Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 64

Devanagari script

सविशेषांगसंस्काराऽविशं संवेशमंदिरम् । निद्रादरिद्रनयना तद्विलोकनलालसा

Transliteration

saviśeṣāṃgasaṃskārā'viśaṃ saṃveśamaṃdiram | nidrādaridranayanā tadvilokanalālasā

Translation

विशेष अंग-संस्कार करके मैं शयन-कक्ष में प्रविष्ट हुई; निद्रा से वंचित नेत्रों वाली, पर उसके दर्शन की लालसा से भरी।

Word by Word

• सविशेषाङ्गसंस्काराः: with special bodily adornments/rites
• सविशेषाङ्गसंस्काराः: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय/उपसर्गवत् ‘स-’ = सहित) + विशेष (प्रातिपदिक) + अङ्ग (प्रातिपदिक) + संस्कार (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष/कर्मधारय-प्रायः (विशेषः अङ्गसंस्कारः यस्याः/यस्य); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन (पाठे ‘-आ’ अपेक्षित; अर्थतः स्त्री. प्रथमा एक.)

• अविशम्: I entered
• अविशम्: Kriyā (Main verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + विश् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (imperfect/past); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• संवेशमन्दिरम्: the sleeping chamber
• संवेशमन्दिरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: संवेश (प्रातिपदिक) + मन्दिर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (संवेशस्य मन्दिरम् = शयनगृह); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• निद्रादरिद्रनयना: with eyes deprived of sleep
• निद्रादरिद्रनयना: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक) + दरिद्र (प्रातिपदिक) + नयन (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (निद्रया दरिद्रे नयने यस्याः); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विशेषण (अहम्/सा इति)

• तद्विलोकनलालसा: eager to see that (again)
• तद्विलोकनलालसा: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + विलोकन (प्रातिपदिक) + लालसा (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (तस्य विलोकने लालसा); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; विशेषण

Speaker

Ratnāvalī

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Ratneśvara (as object of renewed beholding)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Her friends

Visual Art Cues

Scene: Ratnāvalī, freshly adorned with special preparations, enters her private chamber at night; her eyes are sleepless yet bright with longing to behold the beloved/deity again.

Characters & Entities

• Ratnāvalī
• Ratneśvara (implied by context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred encounter continues beyond the shrine: longing and remembrance keep the pilgrim’s devotion awake even at night.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly Ratneśvara in Kāśī; the verse depicts the after-effect of that yātrā.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal prescription; it mentions personal preparations (aṅga-saṃskāra) in a narrative context.