Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 30

Devanagari script

ततः सांख्याख्य तीर्थं च सांख्येश्वर समीपतः । तत्तीर्थसेवनात्पुंसां सांख्ययोगः प्रसीदति

Transliteration

tataḥ sāṃkhyākhya tīrthaṃ ca sāṃkhyeśvara samīpataḥ | tattīrthasevanātpuṃsāṃ sāṃkhyayogaḥ prasīdati

Translation

इसके बाद सांख्य नामक तीर्थ है, जो सांख्येश्वर के समीप स्थित है। उस तीर्थ का सेवन-सेवा करने से मनुष्य का सांख्ययोग (विवेकमार्ग) प्रसन्न और स्पष्ट होता है।

Word by Word

• ततः: then; thereafter
• ततः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय, अपादान/क्रमवाचक (then/from there)

• सांख्याख्यम्: named Sāṃkhya
• सांख्याख्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सांख्य (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; 'तीर्थम्' इत्यस्य विशेषण (neuter nom/acc sg)

• तीर्थम्: sacred ford
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन (neuter nom/acc sg)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चयबोधक (conjunction)

• सांख्येश्वर: Sāṃkhyeśvara (name of Śiva)
• सांख्येश्वर: Sambandha (Reference/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सांख्य (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-तत्पुरुषसमासान्त प्रातिपदिक; अत्र 'सांख्येश्वर' इति नाम (proper noun stem)

• समीपतः: near
• समीपतः: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: समीपतः (अव्यय)
• Form: अव्यय, तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb), स्थानवाचक (near/by)

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, एकवचन; 'तीर्थ' इत्यस्य निर्देश (of that)

• तीर्थसेवनात्: from serving the tīrtha
• तीर्थसेवनात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक) + सेवन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी विभक्ति, एकवचन (ablative singular); हेत्वर्थ (cause: from/through)

• पुंसाम्: of men
• पुंसाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पुंस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी विभक्ति, बहुवचन (genitive plural)

• सांख्ययोगः: Sāṃkhya-yoga
• सांख्ययोगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सांख्य (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन (nominative singular)

• प्रसीदति: becomes favorable; is attained
• प्रसीदति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र+सद् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (3rd person singular)

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sāṃkhya Tīrtha

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: A quiet tīrtha beside a small Śiva shrine labeled ‘Sāṃkhyeśvara’; a seeker sits after bathing, counting tattvas on fingers, with a calm river backdrop.

Characters & Entities

• Sāṃkhyatīrtha
• Sāṃkhyeśvara
• Kāśī (Vārāṇasī)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage is not only for worldly merit—Kāśī’s tīrthas are said to support inner clarity and philosophical realization (viveka) associated with Sāṃkhya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Sāṃkhyatīrtha, located near the shrine/linga known as Sāṃkhyeśvara in Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tīrtha-sevā—visiting, honoring, and engaging in devotional observance at the tīrtha.