी से शाप देने और अनुग्रह करने की सामर्थ्य, तथा क्रोध और प्रसन्नता की शक्ति उत्पन्न होती है।
Verse 32
त्रैलोक्यप्रवरत्वं च ब्राह्मणादेव जायते । न ब्राह्मणसमो बन्धुर्न ब्राह्मणसमा गतिः
तीनों लोकों में श्रेष्ठता ब्राह्मण से ही उत्पन्न होती है। ब्राह्मण के समान कोई बन्धु नहीं, और ब्राह्मण के समान कोई गति (परम आश्रय) नहीं।
Verse 33
न ब्राह्मणसमः कश्चित्त्रैलोक्ये सचराचरे । दत्तोपवीते ब्रह्मण्ये सुप्ते देवे जनार्दने
चर-अचर सहित तीनों लोकों में ब्राह्मण के समान कोई नहीं—विशेषतः जब उपवीत धारण कराया गया हो, वह ब्रह्मनिष्ठ हो, और देव जनार्दन (विष्णु) योगनिद्रा में स्थित हों।
Verse 34
सर्वजगद्ब्रह्ममयं संजातं नात्र संशयः । नवम्या च सुलेपश्च कर्तव्यो यज्ञमूर्तये
निस्संदेह यह समस्त जगत् ब्रह्ममय हो गया है। नवमी तिथि को यज्ञस्वरूप भगवान् के लिए उत्तम लेप (अनुलेपन) करना चाहिए।
Verse 35
सुयक्षकर्दमैर्लिप्तो विष्णुर्येन जगद्गुरुः । तेना प्यायितमेतद्धि वासितं यशसा जगत्
जिसने जगद्गुरु विष्णु को उत्तम सुगंधित लेप से अभिषिक्त किया, उसी कर्म से यह (धाम) पुष्ट होता है और जगत् उसकी कीर्ति-सुगंध से सुवासित हो उठता है।
Verse 36
तेजसा भास्करो लोके देवत्वं प्राप्य मानवः । ब्रह्मलोकादिके लोके मोदते चंदनप्रदः
लोक में सूर्य के समान तेजस्वी होकर मनुष्य देवत्व को प्राप्त करता है। चंदन का दान करने वाला ब्रह्मलोक आदि लोकों में आनंदित होता है।
Verse 37
चंदनालेपसुभगं विष्णुं पश्यंति मानवाः । न ते यमपुरं यांति चातुर्मास्ये विशेषतः
जो मनुष्य चंदन-लेप से सुशोभित विष्णु के दर्शन करते हैं, वे यमपुर नहीं जाते—विशेषतः पवित्र चातुर्मास्य में।
Verse 39
लक्ष्म्याः सर्वत्र गामिन्या दोषो नैव प्रजायते । यथा सर्वमयो विष्णुर्न दोषैरनुभूयते
सर्वत्र विचरने वाली लक्ष्मी में कभी दोष उत्पन्न नहीं होता; जैसे सर्वरूप विष्णु दोषों से स्पर्शित नहीं होते।
Verse 40
तथा सर्वमयी लक्ष्मीः सतीत्वान्नैव हीयते । प्रतिमासु च सर्वासु सर्वभूतेषु नित्यदा
उसी प्रकार सर्वव्यापिनी लक्ष्मी अपने सतीत्व और पवित्रता के कारण कभी क्षीण नहीं होती। वह सदा सभी प्रतिमाओं में और समस्त प्राणियों में, हर समय निवास करती है।
Verse 41
मनुष्यदेवपितृषु पुष्पपूजा विधीयते । पुष्पैः संपूजितो येन हरिरेकः श्रिया सह
मनुष्यों, देवताओं और पितरों के लिए पुष्प-पूजा विधान है। जो श्री (लक्ष्मी) सहित एकमात्र हरि की पुष्पों से पूजा करता है, उसके द्वारा सबका ही पूजन हो जाता है।
Verse 42
आब्रह्मस्तंबपर्यंतं पूजितं तेन वै जगत् । अतः सुश्वेतकुसुमैर्विष्णुं संपूजयेत्सदा
उसके द्वारा ब्रह्मा से लेकर तृण (घास के तिनके) तक समस्त जगत् का ही पूजन हो जाता है। इसलिए सदा अति श्वेत, पवित्र पुष्पों से विष्णु की पूजा करनी चाहिए।
Verse 43
चातुर्मास्ये विशेषेण भक्तियुक्तः सदा शुचिः । भक्त्या सुविहिता ब्रह्मन्पुष्पपूजा नरैर्यदि
विशेषकर चातुर्मास्य में, यदि लोग सदा शुद्ध रहकर भक्तियुक्त होकर, हे ब्राह्मण, विधिपूर्वक भक्ति से पुष्प-पूजा करें, तो वह अत्यन्त पुण्यदायक होती है।
Verse 44
यंयं काममभिध्यायेत्तस्य सिद्धिर्निरंतरा । पुष्पैरुपचितं विष्णुं यद्यन्ये प्रणमंति च
जो-जो कामना मन में ध्याता है, उसकी सिद्धि निरन्तर होती है। और जो अन्य लोग भी पुष्पों से अलंकृत विष्णु को प्रणाम करते हैं, वे भी उस मंगल के भागी होकर पुण्य-सम्पदा प्राप्त करते हैं।
Verse 45
तेषामप्यक्षया लोकाश्चातुर्मास्येऽधिकं फलम् । एकादश्या धूपदानं कर्तव्यं यतये हरौ
उनके लिए भी प्राप्त लोक अक्षय हैं; चातुर्मास्य में फल और अधिक होता है। हे यति! एकादशी को हरि के लिए धूप-दान अवश्य करना चाहिए।
Verse 46
वनस्पति रसो दिव्यो गंधाढ्यो गन्ध उत्तमः । आघ्रेयः सर्वदेवानां धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम्
