Adhyaya 10
Brahma KhandaDharmaranya MahatmyaAdhyaya 10

Adhyaya 10

व्यास युधिष्ठिर को धर्मारण्य की कथा सुनाते हैं, जहाँ यज्ञ-जीवन के लिए सेवा-व्यवस्था स्थापित होती है। ब्रह्मा की प्रेरणा से कामधेनु का आवाहन किया जाता है और वह प्रत्येक याज्ञिक के लिए जोड़े में अनुचर प्रदान करती है। इससे शिखा और यज्ञोपवीत जैसे पवित्र चिह्नों से युक्त, शास्त्र-ज्ञान और सदाचार में निपुण, अनुशासित बड़ा समुदाय प्रकट होता है। देवता आदेश देते हैं कि समिधा, पुष्प, कुश आदि दैनिक सामग्री नियमित रूप से उपलब्ध कराई जाए, और नामकरण, अन्नप्राशन, चूड़ाकरण, उपनयन आदि संस्कार अनुचरों की अनुमति से ही हों; अनुमति की अवहेलना करने पर बार-बार कष्ट, रोग और सामाजिक हानि जैसे दुष्परिणाम बताए गए हैं। इसके बाद कामधेनु की महिमा का वर्णन है—वह अनेक देव-स्वरूपों और तीर्थों का पवित्र आश्रय मानी गई है। युधिष्ठिर के विवाह और संतान संबंधी प्रश्न पर व्यास बताते हैं कि अनुचरों को गंधर्व कन्याएँ कैसे मिलीं: शिव का दूत विश्वावसु से कन्याएँ मांगता है, अस्वीकार होने पर शिव की शक्ति-प्रेरणा से गंधर्वराज कन्याएँ दे देता है। अनुचर वैदिक विधि से आज्य-भाग आदि आहुतियाँ करते हैं और गंधर्व-विवाह के संदर्भ में प्रचलित रीति का संकेत मिलता है। अंत में धर्मारण्य में स्थिर बसाहट दिखती है, जहाँ विविध जप-यज्ञ चलते रहते हैं और अनुचर-समुदाय तथा उनकी स्त्रियाँ गृह-सेवा व यज्ञ-सहायता द्वारा सामग्री जुटाकर स्थान-आधारित धर्म का स्थायी आदर्श स्थापित करती हैं।

Shlokas

Verse 1

व्यास उवाच । शृणु राजन्यथावृत्तं धर्म्मारण्ये शुभं मतम् । यदिदं कथयिष्यामि अशेषाघौघनाशनम्

व्यास बोले—हे राजन्! धर्मारण्य में जो घटित हुआ, वह शुभ वृत्तान्त सुनो। जो मैं कहने जा रहा हूँ, वह समस्त पाप-समूह का नाश करने वाला है।

Verse 2

अजेशेन तदा राजन्प्रेरितेन स्वयंभुवा । कामधेनुः समाहूता कथयामास तां प्रति

तब, हे राजन्! स्वयंभू ब्रह्मा से प्रेरित होकर अजेश ने कामधेनु को बुलाया; और उसने उसके प्रति उत्तर वचन कहा।

Verse 3

विप्रेभ्योऽनुचरान्देहि एकैकस्मै द्विजातये । द्वौ द्वौ शुद्धात्मकौ चैवं देहि मातः प्रसीद मे

ब्राह्मणों को सेवक प्रदान कीजिए—प्रत्येक द्विज को दो-दो, शुद्ध स्वभाव वाले। हे माता! इस प्रकार दीजिए; मुझ पर प्रसन्न होइए।

Verse 4

तथेत्युक्त्वा महाधेनुः क्षीरेणोल्लेखयद्धराम् । हुंकारात्तस्य निष्क्रांताः शिखासूत्रधरा नराः

“तथास्तु” कहकर महाधेनु ने दूध से पृथ्वी पर रेखाएँ अंकित कीं। उसके हुंकार से शिखा और यज्ञोपवीत धारण किए हुए पुरुष प्रकट हुए।

Verse 5

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वणिजश्च महाबलाः । सोपवीता महादक्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः

वे छत्तीस हजार थे—महाबली वणिक, यज्ञोपवीतधारी, अत्यन्त दक्ष और समस्त शास्त्रों में पारंगत।

