
अध्याय 1 नैमिषारण्य में पुराण-श्रवण की रूपरेखा स्थापित करता है। शौनक आदि ऋषि सूत (लोमहर्षण) का स्वागत कर उनसे ऐसी पावन कथा का अनुरोध करते हैं जो दीर्घकाल से संचित पापों का क्षय कर दे। सूत मंगलाचरण करके बतलाते हैं कि वे ईश्वर-कृपा से तीर्थों के परम फल का वर्णन करेंगे। फिर कथा का दूसरा स्तर खुलता है—धर्म (यम/धर्मराज) ब्रह्मा की सभा में जाते हैं और देवताओं, ऋषियों, वेदों तथा तत्त्वों के मानवीकृत रूपों से परिपूर्ण विराट् सभा का दर्शन करते हैं। वहाँ वेदव्यास से ‘धर्मारण्य-कथा’ सुनते हैं, जिसे धर्म-अर्थ-काम-मोक्ष देने वाली, विस्तृत और पुण्यप्रदा कहा गया है। संयमनी लौटकर धर्मराज नारद से मिलते हैं; नारद उन्हें अत्यन्त सौम्य और प्रसन्न देखकर चकित होते हैं। यम बताते हैं कि धर्मारण्य-कथा के श्रवण से यह परिवर्तन हुआ और इसकी शुद्धिकारी शक्ति, यहाँ तक कि घोर पापों से भी मुक्ति देने वाली प्रभावशीलता का वर्णन करते हैं। अंत में संकेत मिलता है कि नारद मनुष्यलोक में युधिष्ठिर की सभा की ओर जाते हैं और आगे का उपदेश उत्पत्ति, संरक्षण, कालक्रम, पूर्ववृत्त, भविष्यफल तथा तीर्थों की स्थिति—इन सबका क्रमबद्ध परिचय देगा।
Verse 1
श्रीगणेशाय नमः । तर्तुं संहृतिवारिधिं त्रिजगतां नौर्नाम यस्य प्रभोर्येनेदं सकलं विभाति सततं जातं स्थितं संसृतम् । यश्चैतन्यघनप्रमाण विधुरो वेदांतवेद्यो विभुस्तं वन्दे सहजप्रकाशममलं श्रीरामचन्द्रं परम् । दाराः पुत्रा धनं वा परिजनसहितो बंधुवर्गः प्रियो वा माता भ्राता पिता वा श्वशुरकुलजना भृत्यऐश्वर्य्यवित्ते । विद्या रूपं विमलभवनं यौवनं यौवतं वा सर्वे व्यर्थं मरणसमये धर्म एकः सहायः । नैमिषे निमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । सत्रं स्वर्गाय लोकाय सहस्रसममासत
श्रीगणेश को नमस्कार। मैं परम, निर्मल, स्वयंज्योति श्रीरामचन्द्र को वन्दन करता हूँ—जो त्रिलोकी को संहार-समुद्र से पार कराने वाली नौका हैं; जिनकी प्रभु-शक्ति से यह समस्त जगत् जन्म, स्थिति और संसार-प्रवाह में निरन्तर प्रकाशित होता है; जो वेदान्त से ज्ञेय, सर्वव्यापी, चैतन्य-घन और प्रमाण-रहित हैं। पत्नी, पुत्र, धन, कुटुम्ब-परिजन, प्रिय बन्धु, माता, भ्राता, पिता, ससुराल-जन, सेवक, ऐश्वर्य और सम्पत्ति; विद्या, रूप, निर्मल भवन, यौवन और भोग—मरणकाल में सब व्यर्थ हैं; धर्म ही एकमात्र सहायक है। नैमिष नामक निमिष-क्षेत्र में शौनक आदि ऋषियों ने लोक-कल्याण और स्वर्ग-प्राप्ति हेतु सहस्र वर्षों का सत्र यज्ञ किया।
Verse 2