यह धूप वनस्पतियों का दिव्य सार है, सुगंध से परिपूर्ण उत्तम गंध है। यह समस्त देवताओं के सूँघने योग्य है—यह धूप स्वीकार कीजिए।
Verse 47
इमं मंत्रं समुच्चार्य धूपमागुरुजं शुभम् । दद्याद्भगवते नित्यं चातुर्मास्ये महाफलम्
इस मंत्र का उच्चारण करके अगुरु से बना शुभ धूप नित्य भगवान को अर्पित करे; चातुर्मास्य में इसका महाफल होता है।
Verse 48
कर्पूरचन्दनदलैः सितामधुसमन्वितम् । मांसीजटाभिः सहितं सुप्ते देवेऽथ सत्तम
कपूर और चंदन के दलों से युक्त, श्वेत मधु से मिश्रित, तथा मांसी और जटा सहित—जब देव शयन करते हों, हे सत्तम! (इसे अर्पित करना चाहिए)।
Verse 49
देवा घ्राणेन तुष्यंति धूपं घ्राणहरं शुभम् । द्वादश्या दीपदानं तु कर्तव्यं मुक्तिमिच्छुभिः
देवगण सुगंध से प्रसन्न होते हैं; धूप शुभ है और दुर्गंध को हरता है। द्वादशी को दीप-दान अवश्य करना चाहिए—विशेषतः मुक्ति चाहने वालों को।
Verse 50
दीपः सर्वेषु कार्येषु प्रथमस्तेजसां पतिः । दीपस्तमौघनाशाय दीपः कांतिं प्रयच्छति
दीपक सभी कर्मों में प्रथम है, वह ज्योतियों का स्वामी है। दीप अंधकार-समूह का नाश करता है और कांति प्रदान करता है।
Verse 51
तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः । अयं पौराणजो मंत्रो वेदर्चेन समन्वितः । दीपप्रदाने सकलः प्रयुक्तो नाशयेदघम्
अतः दीप-दान से मेरे जनार्दन प्रसन्न हों। यह पौराणिक मंत्र वेद-स्तुति से संयुक्त है; दीप-दान में पूर्णतः प्रयुक्त होने पर यह पाप का नाश करता है।
Verse 52
चातुर्मास्ये दीपदानं कुरुते यो हरेः पुरः । तस्य पापमयो राशिर्निमेषादपि दह्यते
जो चातुर्मास में हरि के सम्मुख दीप-दान करता है, उसके पापों का ढेर निमेष मात्र में भी जल जाता है।
Verse 53
तावत्पापानि गर्जंति तावद्बिभेति पातकी । यावन्न विहितो भास्वान्दीपो नारायणालये
जब तक नारायणालय में विधिपूर्वक प्रकाशमान दीप स्थापित नहीं होता, तब तक पाप गरजते रहते हैं और पापी भयभीत रहता है।
Verse 54
दर्शनादपि दीपस्य सर्वसिद्धिर्नृणां भवेत्
दीप के केवल दर्शन से भी मनुष्यों को सर्व सिद्धियाँ प्राप्त हो सकती हैं।
Verse 55
कामनां यां समुद्दिश्य दीपं कारयते हरौ । सासा सिद्ध्यति निर्विघ्ना सुप्तेऽनंते गुणोत्तरम्
जो भी कामना मन में रखकर हरि के लिए दीपक बनवाकर अर्पित करता है, वह कामना बिना विघ्न के सिद्ध होती है—विशेषकर शेषशायी अनन्त (विष्णु) की योगनिद्रा के समय, जब वे परम गुणों से युक्त होते हैं।
Verse 56
पंचायतनसंस्थेषु तथा देवेषु पंचसु । विहितं दीपदानं च चातुर्मास्ये महाफलम्
पञ्चायतन-व्यवस्था में स्थित देवताओं के लिए अथवा पाँच देवों के प्रति—चातुर्मास्य में विधिपूर्वक किया गया दीपदान महाफल देने वाला है।
Verse 57
एको विष्णुस्तुष्यते मुक्तिदाता नित्यं ध्यातः पूजितः संस्तुतश्च । यच्चाभीष्टं यच्च गेहे शुभं वा तत्तद्देयं मुक्तिहेतोर्नृवर्यैः
मुक्ति देने वाले विष्णु एक ही हैं; उनका नित्य ध्यान, पूजन और स्तुति करने से वे प्रसन्न होते हैं। इसलिए जो भी प्रिय हो और घर में जो भी शुभ वस्तु हो, उत्तम पुरुषों को उसे मुक्ति-हेतु दान करना चाहिए।
Verse 239
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये तपोऽधिकारषोडशोपचारदीपमहिमवर्णनंनामैकोनचत्वारिंशदुत्तर द्विशततमोऽध्यायः
इस प्रकार श्रीस्कन्द महापुराण की एकाशीतिसाहस्री संहिता के षष्ठ नागरखण्ड में, हाटकेश्वर-क्षेत्रमाहात्म्य के अंतर्गत, शेषशायी-उपाख्यान में, ब्रह्मा-नारद संवाद के चातुर्मास्य-माहात्म्य में ‘तपोऽधिकार तथा षोडशोपचार में दीप-महिमा-वर्णन’ नामक अध्याय 239 समाप्त हुआ।
Verse 381
दशम्या पुष्पपूजा च भक्तिपूजा तथैव च । पुष्पे चैव सदा लक्ष्मीर्वसत्येव निरंतरम्
दशमी तिथि को पुष्प-पूजा और भक्तिपूजा अवश्य करनी चाहिए; क्योंकि पुष्पों में लक्ष्मी सदा निरंतर निवास करती हैं।