Verse 6

द्विजभक्तिसमायुक्ता ब्रह्मण्यास्ते तपोन्विताः । पुराणज्ञाः सदाचारा धार्मिका बह्मभोजकाः

वे द्विजों के प्रति भक्तियुक्त, ब्राह्मण्य-धर्म में निष्ठावान और तपस्वी थे; पुराणों के ज्ञाता, सदाचारी, धर्मात्मा तथा ब्राह्मणों को भोजन कराने वाले थे।

Verse 7

स्वर्गे देवाः प्रशंसंति धर्मारण्यनिवासिनः । तपोऽध्ययनदानेषु सर्वकालेप्यतींद्रियाः

स्वर्ग में देवता धर्मारण्य-निवासियों की प्रशंसा करते हैं; क्योंकि तप, अध्ययन और दान में वे सदा ही असाधारण—सर्वदा इन्द्रियों की सीमा से परे—होते हैं।

Verse 8

एकैकस्मै द्विजायैव दत्तं जातु चरद्वयम् । वाडवस्य च यद्गोत्रं पुरा प्रोक्तं महीपते

प्रत्येक द्विज को निश्चय ही दो परिचारक दिए गए। और हे महीपते! उस वाडव का जो गोत्र है, वह पहले ही कहा जा चुका है।

Verse 9

परस्परं च तद्गोत्रं तस्य चानुचरस्य च । इति कृत्वा व्यवस्थां च न्यवसंस्तत्र भूमिषु

इस प्रकार उन्होंने परस्पर संबंध से उस पुरुष और उसके अनुचर—दोनों का गोत्र निश्चित किया; फिर उचित व्यवस्था करके वे वहीं भूमि पर बस गए।

Verse 10

ततश्च शिष्यता देवैर्दत्ता चानुचरान्भुवि । ब्रह्मणा कथितं सर्वं तेषामनुहिताय वै

तत्पश्चात देवताओं ने उन्हें शिष्यत्व प्रदान किया और पृथ्वी पर अनुचरों की नियुक्ति की। यह सब ब्रह्मा ने उनके हित और सदुपदेश के लिए सत्य रूप से कहा।

Verse 11

कुरुध्वं वचनं चैषां ददध्वं च यदिच्छितम् । समित्पुष्पकुशादीनि आनयध्वं दिनेदिने

इनकी आज्ञा का पालन करो और जो वे चाहें, उन्हें प्रदान करो। यज्ञ-समिधा, पुष्प, कुश आदि प्रतिदिन लाकर दो।

Verse 12

अनुज्ञयैषां वर्तध्वं मावज्ञां कुरुत क्वचित् । जातकं नामकरणं तथान्नप्राशनं शुभम्

इनकी अनुमति से ही आचरण करो; कभी भी इनका अपमान न करो। जातकर्म, नामकरण तथा शुभ अन्नप्राशन भी (इन्हीं की स्वीकृति से) करो।

Verse 13

क्षौरं चैवोपनयनं महानाम्न्यादिकं तथा । क्रियाकर्मादिकं यच्च व्रतं दानोपवासकम्

क्षौर (मुंडन) और उपनयन, तथा महानाम्नी आदि संस्कार; और जो भी क्रिया-कर्म हैं—व्रत, दान और उपवास—सब (उचित विधि से) करो।

Verse 14

अनुज्ञयैषां कर्तव्यं काजेशा इदमबुवन् । अनुज्ञया विनैषां यः कार्यमारभते यदि

‘इनकी अनुमति से ही यह करना चाहिए’—ऐसा देवाधिपतियों ने कहा। जो कोई उनकी सम्मति के बिना कोई कार्य आरम्भ करता है,

Verse 15

दर्शं वा श्राद्धकार्यं वा शुभं वा यदि वाऽशुभम् । दारिद्र्यं पुत्रशोकं च कीर्तिनाशं तथैव च

चाहे अमावस्या का दर्श-यज्ञ हो या श्राद्ध-कर्म, चाहे शुभ हो या अशुभ—नियम का उल्लंघन करने वाला दरिद्रता, पुत्र-शोक और कीर्ति-नाश को प्राप्त होता है।

Verse 16

रोगैर्निपीड्यते नित्यं न क्वचित्सुखमाप्नुयुः । तथेति च ततो देवाः शक्राद्याः सुरसत्तमाः

