Adhyaya 126
Nagara KhandaTirtha MahatmyaAdhyaya 126

Adhyaya 126

सूता बताते हैं कि चमत्कारपुर से जुड़े ब्राह्मण एक ऐसे राजा के पास आते हैं जिसने युद्धबल त्याग दिया है और संदेह व विवादों के बीच पराजय की स्थिति में है। वे कहते हैं कि अहंकार और झूठे पद-प्रतिष्ठा के दावों से सामाजिक व्यवस्था बिगड़ गई है; इसलिए उनकी परंपरागत आजीविका-दान (वृत्ति) की रक्षा और स्थिर मर्यादाओं की पुनर्स्थापना आवश्यक है। राजा विचार करके गर्तातीर्थ से उत्पन्न, विद्वान और वंशपरंपरा से जुड़े ब्राह्मणों को नियुक्त करता है कि वे अनुशासित प्रशासक व निर्णायक बनकर मर्यादा बनाएँ, शंकाएँ दूर करें, विवाद निपटाएँ और राजकार्य में निर्णय दें; समुदाय की उन्नति हेतु उन्हें ईर्ष्या रहित पोषण भी दिया जाए। इससे नगर में धर्मवर्धक सीमाएँ/मर्यादाएँ स्थापित होती हैं और समृद्धि बढ़ती है। फिर राजा तपस्या द्वारा स्वर्गारोहण की घोषणा करता है और अपने वंश से संबद्ध एक लिंग प्रकट कर उसकी पूजा, विशेषतः रथयात्रा, कराने का अनुरोध करता है। ब्राह्मण इसे स्वीकार कर बताते हैं कि यह पहले पूजित 27 लिंगों के बाद 28वाँ लिंग है, और कार्तिक मास में प्रतिवर्ष नैवेद्य, बलि, वाद्य तथा पूजन-सामग्री सहित विधिवत् उत्सव-पूजा करनी चाहिए। फलश्रुति में कहा गया है कि जो श्रद्धा से कार्तिक भर स्नान/अभिषेक करके पूजा करें, या एक वर्ष तक सोमव्रत के दिन विधिपूर्वक पूजन करें, वे मोक्ष को प्राप्त होते हैं।

Shlokas

Verse 1

सूत उवाच । एवं तस्य तपस्थस्य पुत्र्या सह द्विजोत्तमाः । आजग्मुर्ब्राह्मणाः सर्वे चमत्कारपुरोद्भवाः

सूतजी बोले—इस प्रकार जब वह तप में स्थित था, तब पुत्री सहित श्रेष्ठ द्विज—चमत्कार-पुर से आए हुए—समस्त ब्राह्मण उसके पास आ पहुँचे।

Verse 2

ब्राह्मणा ऊचुः । सन्देहेषु च सर्वेषु विवादेषु विशेषतः । अभावात्पार्थिवेन्द्रस्य संजातश्च पराभवः

ब्राह्मण बोले—सभी संदेहों में, और विशेषकर विवादों में, राजाधिराज के अभाव से पराजय और अव्यवस्था उत्पन्न हो गई है।

Verse 3

ततश्च द्विजवर्यैः स संन्यस्तः पृथिवीपतिः । पृष्टश्च प्रार्थितश्चैव निजराज्यस्य रक्षणे । अन्यस्मिन्दिवसे प्राह कृतांजलिपुटः स्थितः

तब उस संन्यस्त पृथिवीपति से श्रेष्ठ ब्राह्मणों ने अपने राज्य की रक्षा के लिए प्रश्न किया और विनयपूर्वक प्रार्थना की। दूसरे दिन वह हाथ जोड़कर खड़ा हुआ और बोला।

Verse 4

राजोवाच । अनर्होऽहं द्विजश्रेष्ठाः संदेहं हर्तुमेव वः । रक्षां कर्तुं विशेषेण त्यक्तशस्त्रोऽस्मि चाधुना

राजा बोले—हे द्विजश्रेष्ठो! मैं आपके संदेह दूर करने के योग्य नहीं हूँ; और विशेषकर रक्षा करने के लिए तो अब मैं अयोग्य हूँ, क्योंकि मैंने शस्त्र त्याग दिए हैं।