एकदा सूतमायांतं दृष्ट्वा तं शौनकादयः । परं हर्षं समाविष्टाः पपुर्नेत्रैः सुचेतसा । चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः
एक बार सूत को आते देखकर शौनक आदि ऋषि परम हर्ष से भर उठे। स्थिर-चित्त होकर उन्होंने नेत्रों से मानो उसे पी लिया; अद्भुत कथाएँ सुनने की उत्कंठा से वे तपस्वी वहीं उसके चारों ओर घिर आए।
Verse 3
अथ तेषूपविष्टेषु तपस्विषु महात्मसु । निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः
फिर, जब वे महात्मा तपस्वी बैठ चुके, तब लोमहर्षणि ने विनयपूर्वक उसके लिए जो आसन बताया गया था, उसे ग्रहण किया।
Verse 4
सुखासीनं च तं दृष्ट्वा विघ्नांतमुपलक्ष्य च । अथापृच्छंस्त ऋषयः काश्चित्प्रास्ताविकीः कथाः
उन्हें सुखपूर्वक आसन पर विराजमान और विघ्नों का शमन हुआ देखकर, ऋषियों ने उपदेश का आरम्भ करने हेतु कुछ प्रस्तावना-प्रश्न पूछे।
Verse 5
पुराणमखिलं तात पुरा तेऽधीतवान्पिता । कच्चित्त्वयापि तत्सर्वमधीतं लोमहर्षणे
हे तात! पूर्वकाल में तुम्हारे पिता ने समस्त पुराण का अध्ययन किया था। हे लोमहर्षण! क्या तुमने भी वह सब पूरा-पूरा पढ़ लिया है?
Verse 6
कथयस्व कथां सूत पुण्यां पापनिषूदिनीम् । श्रुत्वा यां याति विलयं पापं जन्मशतोद्भवम्
हे सूत! पुण्यप्रदा और पापनाशिनी इस पवित्र कथा का वर्णन करो; जिसे सुनकर सौ जन्मों से संचित पाप भी नष्ट हो जाता है।
Verse 7
सूत उवाच । श्रीभारत्यंघ्रियुगलं गणनाथपदद्वयम् । सर्वेषां चैव देवानां नमस्कृत्य वदाम्यहम्
सूत बोले—श्रीभारती (सरस्वती) के चरणयुगल, गणनाथ (गणेश) के द्विचरण और समस्त देवताओं को नमस्कार करके मैं अब कहता हूँ।
Verse 8
शक्तींश्चैव वसूंश्चैव ग्रहान्यज्ञादिदेवताः । नमस्कृत्य शुभान्विप्रान्कविमुख्यांश्च सर्वशः
शक्तियों, वसुओं, ग्रहों तथा यज्ञादि के अधिष्ठातृ देवताओं को भी नमस्कार करके, और सर्वथा शुभ ब्राह्मणों तथा श्रेष्ठ कवि-मुनियों को प्रणाम करके (मैं आगे कहता हूँ)।
Verse 9
अभीष्टदेवताश्चैव प्रणम्य गुरुसत्तमम् । नमस्कृत्य शुभान्देवान्रामादींश्च विशेषतः
अपने इष्ट-देवताओं को प्रणाम करके और श्रेष्ठ गुरु को दण्डवत् करके, उसने शुभ देवताओं को नमस्कार किया—विशेषतः श्रीराम आदि को।
Verse 10
यान्स्मृत्वा विविधैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः । तेषां प्रसादाद्वक्ष्येऽहं तीर्थानां फलमुत्तमम् । सर्वेषां च नियंतारं धर्मात्मानं प्रणम्य च
जिनका स्मरण करने से मनुष्य अनेक प्रकार के पापों से मुक्त हो जाता है—इसमें संशय नहीं। उन्हीं की कृपा से मैं तीर्थों का उत्तम फल कहूँगा; और सबके नियन्ता धर्मात्मा प्रभु को प्रणाम करके।
Verse 11
