Adhyaya 32
Brahma KhandaDharmaranya MahatmyaAdhyaya 32

Adhyaya 32

अध्याय में व्यास-प्रसंग के अंतर्गत कथा आरम्भ होती है। श्रीराम के दूत एक एकाकी, अलंकृत किन्तु अत्यन्त व्याकुल दिव्य स्त्री को देखते हैं और उसका समाचार राम को देते हैं। राम विनयपूर्वक उसके पास जाकर उसका परिचय, परित्याग का कारण पूछते हैं और उसे संरक्षण देने का वचन देते हैं। वह स्तुति करके राम को परम, नित्य, दुःखनाशक, जगत्-आधार और राक्षस-विनाशक बताती है तथा स्वयं को धर्मारण्य-क्षेत्र की अधिदेवता घोषित करती है। वह कहती है कि बारह वर्षों से एक प्रबल असुर के भय से यह क्षेत्र उजड़ गया है; ब्राह्मण और वैश्य पलायन कर गए, यज्ञ-वेदी और गृह-अग्निहोत्र लुप्त हो गए। जहाँ पहले दीर्घिका-स्नान, खेल, पुष्प, समृद्धि और मंगल-चिह्न थे, वहाँ अब काँटे, वन्य पशु और अशुभ लक्षण दिखाई देते हैं। राम दिशाओं में बिखरे ब्राह्मणों को खोजकर पुनः बसाने का संकल्प करते हैं। देवी अनेक गोत्रों के वेदवेत्ता ब्राह्मणों और धर्मनिष्ठ वैश्य-समुदाय का उल्लेख करती है तथा अपना नाम भट्टारिका—स्थानीय रक्षिका—बताती है। राम उसकी सत्यता स्वीकार कर ‘सत्य-मंदिर’ नाम से नगर की स्थापना की घोषणा करते हैं और सेवकों को अर्घ्य-पाद्य सहित सम्मानपूर्वक ब्राह्मणों को लाने भेजते हैं; जो उन्हें न अपनाए, उसके लिए दण्ड और निर्वासन का आदेश देते हैं। ब्राह्मण खोजे जाकर आदर से बुलाए जाते हैं; राम कहते हैं कि उनकी कीर्ति विप्र-प्रसाद पर ही आधारित है। फिर वे पाद्य, अर्घ्य, आसन से स्वागत, साष्टांग प्रणाम और आभूषण, वस्त्र, यज्ञोपवीत तथा असंख्य गौ-दान द्वारा धर्मारण्य की वैदिक व्यवस्था को पुनः प्रतिष्ठित करते हैं।

Shlokas

Verse 1

व्यास उवाच । ततश्च रामदूतास्ते नत्वा राममथाब्रुवन् । रामराम महाबाहो वरनारी शुभानना

व्यास बोले—तब राम के वे दूत राम को प्रणाम करके बोले—“राम! राम! हे महाबाहो, (हमने) एक श्रेष्ठ नारी, शुभ मुखवाली, देखी है…”

Verse 2

सुवस्त्रभूषाभरणां मृदुवाक्यपरायणाम् । एकाकिनीं क्रदमानाम दृष्ट्वा तां विस्मिता वयम्

हमने उसे देखा—सुन्दर वस्त्रों और आभूषणों से विभूषित, मधुर वाणी में रत—परन्तु अकेली रोती हुई; उसे देखकर हम विस्मित हो गए।

Verse 3

समीपवर्तिनो भूत्वा पृष्टा सा सुरसुन्दरी । का त्वं देवि वरारोहे देवी वा दानवी नु किम्

निकट जाकर उन्होंने उस स्वर्ग-सुन्दरी से पूछा—“हे देवी, हे सुडौल अंगों वाली! तुम कौन हो? क्या तुम देवी हो, या दानवी?”