Verse 5

ब्राह्मणा ऊचुः । सर्वे वयं महाराज भूपस्याप्यधिका यतः । अहंकारेण दर्पेण निजं स्थानं समाश्रिताः

ब्राह्मण बोले—हे महाराज! हम सबने अपने को राजा से भी श्रेष्ठ मान लिया; अहंकार और दर्प के कारण हम अपने ही पद पर अड़े रहे।

Verse 6

न कस्यचिन्महाराज कदापि च कथंचन । वर्तनायाश्च सन्देहः स्थानकृत्येऽपि संस्थितः

हे महाराज! किसी को भी कभी, किसी प्रकार, अपनी जीविका-निर्वाह के विषय में संदेह नहीं रहना चाहिए, चाहे वह अपने नियत कर्तव्य में ही स्थित क्यों न हो।

Verse 7

असंख्याता कृता वृत्तिः पुराऽस्माकं महात्मना । ततः सा वृद्धिमानीता तत्परैः पार्थिवोत्तमैः

पूर्वकाल में किसी महात्मा दाता ने हमारे निर्वाह के लिए अपार वृत्ति स्थापित की; फिर उसी हेतु में तत्पर उत्तम राजाओं ने उसे और बढ़ाया।

Verse 8

त्वया चैव विशेषेण यावद्राजा बृहद्बलः । आनर्तविषये राजा यो यः स्यात्स प्रयच्छति

और विशेषतः आपके द्वारा—जब तक आप, महाबली राजा, राज्य करते हैं—आनर्त देश में जो-जो राजा होता है, वह- वह सहायता और दान देता है।

Verse 9

सर्वां वृत्तिं गृहस्थानां यथायोग्यं प्रयत्नतः । तवाग्रे किं वयं ब्रूमस्त्वं वेत्सि सकलं यतः

आप प्रयत्नपूर्वक गृहस्थों की समस्त उचित वृत्ति उनकी योग्यता के अनुसार देते हैं। आपके सामने हम क्या कहें? क्योंकि आप सब कुछ जानते हैं।

Verse 10

यथा वृत्तिः पुरा दत्ता यथा संरक्षिता त्वया । तस्माच्चिन्तय राजेन्द्र स्थानं वर्तनसंभवम् । उपायं येन मर्यादा वृत्तिस्तस्मात्सुखेन तु

जैसे पूर्वकाल में वृत्ति (निर्वाह-दान) दी गई थी और जैसे तुमने उसकी रक्षा की है, वैसे ही, हे राजेन्द्र, अब उस उचित स्थान और व्यवस्था का विचार करो जिससे निर्वाह चलता रहे। ऐसा उपाय निश्चित करो कि उसी स्रोत से मर्यादा-धर्म और वृत्ति सहजता से, बिना विघ्न, स्थिर बनी रहे।

Verse 11

ततः स सुचिरं ध्यात्वा गर्तातीर्थसमुद्भवान् । आकार्योपमन्युवंशस्य संभवान्वेदपारगान्

तब उसने बहुत देर तक विचार किया और फिर गर्ता-तीर्थ से उत्पन्न, उपमन्यु-वंश के, वेदों में पारंगत उन श्रेष्ठ जनों को बुलवाया।

Verse 12

प्रणिपातं प्रकृत्वाथ ततः प्रोवाच सादरम् । मदीयस्थान संस्थानां ब्राह्मणानां विशेषतः

फिर उसने प्रणाम करके आदरपूर्वक कहा—विशेषतः मेरे ही राज्य-क्षेत्र में प्रतिष्ठित और नियोजित आसनों पर स्थित ब्राह्मणों से।

Verse 13

सर्वकृत्यानि कार्याणि भृत्यवद्विनयान्वितैः । नित्यं रक्षा विधातव्या युष्मदीयं वचोखिलम्

सब आवश्यक कार्य विनययुक्त होकर, सेवक की भाँति, किए जाएँ। और तुम्हारे समस्त वचन व आदेश की नित्य रक्षा तथा प्रतिष्ठा की जानी चाहिए।

Verse 14

एते संपालयिष्यन्ति मर्यादाकारमुत्तमम् । सन्देहेषु च सर्वेषु विवादेषु विशेषतः

ये लोग उत्तम मर्यादा-निर्माता और मर्यादा-पालक व्यवस्था को निभाएँगे—सब प्रकार के संदेहों में, और विशेषतः विवादों में।