वह सदा रोगों से पीड़ित रहता है और कहीं भी सुख नहीं पाता। तब इन्द्र आदि श्रेष्ठ देवताओं ने कहा—‘तथास्तु’।

Verse 17

स्तुतिं कुर्वंति ते सर्वे काम धेनोः पुरः स्थिताः । कृतकृत्यास्तदा देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

कामधेनु के सम्मुख खड़े होकर वे सब स्तुति करने लगे। तब ब्रह्मा, विष्णु और महेश्वर—ये देवगण कृतकृत्य हो गए।

Verse 18

त्वं माता सर्वदेवानां त्वं च यज्ञस्य कारणम् । त्वं तीर्थं सर्वतीर्थानां नम स्तेऽस्तु सदानघे

तुम समस्त देवताओं की माता हो; तुम ही यज्ञ का कारण हो। तुम सब तीर्थों में परम तीर्थ हो—हे सदा निष्पापे, तुम्हें नमस्कार है।

Verse 19

शशिसूर्यारुणा यस्या ललाटे वृषभध्वजः । सरस्वती च हुंकारे सर्वे नागाश्च कंबले

जिसके ललाट पर चन्द्र-सूर्य की प्रभा शोभित है और जिस पर वृषभध्वज शम्भु का चिह्न अंकित है; जिसके हुंकार में सरस्वती का नाद है और जिसके कंबल में समस्त नाग निवास करते हैं—वही अद्भुत सुरभि धेनु है।

Verse 20

क्षुरपृष्ठे च गन्धर्वा वेदाश्चत्वार एव च । मुखाग्रे सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणि च

जिसकी क्षुर-सम पीठ पर गन्धर्व और चारों वेद विराजते हैं; और जिसके मुखाग्र में समस्त तीर्थ निवास करते हैं—स्थावर और जंगम, दोनों लोकों के।

Verse 21

एवंविधैश्च बहुशो वचनैस्तोषिता च सा । सुप्रसन्ना तदा धेनुः किं करोमीति चाब्रवीत्

ऐसे अनेक वचनों से बार-बार संतुष्ट होकर वह धेनु अत्यन्त प्रसन्न हुई; तब उसने कहा—“मैं क्या करूँ?”

Verse 22

देवा ऊचुः । सृष्टाः सर्वे त्वया मातर्देव्यैतेऽनुचराः शुभाः । त्वत्प्रसादान्महाभागे ब्राह्मणाः सुखिनोऽ भवन्

देव बोले—“हे माता, हे देवी! ये शुभ अनुचर सब तुम्हारे द्वारा ही सृष्ट किए गए हैं। हे महाभागे! तुम्हारी कृपा से ब्राह्मण सुखी और निश्चिन्त हुए हैं।”

Verse 23

ततोऽसौ सुरभी राजन्गता नाकं यशस्विनी । ब्रह्मविष्णुमहेशाद्यास्तत्रैवांतरधुस्ततः

तब, हे राजन्, वह यशस्विनी सुरभि स्वर्ग को चली गई। उसी क्षण उस स्थान से ब्रह्मा, विष्णु, महेश और अन्य देव भी अंतर्धान हो गए।

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच । अभार्यास्ते महातेजा गोजा अनुचरास्तथा । उद्वाहिता कथं ब्रह्मन्त्सुतास्तेषां कदाऽभवन्

युधिष्ठिर बोले—हे महातेजस्वी! गौ से उत्पन्न वे सेवक पत्नी-रहित थे। हे ब्राह्मण, उनका विवाह कैसे हुआ और उनके पुत्र कब उत्पन्न हुए?

Verse 25

व्यास उवाच । परिग्रहार्थं वे तेषां रुद्रेण च यमेन च । गन्धर्वकन्या आहृत्य दारास्तत्रोपकल्पिताः

व्यास बोले—उनके विवाह-ग्रहण के लिए रुद्र और यम ने गन्धर्व-कन्याओं को लाकर वहाँ उनके लिए पत्नियाँ विधिपूर्वक नियुक्त कीं।

Verse 26

युधिष्ठिर उवाच । को वा गन्धर्वराजासौ किंनामा कुत्र वा स्थितः । कियन्मात्रास्तस्य कन्याः किमाचारा ब्रवीहि मे