Verse 4

रामः पृच्छति देवि त्वां ब्रूहि सर्वं यथातथम् । तच्छ्रुत्वा वचनं रामा सोवाच मधुरं वचः

“हे देवी, राम तुमसे पूछते हैं—जो जैसा है, सब ठीक-ठीक कहो।” यह वचन सुनकर उस स्त्री ने मधुर वाणी में कहा।

Verse 5

रामं प्रेषयत भद्रं वो मम दुःखापहं परम्

“राम को भेज दीजिए; आपका कल्याण हो—वे मेरे दुःख को परम रूप से हरने में समर्थ हैं।”

Verse 6

तदाकर्ण्य ततो रामः संभ्रमात्त्वरितो ययौ । दृष्ट्वा तां दुःखसंतप्तां स्वयं दुःखमवाप सः । उवाच वचनं रामः कृतांजलिपुटस्तदा

यह सुनकर राम व्याकुल होकर शीघ्र चले गए। उसे दुःख से संतप्त देखकर वे स्वयं भी शोकाकुल हो उठे। तब राम ने हाथ जोड़कर आदरपूर्वक वचन कहा।

Verse 7

श्रीराम उवाच । का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा केनावधूता विजने निरस्ता । मुष्टं धनं केन च तावकीनमाचक्ष्व मातः सकलं ममाग्रे

श्रीराम बोले—हे शुभे! तुम कौन हो और किसकी पत्नी हो? किसने तुम्हें इस निर्जन स्थान में ठुकराकर छोड़ दिया? और किसने तुम्हारी मुट्ठी भर धन-राशि छीन ली? हे माता, मेरे सामने सब कुछ यथार्थ कहो।

Verse 8

इत्युक्त्वा चातिदुःखार्तो रामो मतिमतां वरः । प्रणामं दंडवच्चक्रे चक्रपाणिरिवापरः

ऐसा कहकर, गहरे दुःख से पीड़ित और बुद्धिमानों में श्रेष्ठ राम ने दंडवत् प्रणाम किया—मानो स्वयं चक्रपाणि विष्णु का ही दूसरा रूप हों।

Verse 9

तयाभिवंदितो रामः प्रगम्य च पुनःपुनः । तुष्टया परया प्रीत्या स्तुतो मधुरया गिरा

वह बार-बार आगे बढ़कर राम को प्रणाम करती रही; और अत्यन्त तुष्ट होकर, परम प्रेम से, मधुर वाणी में उनकी स्तुति करने लगी।

Verse 10

परमात्मन्परेशान दुःखहारिन्सनातन । यदर्थमवतारस्ते तच्च कार्यं त्वया कृतम्

हे परमात्मन्, हे परेश्वर, हे दुःख-हर, हे सनातन! जिस प्रयोजन से आपका अवतार हुआ था, वह कार्य आपने सिद्ध कर दिया है।

Verse 11

रावणः कुम्भकर्णश्च शक्रजित्प्रमुखास्तथा । खरदूषणत्रिशिरोमारीचाक्षकुमारकाः

रावण, कुम्भकर्ण और इन्द्रजित आदि, तथा खर, दूषण, त्रिशिरा, मारीच, अक्ष और अन्य राक्षस-राजकुमार—

Verse 12

असंख्या निर्जिता रौद्रा राक्षसाः समरांगणे

समरभूमि में असंख्य क्रूर और रौद्र राक्षस पराजित किए गए हैं।

Verse 13

किं वच्मि लोकेश सुकीर्त्तिमद्य ते वेधास्त्वदीयांगजपद्मसंभवः । विश्वं निविष्टं च ततो ददर्श वटस्य पत्रे हि यथो वटो मतः

हे लोकेश! आज मैं आपकी सुकीर्ति का क्या वर्णन करूँ? आपके अंग से उत्पन्न कमल से जन्मे वेधाः (ब्रह्मा) ने भी आप में समस्त विश्व को स्थित देखा—जैसे वटपत्र में ही वटवृक्ष दिखाई दे।

Verse 14

धन्यो दशरथो लोके कौशल्या जननी तव । ययोर्जातोसि गोविंद जगदीश परः पुमान्

इस लोक में दशरथ धन्य हैं और आपकी जननी कौशल्या भी धन्य हैं; क्योंकि उन्हीं के यहाँ आप जन्मे—हे गोविंद, हे जगदीश, हे परम पुरुष।

Verse 15

धन्यं च तत्कुलं राम यत्र त्वमागतः स्वयम् । धन्याऽयोध्यापुरी राम धन्यो लोकस्त्वदाश्रयः