Verse 15

राजकार्येषु चान्येषु एते दास्यन्ति निर्णयम् । युष्मदीयं वचः श्रुत्वा शुभं वा यदि वाऽशुभम्

राजकार्य तथा अन्य विषयों में भी ये लोग आपका वचन सुनकर शुभ हो या अशुभ—वैसा ही निर्णय देंगे।

Verse 16

एते पाल्याः प्रसादेन पुष्टिं नेयाश्च शक्तितः । ईर्ष्यां सर्वां परित्यज्य मदीयस्थानवृद्धये

इनका प्रसन्नता से पालन करो और अपनी शक्ति भर इन्हें समृद्धि तक पहुँचाओ; समस्त ईर्ष्या त्यागकर मेरे पवित्र धाम की वृद्धि के लिए कार्य करो।

Verse 17

बाढमित्येव तैः प्रोक्तः स राजा ब्राह्मणोत्तमान् । चमत्कापुरोद्भूतान्भूयः प्रोवाच सादरम्

उनके ‘बाढ़म्’ कहने पर राजा ने चमत्कार-नगर से उत्पन्न उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों से फिर आदरपूर्वक कहा।

Verse 18

युष्माकं वर्तनार्थाय सर्वकृत्येषु सर्वदा । एते विप्रा मया दत्ता गर्तातीर्थसमुद्भवाः

तुम्हारे निर्वाह और समुचित व्यवस्था हेतु, सदा सब कर्तव्यों में, गर्तातीर्थ से उत्पन्न ये ब्राह्मण मैंने तुम्हें नियुक्त किए हैं।

Verse 19

एतेषां वचनात्सर्वं युष्मदीयं प्रजायताम् । प्रतिष्ठा जायते नूनं चातुश्चरणसूचिता

इनके परामर्श से तुम्हारा समस्त कार्य सिद्ध हो; तब निश्चय ही चार चरणों से सूचित दृढ़ प्रतिष्ठा और कीर्ति उत्पन्न होगी।

Verse 20

नान्यथा ब्राह्मणश्रेष्ठाः स्वल्पं वा यदि वा बहु । प्रोक्तं लक्षमितैरन्यैर्युष्मदीयपुरोद्भवैः

हे ब्राह्मणश्रेष्ठो! यह अन्यथा नहीं है—विषय छोटा हो या बड़ा। यही बात तुम्हारे ही नगर से उत्पन्न अनेक जनों ने भी बार-बार कही है।

Verse 21

सूत उवाच । ततस्ते ब्राह्मणा हृष्टास्तानादाय द्विजोत्तमान् । तेषां मतेन चक्रुश्च सर्वकृत्यानि सर्वदा

सूत ने कहा—तब वे ब्राह्मण प्रसन्न हुए और उन श्रेष्ठ द्विजों को स्वीकार कर लिया; फिर उनके परामर्श के अनुसार वे सदा सब कर्तव्य करने लगे।

Verse 22

ततस्तत्र पुरे जाता मर्यादा धर्मवर्द्धिनी । सर्वकृत्येषु सर्वेषां तथा वृद्धिः पुरस्य च

तब उस नगर में धर्म को बढ़ाने वाली उचित मर्यादा और व्यवस्था स्थापित हुई। सभी कर्तव्यों में सब लोगों की उन्नति हुई और नगर की भी वृद्धि हुई।

Verse 23

तेऽपि तेषां प्रसादेन गर्त्तातीर्थभवा द्विजाः । परां विभूतिमास्थाय मोदन्ते सुखसंयुताः

उनके अनुग्रह से गर्त्तातीर्थ से उत्पन्न वे द्विज भी परम विभूति को प्राप्त कर सुख से युक्त होकर आनंदित हुए।

Verse 24

कस्यचित्त्वथ कालस्य स राजा तत्पुरोत्तमम् । समभ्येत्य द्विजान्सर्वांस्ततः प्रोवाच सादरम्

कुछ समय बीतने पर वह राजा उस नगर के श्रेष्ठ जनों के पास गया; और सब द्विजों के सम्मुख आकर उसने आदरपूर्वक कहा।

Verse 25

युष्मदीयप्रसादेन क्षेत्रेऽत्र सुमहत्तपः । कृतं स्वर्गं प्रयास्यामि सांप्रतं तु द्विजोत्तमाः