धर्म्मारण्यपतिस्त्रिविष्टपपतिर्नित्यं भवानीपतिः पापाद्वः स्थिरभोगयोगसुलभो देवः स धर्मेश्वरः । सर्वेषां हृदयानि जीवकलया व्याप्य स्थितः सर्वदा ध्यात्वा यं न पुनर्विशंति मनुजाः संसारकारागृहम्
वह धर्मारण्य के स्वामी, त्रिविष्टप (स्वर्ग) के अधिपति, नित्य भवानीपति, पापहर—धर्मेश्वर देव हैं; जो स्थिर भोग और योग से तुम्हें सहज सुलभ हैं। वे जीव-कलाओं द्वारा सबके हृदयों में सदा व्याप्त होकर स्थित हैं; जिनका ध्यान करके मनुष्य फिर संसार-कारागृह में प्रवेश नहीं करते।
Verse 12
सूत उवाच । एकदा तु स धर्म्मो वै जगाम ब्रह्मसंसदि । तां सभां स समालोक्य ज्ञाननिष्ठोऽभवत्तदा
सूतजी बोले—एक बार धर्म ब्रह्मा की सभा में गया। उस सभा को देखकर वह तब ज्ञान में दृढ़निष्ठ हो गया।
Verse 13
देवैर्मुनिवरैः क्रांतां सभामालोक्य विस्मितः । देवैर्यक्षैस्तथा नागैः पन्नगैश्च तथाऽसुरैः
देवों और श्रेष्ठ मुनियों से परिपूर्ण उस सभा को देखकर वह विस्मित हुआ; वहाँ देव, यक्ष, नाग, अन्य पन्नग तथा असुर भी थे।
Verse 14
ऋषिभिः सिद्धगंधर्वैः समाक्रांतोचितासना । ससुखा सा सभा ब्रह्मन्न शीता न च घर्म्मदा
ऋषि, सिद्ध और गन्धर्वों से परिपूर्ण, यथोचित आसनों से सुशोभित वह सभा, हे ब्रह्मन्, अत्यन्त सुखमयी थी; वहाँ न शीत का कष्ट था, न उष्णता का।
Verse 15
ततः पुण्यां कथां दिव्यां श्रावयामास धर्मवित् । कथांते मुनिशार्दूलं वचनं चेदमब्रवीत्
तब धर्म के ज्ञाता ने पवित्र और दिव्य कथा सुनाई। कथा के अंत में उसने मुनिशार्दूल से ये वचन कहे।
Verse 16
स्तंभैश्च विधृता सा तु शाश्वती न च सक्षया । दिव्यैर्नानाविधैर्भावैर्भासद्भिरमितप्रभा
स्तम्भों से धारण की हुई वह सभा शाश्वत थी, क्षय को प्राप्त नहीं होती थी। नाना प्रकार के दिव्य तेजों से प्रकाशित होकर उसकी प्रभा अपरिमित थी।
Verse 17
अति चन्द्रं च सूर्य्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा । दीप्यते नाकपृष्ठस्था भर्त्सयंतीव भास्करम्
वह स्वयंप्रभा सभा चन्द्र, सूर्य और अग्नि से भी अधिक दीप्तिमान थी। स्वर्ग-शिखर पर स्थित होकर वह ऐसी प्रज्वलित होती थी मानो सूर्य को भी तिरस्कृत कर रही हो।
Verse 18
तस्यां स भगवाञ्छास्ति विविधान्देवमानुषान् । स्वयमेकोऽनिशं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः
उसी में सर्वलोकपितामह भगवान् ब्रह्मा—स्वयं अकेले, निरन्तर—विविध देवों और मनुष्यों का शासन और उपदेश करते थे।
Verse 19
न क्षुधं न पिपासां च न ग्लानिं प्राप्नुवन्त्युत । नानारूपैरिव कृता मणिभिः सा सभा वरैः