युधिष्ठिर बोले—वह गन्धर्वों का राजा कौन है? उसका नाम क्या है और वह कहाँ रहता है? उसकी कन्याएँ कितनी हैं और उनके आचार कैसे हैं? मुझे बताइए।

Verse 27

व्यास उवाच । विश्वावसुरिति ख्यातो गन्धर्वाधिपतिर्नृप । षष्टिकन्यासहस्राणि आसते तस्य वेश्मनि

व्यास बोले—हे नृप! गन्धर्वों का अधिपति ‘विश्वावसु’ नाम से प्रसिद्ध है। उसके भवन में साठ हजार कन्याएँ निवास करती हैं।

Verse 28

अंतरिक्षे गृहं तस्य गधर्वनगरं शुभम् । यौवनस्थाः सुरूपाश्च कन्या गन्धर्वजाः शुभाः

उसका निवास अन्तरिक्ष में है—गन्धर्वों का वह शुभ नगर अत्यन्त शोभायमान है। वहाँ यौवन में स्थित, सुन्दर रूपवाली, गन्धर्वजात शुभ कन्याएँ रहती हैं।

Verse 29

रुद्रस्यानुचरौ राजन्नंदी भृंगी शुभाननौ । पूर्वदृष्टाश्च ताः कन्याः कथयामासतुः शिवम्

हे राजन्, रुद्र के अनुचर नन्दी और भृंगी—दोनों शुभमुख—पहले देखी हुई उन कन्याओं का वृत्तान्त शिव को सुनाने लगे।

Verse 30

दृष्टाः पुरा महादेव गन्धर्वनगरे विभो । विश्वावसुगृहे कन्या असंख्याताः सहस्रशः

पूर्वकाल में, हे महादेव, हे सर्वव्यापी प्रभो, गन्धर्वनगर में विश्वावसु के गृह में सहस्रों की संख्या में असंख्य कन्याएँ देखी गईं।

Verse 31

ता आनीय वलादेव गोभुजेभ्यः प्रयच्छ भो । एवं श्रुत्वा ततो देवस्त्रिपुरघ्नः सदाशिवः

‘उन्हें ले आओ, हे बलवान् देव, और गोभुजों (ग्वालों) को दे दो’—यह सुनकर त्रिपुरसंहारक सदाशिव देव ने उत्तर दिया।

Verse 32

प्रेषयामास दूतं तु विजयं नाम भारत । स तत्र गत्वा यत्रास्ते विश्वावसुररिंदमः

हे भारत, उसने ‘विजय’ नामक दूत को भेजा। वह वहाँ गया जहाँ शत्रुदमन विश्वावसु ठहरा हुआ था।

Verse 33

उवाच वचनं चैव पथ्यं चैव शिवेरितम् । धर्मारण्ये महाभाग काजेशेन विनिर्मिताः

उसने शिव की आज्ञा से संदेश और हितकर विधान कहा—‘हे महाभाग, धर्मारण्य में वे काजेश द्वारा निर्मित/प्रतिष्ठित किए गए हैं।’

Verse 34

स्थापिता वाडवास्तत्र वेदवेदांगपारगाः । तेषां वै परिचर्यार्थं कामधेनुश्च प्रार्थिता

वहाँ वेद और वेदाङ्गों में पारंगत वाडवाओं को स्थापित किया गया। उनकी सेवा-परिचर्या के लिए कामधेनु से भी प्रार्थना की गई।

Verse 35

तया कृताः शुभाचारा वणिजस्ते त्वयोनिजा । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि कुमारास्ते महाबलाः

उसके द्वारा वे व्यापारी शुभाचारयुक्त बनाए गए, और वे मानवीय गर्भ के बिना उत्पन्न हुए। और तुम्हारे छत्तीस सहस्र पुत्र महाबली हैं।

Verse 36

शिवेन प्रेषितोऽहं वै त्वत्समीपमुपागतः । कन्यार्थं हि महाभाग देहिदेहीत्युवाच ह

मैं शिव द्वारा भेजा गया हूँ और तुम्हारे समीप आया हूँ। हे महाभाग, कन्याओं के लिए—‘दे दो, दे दो’—ऐसा उसने कहा।

Verse 37

गन्धर्व उवाच । देवानां चैव सर्वेषां गन्धर्वाणां महामते । परित्यज्य कथं लोके मानुषाणां ददामि वै

गन्धर्व बोला: हे महामते, समस्त देवों और गन्धर्वों को छोड़कर मैं लोक में मनुष्यों को (ये कन्याएँ) कैसे दे सकता हूँ?