हे राम! वह कुल भी धन्य है जिसमें आप स्वयं पधारे; हे राम! अयोध्या पुरी धन्य है, और वह लोक धन्य है जो आपका आश्रय लेता है।

Verse 16

धन्यः सोऽपि हि वाल्मीकिर्येन रामायणं कृतम् । कविना विप्रमुख्येभ्य आत्मबुद्ध्या ह्यनागतम्

वाल्मीकि भी निश्चय ही धन्य हैं, जिनके द्वारा रामायण की रचना हुई; उस कवि ने अपनी अंतःप्रेरित बुद्धि से उसे रचा, जो तब तक श्रेष्ठ विप्रों को भी पूर्णतः ज्ञात न था।

Verse 17

त्वत्तोऽभवत्कुलं चेदं त्वया देव सुपावितम्

आपसे ही यह कुल उत्पन्न हुआ है, और हे देव! आपके द्वारा यह पूर्णतः पवित्र किया गया है।

Verse 18

नरपतिरिति लोकैः स्मर्यते वैष्णवांशः स्वयमसि रमणीयैस्त्वं गुणैर्विष्णुरेव । किमपि भुवनकार्यं यद्विचिंत्यावतीर्य तदिह घटयतस्ते वत्स निर्विघ्नमस्तु

लोक तुम्हें वैष्णवांश राजा के रूप में स्मरण करते हैं; तुम्हारे रमणीय गुणों से तुम स्वयं विष्णु ही हो। जगत्-हित का जो भी कार्य तुमने विचारकर अवतार लेकर करने का निश्चय किया है, हे वत्स, वह यहाँ निर्विघ्न पूर्ण हो।

Verse 19

स्तुत्वा वाचाथ रामं हि त्वयि नाथे नु सांप्रतम् । शून्या वर्ते चिरं कालं यथा दोषस्तथैव हि

इस प्रकार स्तुति करके (देवता) ने राम से कहा—“अब तुम मेरे नाथ हो, फिर भी मैं दीर्घकाल से शून्य और उजाड़ ही पड़ी हूँ; जैसे पहले थी, वैसी ही दोषयुक्त अवस्था में।”

Verse 20

धर्मारण्यस्य क्षेत्रस्य विद्धि मामधिदेवताम् । वर्षाणि द्वादशेहैव जातानि दुःखि तास्म्यहम्

धर्मारण्य-क्षेत्र की अधिदेवता मुझे जानो। यहाँ बारह वर्ष बीत गए; इसलिए मैं दुःखी हूँ।

Verse 21

निर्जनत्वं ममाद्य त्वमुद्धरस्व महामते । लोहासुरभयाद्राम विप्राः सर्वे दिशो दश

हे महामते! आज मुझे इस निर्जनता से उबारो। हे राम! लोहासुर के भय से सब ब्राह्मण दसों दिशाओं में भाग गए हैं।

Verse 22

गताश्च वणिजः सर्वे यथास्थानं सुदुःखिताः । स दैत्यो घातितो राम देवैः सुरभयंकरः

सब व्यापारी भी अत्यन्त दुःखी होकर अपने-अपने स्थानों को चले गए। हे राम, वह दैत्य, जो देवताओं के लिए भी भय का कारण था, देवों द्वारा मार डाला गया।

Verse 23

आक्रम्यात्र महामायो दुराधर्षो दुरत्ययः । न ते जनाः समायांति तद्भयादति शंकिताः

इस स्थान पर चढ़ाई करके वह महामायी, जिसे जीतना कठिन है, यहाँ छा गया है। उसके भय से अत्यन्त सशंकित होकर तुम्हारे लोग यहाँ नहीं आते।

Verse 24

अद्य वै द्वादश समाः शून्यागारमनाथवत् । यस्माच्च दीर्घिकायां मे स्नानदानोद्यतो जनः

आज पूरे बारह वर्ष हो गए कि यह स्थान अनाथ-से सूने घर के समान पड़ा है; क्योंकि मेरी दीर्घिका पर स्नान और दान के लिए उद्यत लोग अब नहीं आते।