वहाँ उन्हें न भूख लगती थी, न प्यास, और न ही तनिक भी थकान होती थी। वह उत्तम सभा-भवन अनेक रूपों वाले दिव्य रत्नों से मानो निर्मित प्रतीत होता था।
Verse 20
भृगुरत्रिर्वसिष्ठश्च गौतमोऽथ तथांगिराः । पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्लादः कर्द्दमस्तथा
वहाँ भृगु, अत्रि और वसिष्ठ थे; गौतम तथा अंगिरा भी थे। पुलस्त्य और क्रतु भी, तथा प्रह्लाद और कर्दम भी उपस्थित थे।
Verse 21
अथर्वांगिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः । मनोंऽतरिक्षं विद्याश्व वायुस्तेजो जलं मही
वहाँ अथर्व और अंगिरसगण, तथा वालखिल्य और मरीचिप भी थे। मन, अंतरिक्ष, विद्या, अश्व, वायु, तेज, जल और मही—ये भी (देवस्वरूप शक्तियाँ) उपस्थित थीं।
Verse 22
शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसो गंधस्तथैव च । प्रकृतिश्च विकारश्च सदसत्कारणं तथा
शब्द और स्पर्श, तथा रूप, रस और गंध भी; प्रकृति और विकार, तथा सत्-असत् से संबद्ध कारण—ये सब तत्त्व भी वहाँ उपस्थित थे।
Verse 23
अगस्त्यश्च महातेजा मार्कंडेयश्च वीर्यवान् । जमदग्निर्भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा
महातेजस्वी अगस्त्य और वीर्यवान् मार्कण्डेय भी वहाँ थे; जमदग्नि, भरद्वाज, संवर्त और च्यवन भी उपस्थित थे।
Verse 24
दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यश्रृंगश्च धार्मिकः । सनत्कुमारो भगवान्योगाचार्य्यो महातपाः
वहाँ महाभाग दुर्वासा, धर्मात्मा ऋष्यशृंग, तथा भगवान् सनत्कुमार—महातपस्वी और योगाचार्य—भी उपस्थित थे।
Verse 26
चंद्रमाः सह् नक्षत्रैरादित्यश्च गभस्तिमान् । वायवस्तंतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च
वहाँ नक्षत्रों सहित चन्द्रमा और तेजस्वी आदित्य थे; वायु, (सृष्टि-व्यवस्था के) तंतु, संकल्प तथा प्राण भी वहाँ थे।
Verse 27
मूर्तिमंतो महात्मानो महाव्रतपरायणाः । एते चान्ये च बहवो ब्रह्माणं समुपासिरे
देहधारी महात्मा, महाव्रतों में तत्पर—ये और इनके अतिरिक्त अनेक जन—भक्ति से ब्रह्मा की उपासना करने लगे।
Verse 28
अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तमो दमः । आयांति तस्यां सहिता गंधर्वाप्सरसां गणाः
अर्थ, धर्म और काम; हर्ष और द्वेष, तम और दम—ये भी वहाँ थे। और उसी स्थान पर गन्धर्वों व अप्सराओं के गण एक साथ आ पहुँचे।
Verse 29
असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् । आयुर्वेदस्तथाष्टांगो गान्धर्वश्चैव तत्र हि
वहाँ असित और देवल, तथा तत्त्वज्ञ जैगीषव्य भी थे। वहीं अष्टांग आयुर्वेद और गान्धर्व-विद्या (संगीत-शास्त्र) भी विद्यमान थी।
Verse 30