आपकी कृपा से इस पुण्य क्षेत्र में मैंने महान तप किया है। अब, हे द्विजोत्तमों, मैं स्वर्ग को प्रस्थान करता हूँ।

Verse 26

नास्माकमन्वये कश्चित्सांप्रतं वर्तते नृपः । तस्याहं लिंगमेतद्वै दर्शयामि द्विजोत्तमाः

हमारे राजवंश में इस समय कोई राजा नहीं है। इसलिए, हे द्विजोत्तमों, उसके स्थान पर मैं यह लिंग आपको दिखाता हूँ।

Verse 27

पूजार्थं चापि वृत्त्यर्थं भोगार्थं च विशेषतः । तस्माद्युष्माभिरेवास्य पूजा कार्या प्रयत्नतः । रथयात्रा विशेषेण दयां कृत्वा ममोपरि

पूजा के लिए, आजीविका-समर्थन के लिए और विशेषतः भोग-समृद्धि के लिए—इसलिए आप ही प्रयत्नपूर्वक इसकी पूजा करें; विशेषकर रथयात्रा कर, मुझ पर दया करें।

Verse 28

ब्राह्मणा ऊचुः । सप्त विंशतिलिंगानि यथेष्टानि महीतले । चमत्कारसुतानां च पूज्यंते सर्वदैव तु

ब्राह्मण बोले—पृथ्वी पर इच्छानुसार सत्ताईस लिंग विद्यमान हैं; और चमत्कार के पुत्रों के लिंग भी सदा पूजे जाते हैं।

Verse 29

अष्टाविंशतिमं तद्वदेतल्लिंगं तवोद्भवम् । सर्वदा पूजयिष्यामो निश्चिन्तो भव पार्थिव

उसी प्रकार यह लिंग—आपसे उत्पन्न—अट्ठाईसवाँ है। हम इसे सदा पूजेंगे; निश्चिन्त रहिए, हे पार्थिव।

Verse 30

अस्य यात्रां करिष्यामः कार्तिके मासि सर्वदा । बलिपूजोपहारांश्च गीतवाद्यानि शक्तितः

हम कार्तिक मास में सदा इस देव की यात्रा करेंगे। अपनी शक्ति के अनुसार बलि, पूजा, उपहार तथा गीत-वाद्य अर्पित करेंगे।

Verse 31

एवमुक्तः स तैर्हृष्टो गत्वात्मीयं तदाश्रमम् । स्नापयित्वाथ तल्लिंगं पूजां चक्रे प्रभक्तितः

ऐसा कहे जाने पर वह प्रसन्न हुआ। अपने आश्रम में जाकर उसने उस लिंग को स्नान कराया और फिर परम भक्ति से पूजा की।

Verse 32

सूत उवाच । एवं समर्पितं लिंगं तेन तद्धरसंभवम् । सर्वेषां ब्राह्मणेंद्राणां वंशोच्छेदे स्थिते द्विजाः

सूत बोले—इस प्रकार उस धारक से उत्पन्न लिंग उसने समर्पित किया। हे द्विजो, जब उन समस्त श्रेष्ठ ब्राह्मणों के वंश क्षय की स्थिति में आ गए थे…

Verse 33

सकलं कार्तिकं मर्त्यो यस्तच्छ्रद्धासमन्वितः । स्नापयेत्पूजयेच्चापि स नूनं मुक्तिमाप्नुयात्

जो कोई मनुष्य श्रद्धा सहित पूरे कार्तिक मास में उस लिंग को स्नान कराए और पूजा करे, वह निश्चय ही मुक्ति प्राप्त करता है।

Verse 34

सोमस्य दिवसे प्राप्ते वर्षं यावत्कृतक्षणः । तस्य पूजां करोत्येवं स्नापयित्वा विधानतः । सोऽपि मुक्तिं व्रजेन्मर्त्य एतत्तातान्मया श्रुतम्

सोमवार आने पर जो व्यक्ति एक वर्ष तक यह नियम रखे—विधानपूर्वक लिंग को स्नान कराकर इसी प्रकार पूजा करे—वह भी मुक्ति को प्राप्त होता है। हे तातो, यह मैंने परंपरा से सुना है।