Verse 25

राम तस्यां दीर्घिकायां निपतंति च शूकराः । यत्रांगना भर्तृयुता जलक्रीडापरायणाः

हे राम, अब उसी दीर्घिका में सूअर गिरते हैं—जहाँ पहले पति सहित स्त्रियाँ जल-क्रीड़ा में मग्न रहती थीं।

Verse 26

चिक्रीडुस्तत्र महिषा निपतंति जलाशये । यत्र स्थाने सुपुष्पाणां प्रकरः प्रचुरोऽभवत्

अब वहाँ जलाशय में भैंसे क्रीड़ा करते और कूदकर गिरते हैं—उसी स्थान पर जहाँ पहले सुन्दर पुष्पों की प्रचुर राशि हुआ करती थी।

Verse 27

तद्रुद्धं कंटकैर्वृक्षैः सिंहव्याघ्रसमाकुलैः । संचिक्रीडुः कुमाराश्च यस्यां भूमौ निरंतरम्

वह प्रदेश काँटेदार वृक्षों से घिरकर अवरुद्ध था और सिंह‑व्याघ्रों से भरा हुआ था; फिर भी उस भूमि पर कुमार निरंतर खेलते‑कूदते विचरते रहते थे।

Verse 28

कुमार्यश्चित्रकाणां च तत्र क्रीडं ति हर्षिताः । अकुर्वन्वाडवा यत्र वेदगानं तिरंतरम्

वहाँ हर्षित कुमारियाँ रंग-बिरंगे खिलौनों के साथ खेलती थीं; और उसी स्थान पर युवक निरंतर वेद‑गान करते रहते थे।

Verse 29

शिवानां तत्र फेत्काराः श्रूयंतेऽतिभयंकराः । यत्र धूमोऽग्निहोत्राणां दृश्यते वै गृहेगृहे

वहाँ सियारों की अत्यंत भयावह चीत्कार सुनाई देती थी; फिर भी उसी स्थान पर घर‑घर से अग्निहोत्र का धुआँ उठता दिखाई देता था।

Verse 30

तत्र दावाः सधूमाश्च दृश्यंतेऽत्युल्बणा भृशम् । नृत्यंते नर्त्तका यत्र हर्षिता हि द्विजाग्रतः

वहाँ धुएँ सहित अत्यंत प्रचण्ड दावाग्नि दिखाई देते थे; और उसी स्थान पर नर्तक श्रेष्ठ द्विजों के समक्ष हर्षपूर्वक नृत्य करते थे।

Verse 31

तत्रैव भूतवेताला प्रेताः नृत्यंति मोहिताः । नृपा यत्र सभायां तु न्यषीदन्मंत्रतत्पराः

वहीं मोहित भूत, वेताल और प्रेत नृत्य करते थे; और उसी स्थान पर राजा सभा में मंत्रणा‑परायण होकर बैठे रहते थे।

Verse 32

तस्मिन्स्थाने निषीदंति गवया ऋक्षशल्लकाः । आवासा यत्र दृश्यन्ते द्विजानां वणिजां तथा

उस स्थान में गौर, भालू और साही बैठकर विश्राम करते हैं; और वहाँ द्विजों तथा वणिकों के निवास भी स्पष्ट दिखाई देते हैं।

Verse 33

कुट्टिमप्रतिमा राम दृश्यंतेत्र बिलानि वै । कोटराणीह वृक्षाणां गवाक्षाणीह सर्वतः

हे राम, यहाँ बिल पक्के कक्षों जैसे दिखाई देते हैं; यहाँ वृक्षों के खोखले कोटर हैं और चारों ओर खिड़की-जैसे छिद्र भी दिखते हैं।

Verse 34

चतुष्का यज्ञवेदिर्हि सोच्छ्राया ह्यभवत्पुरा । तेऽत्र वल्मीकनिचयैर्दृश्यंते परिवेष्टिताः

पहले यहाँ चार-कोने वाली यज्ञ-वेदियाँ ऊँची और प्रसिद्ध थीं; अब वे यहाँ दीमकों के बाँबी-ढेरों से घिरी हुई दिखाई देती हैं।