महितो विश्वकर्मा च वसवश्चैव सर्वशः । तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ
उस पावन धाम में विश्वकर्मा का महिमामय पूजन होता है और वसु-गण भी सर्व प्रकार से पूजित होते हैं। उसी प्रकार समस्त पितृगण आदरपूर्वक वन्दित हैं और सभी हव्य-हविष्य की आहुतियाँ भी वहाँ विद्यमान हैं।
Verse 31
ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदस्तथैव च । अथर्ववेदश्च तथा सर्वशास्त्राणि चैव ह
वहाँ ऋग्वेद, सामवेद और यजुर्वेद विद्यमान हैं; उसी प्रकार अथर्ववेद भी है। निश्चय ही समस्त शास्त्र भी वहाँ उपस्थित हैं।
Verse 32
इतिहासोपवेदाश्च वेदांगानि च सर्वशः । मेधा धृतिः स्मृतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर्यशः समाः
वहाँ इतिहास और उपवेद भी हैं तथा समस्त वेदाङ्ग भी सर्व रूपों में हैं। और वहीं मेधा, धृति, स्मृति, प्रज्ञा, बुद्धि तथा समभावयुक्त यश निवास करते हैं।
Verse 33
कालचक्रं च तद्दिव्यं नित्यमक्षयमव्ययम् । यावन्त्यो देवपत्न्यश्च सर्वा एव मनोजवाः
वहाँ दिव्य कालचक्र है—नित्य, अक्षय और अव्यय। और जितनी भी देवपत्नियाँ हैं, वे सब मनोवेग से चलने वाली, वहाँ उपस्थित हैं।
Verse 36
पुरंदरश्च देवेंद्रो वरुणो धनदस्तथा । महादेवः सहोमोऽत्र सदा गच्छति सर्वदः
यहाँ पुरन्दर देवेन्द्र, वरुण और धनद (कुबेर) निरन्तर आते हैं। और सोम सहित महादेव भी सदा यहाँ विचरते हैं—जो सब वरदान देने वाले हैं।
Verse 37
गच्छंति सर्वदा देवा नारायणस्तथर्षयः । ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा
वहाँ देवता सदा आते हैं; नारायण भी आते हैं और ऋषिगण भी। वालखिल्य ऋषि तथा योनि-ज और अयोनि-ज—सब वहाँ पधारते हैं।
Verse 38
यत्किंचित्रिषु लोकेषु दृश्यते स्थाणु जंगमम् । तस्यां सहोपविष्टायां तत्र ज्ञात्वा स धर्मवित्
तीनों लोकों में जो कुछ भी स्थावर या जंगम रूप में दिखाई देता है, वह सब वहाँ एकत्र है। उस पवित्र स्थान में साथ बैठकर उसे जान लेने पर मनुष्य धर्म का ज्ञाता हो जाता है।
Verse 39
नागाः सुपर्णाः पशवः पितामहमुपासते । स्थावरा जंगमाश्चापि महाभूतास्तथा परे
नाग, सुपर्ण और पशु पितामह ब्रह्मा की उपासना करते हैं। स्थावर और जंगम प्राणी, महाभूत तथा अन्य समस्त भूतगण भी (उन्हीं की आराधना करते हैं)।
Verse 40
तत्र धर्मो महातेजाः कथां पापप्रणाशिनीम् । वाच्यमानां तु शुश्राव व्यासेनामिततेजसा
वहाँ महातेजस्वी धर्म ने पाप का नाश करने वाली उस पवित्र कथा को सुना, जो अमित तेज वाले व्यास द्वारा कही जा रही थी।
Verse 41
धर्मारण्यकथां दिव्यां तथैव सुमनोहराम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदात्रीं तथैव च