Verse 38

श्रुत्वा तु वचनं तस्य निवृत्तो विजयस्तदा । कथयामास तत्सर्वं गन्धर्व चरितं महत्

उसके वचन सुनकर विजय तब लौट आया और उसने गन्धर्व के उस महान चरित्र का सारा वृत्तान्त कह सुनाया।

Verse 39

व्यास उवाच । ततः कोपसमाविष्टो भगवांल्लोकशंकरः । वृषभे च समारूढः शूलहस्तः सदाशिवः

व्यास बोले—तब लोक-कल्याणकारी भगवान् शंकर क्रोध से आविष्ट हो गए। वृषभ पर आरूढ़ होकर, हाथ में त्रिशूल धारण किए, सदाशिव प्रस्थान कर गए।

Verse 40

भूतप्रेतपिशाचाद्यैः सहस्रैरावृतः प्रभुः । ततो देवास्तथा नागा भूतवेतालखेचराः

प्रभु भूत, प्रेत, पिशाच आदि हजारों से घिरे थे। तब देवता, नाग तथा भूत-वेताल और आकाशचारी गण भी वहाँ एकत्र हो गए।

Verse 41

क्रोधेन महताविष्टाः समाजग्मुः सहस्रशः । हाहाकारो महानासीत्तस्मिन्सैन्ये विसर्पति

महान क्रोध से आविष्ट होकर वे हजारों की संख्या में एकत्र हो गए। उस सेना के फैलते ही वहाँ भयंकर हाहाकार उठ खड़ा हुआ।

Verse 42

प्रकंपिता धरादेवी दिशापाला भयातुराः । घोरा वातास्तदाऽशांताः शब्दं कुर्वंति दिग्गजाः

धरादेवी काँप उठी और दिशापाल भय से व्याकुल हो गए। तब भयंकर, अशांत वायु चलने लगी और दिग्गज ऊँचे शब्द करने लगे।

Verse 43

व्यास उवाच । तदागतं महासैन्यं दृष्ट्वा भयविलोलितम् । गन्धर्वनगरात्सर्वे विनेशुस्ते दिशो दश

व्यास बोले—उस भय से विचलित महान सेना को आते देखकर, गन्धर्व-नगर से वे सब दसों दिशाओं में भाग निकले।

Verse 44

गन्धर्वराजो नगरं त्यक्त्वा मेरुं गतो नृप । ताः कन्या यौवनोपेता रूपौदार्यसमन्विताः

हे नृप! गन्धर्वराज नगर को त्यागकर मेरु पर्वत को चला गया। वे कन्याएँ यौवनयुक्त, रूप और उदार गुणों से संपन्न होकर वहीं रहीं।

Verse 45

गृहीत्वा प्रददौ सर्वा वणिग्भ्यश्च तदा नृप । वेदोक्तेन विधानेन तथा वै देवसन्निधौ

हे राजा! उन्हें ग्रहण करके उसने तब उन सबको वणिकों को दे दिया—वेदोक्त विधि के अनुसार और देवताओं की सन्निधि में।

Verse 46

आज्यभागं तदा दत्त्वा गन्धर्वाय गवात्मजाः । देवानां पूर्वजानां च सूर्याचंद्रमसोस्तथा

तब गवात्मजों ने गन्धर्व को आज्यभाग अर्पित किया; और पूर्वज देवताओं को तथा सूर्य और चन्द्रमा को भी वैसे ही भाग चढ़ाए।

Verse 47

यमाय मृत्यवे चैव आज्यभागं तदा ददुः । दत्त्वाज्यभागान्विधिवद्वव्रिरे ते शुभव्रताः

उन्होंने तब यम और मृत्यु को भी आज्यभाग दिया। विधिपूर्वक आज्यभाग देकर, वे शुभव्रती जन यथोचित (विवाह) का वरण करने लगे।

Verse 48

ततः प्रभृति गान्धर्वविवाहे समुपस्थिते । आज्यभागं प्रगृह्णन्ति अद्यापि सर्वतो भृशम्

तब से लेकर आज तक, जहाँ-जहाँ गान्धर्व-विवाह उपस्थित होता है, वहाँ सर्वत्र पूर्ण रूप से आज्यभाग ग्रहण किया जाता है।