Verse 35

एवंविधं निवासं मे विद्धि राम नृपोत्तम । शून्यं तु सर्वतो यस्मान्निवासाय द्विजा गताः

हे राम, नृपोत्तम, मेरे निवास को ऐसा ही जानो; वह चारों ओर से सूना हो गया है, क्योंकि द्विज अन्यत्र निवास के लिए चले गए हैं।

Verse 36

तेन मे सुमहद्दुःखं तस्मात्त्राहि नरेश्वर । एतच्छ्रुत्वा वचो राम उवाच वदतां वरः

इसी कारण मुझे महान दुःख हुआ है; इसलिए, हे नरेश्वर, मेरी रक्षा करो। यह वचन सुनकर वाणी में श्रेष्ठ राम ने उत्तर दिया।

Verse 37

श्रीराम उवाच । न जाने तावकान्विप्रांश्चतुर्दिक्षु समाश्रितान् । न तेषां वेद्म्यहं संख्यां नामगोत्रे द्विजन्मनाम्

श्रीराम बोले—मैं तुम्हारे उन ब्राह्मणों को नहीं जानता जो चारों दिशाओं में आश्रय लिए हुए हैं। मैं न उनकी संख्या जानता हूँ, न उन द्विजों के नाम और गोत्र।

Verse 38

यथा ज्ञातिर्यथा गोत्रं याथातथ्यं निवेदय । तत आनीय तान्सर्वान्स्वस्थाने वासयाम्यहम्

जैसी उनकी जाति‑बंधुता और जैसा उनका गोत्र है, वैसा ही यथार्थ रूप से मुझे निवेदित करो। फिर उन सबको यहाँ लाकर मैं उन्हें उनके उचित स्थान में बसाऊँगा।

Verse 39

श्रीमातोवाच । ब्रह्मविष्णुमहेशैश्च स्थापिता ये नरेश्वर । अष्टादश सहस्राणि ब्राह्मणा वेदपारगाः

श्रीमाता बोलीं—हे नरेश्वर! जिन्हें ब्रह्मा, विष्णु और महेश ने स्थापित किया है, वे अठारह हजार वेदपारंगत ब्राह्मण हैं।

Verse 40

त्रयीविद्यासु विख्याता लोकेऽस्मिन्नमितद्युते । चतुष्षष्टिकगोत्राणां वाडवा ये प्रतिष्ठिताः

हे अमित तेजस्वी! वे इस लोक में त्रयी‑विद्या में विख्यात हैं; और चौंसठ गोत्रों वाले वाडव रूप से प्रतिष्ठित हैं।

Verse 41

श्रीमातादात्त्रयीविद्यां लोके सर्वे द्विजोत्तमाः । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वैश्या धर्मपरायणाः

श्रीमाता ने त्रयी‑विद्या प्रदान की; और इस लोक में वे सब द्विजोत्तम प्रसिद्ध हैं। तथा छत्तीस हजार वैश्य भी हैं, जो धर्मपरायण हैं।

Verse 42

आर्यवृत्तास्तु विज्ञेया द्विजशुश्रूषणे रताः । बहुलार्को नृपो यत्र संज्ञया सह राजते

उन्हें आर्य-आचरण वाले जानो, जो द्विजों की सेवा में रत हैं। जहाँ बहुलार्क नामक राजा तेज सहित शोभायमान होकर राज्य करता है।

Verse 43

कुमारावश्विनौ देवौ धनदो व्ययपूरकः । अधिष्ठात्री त्वहं राम नाम्ना भट्टारिका स्मृता

कुमार और अश्विनीकुमार देवता हैं; धनद (कुबेर) व्यय की पूर्ति करते हैं। और हे राम, मैं यहाँ की अधिष्ठात्री देवी हूँ, ‘भट्टारिका’ नाम से स्मरण की जाती हूँ।

Verse 44

श्रीसूत उवाच । स्थानाचाराश्च ये केचित्कुलाचारास्तथैव च । श्रीमात्रा कथितं सर्वं रामस्याग्रे पुरातनम्