धर्मारण्य की वह दिव्य कथा अत्यन्त मनोहर है; और वह धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्ष—इन चारों के फल प्रदान करने वाली मानी गई है।
Verse 42
पुत्रपौत्रप्रपौत्रादि फलदात्रीं तथैव च । धारणाच्छ्रवणाच्चापि पठनाच्चावलोकनात्
यह पुत्र, पौत्र और प्रपौत्र आदि का फल प्रदान करने वाली है; और इसे केवल धारण करने, सुनने, पढ़ने या मात्र देखने से भी पुण्य उत्पन्न होता है।
Verse 43
तां निशम्य सुविस्तीर्णां कथां ब्रह्मांडसंभवाम् प्र । मोदोत्फुल्लनयनो ब्रह्माणमनुमत्य च
ब्रह्माण्ड-रहस्य से उत्पन्न उस अत्यन्त विस्तृत कथा को सुनकर, आनन्द से खिले नेत्रों वाले धर्म ने ब्रह्मा की अनुमति चाही।
Verse 44
कृतकार्योपि धर्मात्मा गंतुकामस्तदाभवत् । नमस्कृत्य तदा धर्मो ब्रह्माणं स पितामहम्
कार्य सिद्ध हो जाने पर भी धर्मात्मा धर्म तब प्रस्थान करने को उद्यत हुआ; और उस समय उसने पितामह ब्रह्मा को नमस्कार किया।
Verse 45
अनुज्ञातस्तदा तेन गतोऽसौ यमशासनम् । पितामहप्रसादाच्च श्रुत्वा पुण्यप्रदायिनीम्
उनसे अनुमति पाकर वह यम के शासन-स्थान को गया; और पितामह की कृपा से पुण्यप्रदा कथा को सुनकर आगे बढ़ा।
Verse 46
धर्मारण्यकथां दिव्यां पवित्रां पापनाशिनीम् । स गतोऽनुचरैः सार्द्धं ततः संयमिनीं प्रति
दिव्य, पवित्र और पापनाशिनी धर्मारण्य-कथा को प्राप्त कर, वह अनुचरों सहित वहाँ से संयमिनी की ओर गया।
Verse 47
अमात्यानुचरैः सार्धं प्रविष्टः स्वपुरं यमः । तत्रांतरे महातेजा नारदो मुनिपुंगवः
यम अपने मंत्रियों और सेवकों सहित अपने नगर में प्रविष्ट हुए। उसी बीच महातेजस्वी, मुनियों में श्रेष्ठ नारद वहाँ आ पहुँचे।
Verse 48
दुर्निरीक्ष्यः कृपायुक्तः समदर्शी तपोनिधिः । तपसा दग्धदेहोपि विष्णुभक्तिपरायणः
वे तेज से दुर्निरीक्ष्य थे, पर करुणा से युक्त; समदर्शी, तप का निधि। तप से देह दग्ध होने पर भी वे विष्णुभक्ति में पूर्णतः परायण थे।
Verse 49
सर्वगः सर्वविच्चैव नारदः सर्वदा शुचिः । वेदाध्ययनशीलश्च त्वागत स्तत्र संसदि
सर्वत्र विचरण करने वाले, सर्वज्ञ, सदा पवित्र और वेदाध्ययन में रत नारद उस सभा में आ पहुँचे।
Verse 50
तं दृष्ट्वा सहसा धर्मो भार्यया सेवकैः सह । संमुखो हर्षसंयुक्तो गच्छन्नेव स सत्वरः
उन्हें देखकर धर्मदेव अपनी पत्नी और सेवकों सहित सहसा सामने गए; हर्ष से युक्त होकर चलते-चलते ही वे शीघ्रता से बढ़े।
Verse 51
अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं कुलम् । अद्य मे सफलो धर्मस्त्वय्यायाते तपोधने