Verse 50

क्षत्रियाश्च महावीरा किंकरत्वे हि निर्मिताः

और महावीर क्षत्रिय निश्चय ही सेवा-भाव के लिए रचे गए—धर्म के नियत क्रम में भक्तिभाव से परिचर्या हेतु तत्पर रहते हैं।

Verse 51

ततो देवाऽस्तदा राजञ्जग्मुः सर्वे यथातथा । गते देवे द्विजाः सर्वे स्थानेऽस्मिन्निवसंति ते

तब, हे राजन्, सब देवता जैसे-तैसे अपने-अपने धाम को चले गए। देवों के चले जाने पर सब द्विज इसी स्थान में रहकर निवास करने लगे।

Verse 52

पुत्रपौत्रयुता राजन्निवसंत्यकुतोभयाः । पठंति वेदान्वेदज्ञाः क्वचिच्छास्त्रार्थमुद्गिरन्

हे राजन्, पुत्र-पौत्रों सहित वे वहाँ निडर होकर रहते हैं। वेद-ज्ञानी वेदों का पाठ करते हैं और कभी-कभी शास्त्रों के अर्थ का भी निरूपण करते हैं।

Verse 54

केचिद्विष्णुं जपंतीह शिवं केचिज्जपंति हि । ब्रह्माणं च जपंत्येके यमसूक्तं हि केचन । यजंति याजकाश्चैव अग्निहोत्रमुपासते । स्वाहाकारस्वधाकारवषट्कारैश्च सुव्रत

यहाँ कुछ विष्णु का जप करते हैं, और कुछ शिव का जप करते हैं। कोई ब्रह्मा का स्मरण-जप करता है, और कोई यमसूक्त का पाठ करता है। कुछ यज्ञ करते हैं और अग्निहोत्र का अनुष्ठान करते हैं—‘स्वाहा’, ‘स्वधा’ और ‘वषट्’ के उच्चारण सहित, हे सुव्रत।

Verse 55

शब्दैरापूयते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । वणिजश्च महादक्षा द्विजशुश्रूणोत्सुकाः

पवित्र शब्दों से समस्त त्रैलोक्य—चराचर सहित—परिपूर्ण हो जाता है। और महादक्ष वणिक भी द्विजों की शुश्रूषा-सेवा के लिए उत्सुक रहते हैं।

Verse 56

धर्मारण्ये शुभे दिव्ये ते वसंति सुनिष्ठिताः । अन्नपानादिकं सर्वं समित्कुशफलादिकम्

उस शुभ, दिव्य धर्मारण्य में वे दृढ़-नियम होकर निवास करते हैं। अन्न-जल आदि सब कुछ—समिधा, कुश, फल आदि सहित—वहाँ सहज उपलब्ध रहता है।

Verse 57

आपूरयन्द्विजातीनां वणिजस्ते गवात्मजाः

वे गोवंशज व्यापारी द्विजातियों की आवश्यकताओं को पूर्ण करते रहे; उनकी पूर्ति में कहीं भी कमी न रहने दी।

Verse 58

पुष्पोपहारनिचयं स्नानवस्त्रादिधावनम् । उपलादिकनिर्माणं मार्जनादिशुभक्रियाः

उन्होंने पुष्पों और उपहारों का संग्रह सजाया; स्नान-वस्त्र आदि को धोया; पत्थर आदि के निर्माण-कार्य किए; तथा झाड़ू-बुहार और शुद्धि जैसी शुभ क्रियाएँ कीं।

Verse 59

वणिक्स्त्रियः प्रकुर्वंति कंडनं पेषणादिकम् । शुश्रूषंति च तान्विप्रान्काजेशवचनेन हि

व्यापारियों की स्त्रियाँ कूटना-पीसना आदि कार्य करती थीं। और काजेश की आज्ञा से वे उन विप्रों की श्रद्धापूर्वक सेवा करती थीं।

Verse 60

स्वस्था जातास्तदा सर्वे द्विजा हर्षपरायणाः । काजेशादीनुपासंते दिवारात्रौ हि संध्ययोः

तब सभी द्विज स्वस्थ और संतुष्ट होकर हर्ष में लीन हो गए। वे प्रातः-सायं संध्या के समय, दिन-रात काजेश आदि देवताओं की उपासना करते थे।