श्रीसूत बोले—जो भी स्थानाचार और वैसे ही कुलाचार हैं, वह समस्त प्राचीन वृत्तांत श्रीमाता ने राम के समक्ष कह सुनाया।

Verse 45

तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रामो मुदमवाप ह । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं सत्यं हि भाषितं त्वया

उसके वचन सुनकर राम को महान् हर्ष हुआ। उन्होंने कहा—‘सत्य, सत्य, फिर सत्य! निश्चय ही तुमने सत्य ही कहा है।’

Verse 46

यस्मात्सत्यं त्वया प्रोक्तं तन्नाम्ना नगरं शुभम् । वासयामि जगन्मातः सत्यमंदिरमेव च

क्योंकि तुमने सत्य कहा है, हे जगन्माता, मैं उसी नाम से एक शुभ नगर बसाऊँगा और ‘सत्यमंदिर’ नामक मंदिर भी स्थापित करूँगा।

Verse 47

त्रैलोक्ये ख्यातिमाप्नोतु सत्यमंदिरमु त्तमम्

यह उत्तम सत्य-मन्दिर त्रैलोक्य में विख्याति को प्राप्त करे।

Verse 48

एतदुक्त्वा ततो रामः सहस्रशतसंख्यया । स्वभृत्यान्प्रेषयामास विप्रानयनहेतवे

यह कहकर तब राम ने सहस्रों-शतों की संख्या में अपने सेवकों को ब्राह्मणों को लाने हेतु भेज दिया।

Verse 49

यस्मिन्देशे प्रदेशे वा वने वा सरि तस्तटे । पर्यंते वा यथास्थाने ग्रामे वा तत्रतत्र च

जिस देश या प्रदेश में—वन में, नदी-तट पर, सीमांत में, अपने उचित निवास-स्थानों में, अथवा इधर-उधर के ग्रामों में—

Verse 50

धर्मारण्यनिवासाश्च याता यत्र द्विजोत्तमाः । अर्घपाद्यैः पूजयित्वा शीघ्रमानयतात्र तान्

धर्मारण्य-निवासी वे श्रेष्ठ ब्राह्मण जहाँ गए हों, उन्हें अर्घ्य और पाद्य से पूजकर शीघ्र यहाँ ले आओ।

Verse 51

अहमत्र तदा भोक्ष्ये यदा द्रक्ष्ये द्विजोत्तमान्

मैं यहाँ तभी भोजन करूँगा, जब मैं उन श्रेष्ठ ब्राह्मणों का दर्शन कर लूँगा।

Verse 52

विमान्य च द्विजानेतानागमिष्यति यो नरः । स मे वध्यश्च दंड्यश्च निर्वास्यो विषयाद्बहिः

जो इन ब्राह्मणों का अपमान करके नहीं आएगा, वह पुरुष मेरे द्वारा वध्य और दण्डनीय होगा तथा मेरे राज्य से बाहर निर्वासित किया जाएगा।

Verse 53

तच्छ्रुत्वा दारुणं वाक्यं दुःसहं दुःप्रधर्षणम् । रामाज्ञाकारिणो दूता गताः सर्वे दिशो दश

वह कठोर वचन—जो सहना कठिन और उल्लंघन करना भी कठिन था—सुनकर, राम की आज्ञा का पालन करने वाले दूत दसों दिशाओं में चले गए।

Verse 54

शोधिता वाडवाः सर्वे लब्धाः सर्वे सुहर्षिताः । यथोक्तेन विधानेन अर्घपाद्यैरपूजयन्

सभी ब्राह्मण खोजे गए और मिल गए; वे सब अत्यन्त प्रसन्न हुए; और शास्त्रोक्त विधि से उन्हें अर्घ्य तथा पाद्य देकर सम्मानित किया गया।

Verse 55

स्तुतिं चक्रुश्च विधिवद्विनयाचारपूर्वकम् । आमंत्र्य च द्विजान्सर्वान्रामवाक्यं प्रकाशयन्

उन्होंने विधिपूर्वक, विनय और सदाचार सहित स्तुति की; और सब ब्राह्मणों को आमंत्रित करके राम का संदेश प्रकट किया।

