Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 82

Devanagari script

स्रष्टा तदिष्टमाकर्ण्य नितरां तुष्टमानसः । प्रत्युवाचाथ तां बालां विमलां विमलेषिणीम्

Transliteration

sraṣṭā tadiṣṭamākarṇya nitarāṃ tuṣṭamānasaḥ | pratyuvācātha tāṃ bālāṃ vimalāṃ vimaleṣiṇīm

Translation

उसकी अभिलाषित बात सुनकर स्रष्टा का मन अत्यन्त प्रसन्न हुआ; और उस निर्मल, पवित्रता चाहने वाली बालिका से उन्होंने उत्तर में कहा।

Word by Word

• स्रष्टा: the Creator (Brahmā)
• स्रष्टा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: स्रष्टृ (सृज् धातु; तृ-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृवाचक नाम (creator)

• तत्: that
• तत्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम-विशेषण—‘that’ (qualifies iṣṭam)

• इष्टम्: the desired request
• इष्टम्: Karma (कर्म/Object of hearing)
• Type: Noun
• Root: इष्ट (इष् धातु; क्त-प्रत्यय)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘desired thing/request’

• आकर्ण्य: having heard
• आकर्ण्य: Kriya-viseshaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ + कर्ण् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund); ‘having heard’

• नितराम्: exceedingly
• नितराम्: Kriya-viseshaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: नितराम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (intensifier adverb)

• तुष्टमानसः: with a pleased mind
• तुष्टमानसः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तुष्ट + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि—‘तुष्टं मनः यस्य’ (whose mind is pleased)

• प्रत्युवाच: replied
• प्रत्युवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति + वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• अथ: then
• अथ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रमसूचक (then)

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम

• बालाम्: the girl
• बालाम्: Karma (कर्म; appositional)
• Type: Noun
• Root: बाला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ताम् इति विशेष्य

• विमलाम्: pure
• विमलाम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विमला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifies bālāṃ)

• विमलेषिणीम्: seeking purity
• विमलेषिणीम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विमल + एषिणी (इष् धातु; णिनि-प्रत्यय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष—‘विमलस्य एषिणी’ (seeker of purity)

Speaker

Skanda (narrating)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dhūtapāpā

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: Brahmā’s face softens with delight; his four mouths appear to smile; Dhūtapāpā stands modestly, youthful and radiant, embodying purity; the moment is a calm pause before the boon is spoken.

Characters & Entities

• Brahmā (Sraṣṭā)
• Dhūtapāpā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divinity is especially pleased by selfless aspirations toward purity and the welfare of others.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśīkhaṇḍa context continues; the verse prepares for a tīrtha/purifier supremacy declaration.

What ritualistic prescription is mentioned?

None stated; it narrates the divine response to a boon request rooted in purity.