आज मेरा जन्म सफल हुआ, आज मेरा कुल सफल हुआ; हे तपोधन! आपके आगमन से आज मेरा धर्म भी सफल हो गया।
Verse 52
अर्घ्यपाद्यादिविधिना पूजां कृत्वा विधानतः । दंडवत्तं प्रणम्याथ विधिना चोपवेशितः
अर्घ्य, पाद्य आदि विधिपूर्वक अर्पित कर नियम से पूजा करके, उसने दण्डवत् प्रणाम किया; फिर विधि के अनुसार उसे आदरपूर्वक आसन पर बैठाया गया।
Verse 53
आसने स्वे महादिव्ये रत्नकांचनभूषिते । चित्रार्पिता सभा सर्वा दीपा निर्वातगा इव
अपने अत्यन्त दिव्य, रत्न और कांचन से विभूषित आसन पर विराजमान होने पर, समूची सभा चित्रवत् शोभायमान और स्थिर दिखी—मानो निर्वात स्थान में रखे दीपक हों।
Verse 54
विधाय कुशलप्रश्नं स्वागतेनाभिनंद्य तम् । प्रहर्षमतुलं लेभे धर्मारण्यकथां स्मरन्
उसका कुशल-प्रश्न करके और स्वागत-वचनों से अभिनन्दन कर, धर्मारण्य की पावन कथा का स्मरण करते हुए उसने अतुल हर्ष प्राप्त किया।
Verse 55
नारदं पूजयित्वा तु प्रहृष्टेनांतरात्मना । हर्षितं तु यमं दृष्ट्वा नारदो विस्मिताननः
अन्तरात्मा से प्रसन्न होकर यम ने नारद की पूजा की; और यम को हर्षित देखकर नारद का मुख विस्मय से भर गया।
Verse 56
चिंतयामास मनसा किमिदं हर्षितो हरिः । अतिहर्षं च तं दृष्ट्वा यमराजस्वरूपिणम् । आश्चर्यमनसं चैव नारदः पृष्टवांस्तदा
नारद मन में सोचने लगे—“यह हरि कैसे हर्षित हैं?” और यमराज-स्वरूप उस पुरुष को अत्यन्त हर्ष से परिपूर्ण देखकर, आश्चर्य से भरे मन वाले नारद ने तब उससे प्रश्न किया।
Verse 57
नारद उवाच । किं दृष्टं भवताश्चर्य्यं किं वा लब्धं महत्पदम् । दुष्टस्त्वं दुष्टकर्मा च दुष्टात्मा क्रोधरूपधृक्
नारद बोले—आपने कौन-सा आश्चर्य देखा है, या कौन-सा महान पद प्राप्त किया है? आप तो कठोर कहे जाते हैं—कठोर कर्मों वाले, कठोर स्वभाव वाले, क्रोध-रूप धारण करने वाले।
Verse 58
पापिनां यमनं चैवमेतद्रूपं महत्तरम् । सौम्यरूपं कथं जातमेतन्मे संशयः प्रभो
पापियों को वश में करने के लिए आपका यह रूप अत्यन्त भयानक है। फिर यह सौम्य रूप कैसे प्रकट हुआ? हे प्रभो, यही मेरा संशय है।
Verse 59
अद्य त्वं हर्षसंयुक्तो दृश्यसे केन हेतुना । कथयस्व महाकाय हर्षस्यैव हि कारणम्
आज आप हर्ष से युक्त दिखाई देते हैं—किस कारण से? हे महाकाय, इस आनंद का वास्तविक कारण बताइए।
Verse 60
धर्मराज उवाच । श्रूयतां ब्रह्मपुत्रैतत्कथयामि न संशयः । पुराहं ब्रह्मसदनं गतवानभिवंदितुम्
धर्मराज बोले—हे ब्रह्मपुत्र, सुनो; मैं यह निःसंशय कहता हूँ। पूर्वकाल में मैं ब्रह्मा के सदन में वंदना करने गया था।
Verse 61
तत्रासीनः सभामध्ये सर्वलोकैकपूजिते नानाकथाः श्रुतास्तत्र धर्म्मवर्गसमन्विताः