Verse 56

ततस्ते वाडवाः सर्वे द्विजाः सेवकसंयुताः । गमनायोद्यताः सर्वे वेदशास्त्रपरायणाः

तब वे सभी ब्राह्मण सेवकों सहित चलने के लिए तत्पर हुए; वे सब वेद और शास्त्रों में परायण थे।

Verse 57

आगता रामपार्श्वं च बहुमानपुरःसराः । समागतान्द्विजान्दृष्ट्वा रोमांचिततनूरुहः

वह आदर को आगे रखकर राम के पास आया। वहाँ एकत्र ब्राह्मणों को देखकर वह हर्ष से रोमांचित हो उठा।

Verse 58

कृतकृत्यमिवात्मानं मेने दाशरथिर्नृपः । स संभ्रमात्समुत्थाय पदातिः प्रययौ पुरः

दशरथनन्दन राजा ने अपने को कृतकृत्य-सा माना। वह उत्सुकता से तुरंत उठकर पैदल ही आगे बढ़कर उन्हें लेने चला।

Verse 59

करसंपुटकं कृत्वा हर्षाश्रु प्रतिमुञ्चयन् । जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं वचनमब्रवीत्

उसने हाथ जोड़कर, हर्ष के आँसू बहाते हुए, घुटनों के बल धरती पर झुककर ये वचन कहे।

Verse 60

विप्रप्रसादात्कमलावरोऽहं विप्रप्रसादाद्धरणीधरोऽहम् । विप्रप्रसादाज्जगतीपतिश्च विप्रप्रसादान्मम रामनाम

‘ब्राह्मणों की कृपा से मैं लक्ष्मी का प्रिय हूँ; ब्राह्मणों की कृपा से मैं धरणीधर (सच्चा शासक) हूँ। ब्राह्मणों की कृपा से मैं जगत्पति हूँ; और ब्राह्मणों की कृपा से ही मेरा नाम “राम” है।’

Verse 61

इत्येवमुक्ता रामेण वाड वास्ते प्रहर्षिताः । जयाशीर्भिः प्रपूज्याथ दीर्घायुरिति चाब्रुवन्

राम के ऐसा कहने पर वे वहाँ रहते हुए अत्यन्त प्रसन्न हुए। उन्होंने ‘जय’ के आशीर्वादों से उनका सत्कार किया और बोले—‘दीर्घायु हो।’

Verse 62

आवर्जितास्ते रामेण पाद्यार्घ्यविष्टरादिभिः । स्तुतिं चकार विप्राणां दण्डवत्प्रणिपत्य च

राम ने पाद्य, अर्घ्य, आसन आदि से उनका सत्कार किया। फिर ब्राह्मणों की स्तुति करके दण्डवत् प्रणाम किया।

Verse 63

कृतांजलिपुटः स्थित्वा चक्रे पादाभिवंदनम् । आसनानि विचित्राणि हैमान्याभरणानि च

अंजलि बाँधकर खड़े होकर उन्होंने चरण-वंदना की। और विचित्र आसन तथा स्वर्णाभूषण भी सजाए।

Verse 64

समर्पयामास ततो रामो दशरथात्मजः । अंगुलीयकवासांसि उपवीतानि कर्णकान्

तब दशरथनन्दन राम ने उन्हें अंगूठियाँ, वस्त्र, यज्ञोपवीत और कर्णाभूषण समर्पित किए।

Verse 65

प्रददौ विप्रमुख्येभ्यो नानावर्णाश्च धेनवः । एकैकशत संख्याका घटोध्नीश्च सवत्सकाः

उन्होंने श्रेष्ठ ब्राह्मणों को अनेक वर्णों की धेनुएँ दीं—प्रत्येक दान में सौ-सौ—भरे थनों वाली, बछड़ों सहित।

Verse 66

सवस्त्रा बद्धघंटाश्च हेमशृंगविभूषिताः । रूप्यखुरास्ताम्रपृष्ठीः कांस्यपात्रसमन्विताः

वे वस्त्रों से ढकी, घंटियों से बँधी हुई, स्वर्ण-शृंगों से विभूषित थीं; रजत-खुर, ताम्र-पीठ वाली, और कांस्य-पात्रों सहित थीं।