वहाँ वह सभा के मध्य बैठा था, जो समस्त लोकों द्वारा पूजित थी। वहाँ उसने अनेक कथाएँ सुनीं, जो धर्म के विभागों से युक्त थीं।
Verse 62
कथाः पुण्या धर्मयुता रम्या व्यासमुखाच्छ्रुताः । धर्मकामार्थसंयुक्ताः सर्वाघौघविनाशिनीः
ये कथाएँ पुण्य, धर्मयुक्त और रमणीय हैं—व्यास के मुख से सुनी हुई। धर्म, काम और अर्थ से संयुक्त होकर ये समस्त पाप-प्रवाह का नाश करती हैं।
Verse 63
याः श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यंते ब्रह्महत्यया । तारयंति पितृगणाञ्छतमेकोत्तरं मुने
जिन्हें सुनकर मनुष्य सब पापों से—यहाँ तक कि ब्रह्महत्या से भी—मुक्त हो जाता है। और हे मुने, वह एक सौ एक पितृगणों का उद्धार करता है।
Verse 64
नारद उवाच । कीदृशी तत्कथा मे तां प्रशंस भवता श्रुताम् । कथां यम महाबाहो श्रोतुकामोस्म्यहं च ताम्
नारद बोले—वह कथा कैसी है, जिसे आपने सुनकर प्रशंसा की है? हे महाबाहु यम, मैं भी उसी कथा को सुनना चाहता हूँ।
Verse 65
यम उवाच । एकदा ब्रह्मलोकेऽहं नमस्कर्तुं पितामहम् । गतवानस्मि तं देशं कार्याकार्यविचारणे
यम बोले—एक बार मैं ब्रह्मलोक में पितामह ब्रह्मा को प्रणाम करने गया। कार्य और अकार्य के विचार हेतु मैं उस लोक में पहुँचा।
Verse 66
मया तत्राद्भुतं दृष्टं श्रुतं च मुनिसत्तम । धर्म्मारण्यकथां दिव्यां कृष्णद्वैपायनेरिताम्
वहाँ, हे मुनिश्रेष्ठ, मैंने अद्भुत दृश्य देखे और दिव्य धर्म्मारण्य-कथा भी सुनी, जो कृष्णद्वैपायन (व्यास) द्वारा कही गई थी।
Verse 67
श्रुत्वा कथां महापुण्यां ब्रह्मन्ब्रह्मांडगां शुभाम् । गुणपूर्णां सत्ययुक्तां तेन हर्षेण हर्षितः
हे ब्राह्मण! ब्रह्माण्ड में व्याप्त वह महापुण्य, शुभ कथा—गुणों से परिपूर्ण और सत्य से युक्त—सुनकर मैं अत्यन्त हर्ष से हर्षित हो उठा।
Verse 68
अन्यच्चैव मुनिश्रेष्ठ तवागमनकारणम् । शुभाय च सुखायैव क्षेमाय च जयाय हि
और भी, हे मुनिश्रेष्ठ! आपके आगमन का कारण यही है—मंगल के लिए, सुख के लिए, कल्याण के लिए और विजय के लिए।
Verse 69
आद्यास्मि कृतकृत्योऽहमद्याहं सुकृती मुने । धर्मोनामाद्य जातोऽहं तव पद्युग्मदर्शनात्
आज मैं कृतकृत्य हुआ; आज मैं सौभाग्यवान हूँ, हे मुने। आपके चरण-युगल के दर्शन से आज मैं नाम और सत्य—दोनों से ‘धर्म’ हो गया हूँ।
Verse 70
पूज्योऽहं च कृतार्थोहं धन्योहं चाद्य नारद । युष्मत्पादप्रसादाच्च पूज्योऽहं भुवनत्रये
हे नारद! आज मैं पूज्य हुआ, कृतार्थ हुआ, धन्य हुआ। आपके चरणों की कृपा से मैं तीनों लोकों में पूज्य हो गया हूँ।
Verse 71
सूत उवाच । एवंविधैर्वचोभिश्च तोषितो मुनिसत्तमः । पप्रच्छ परया भक्त्या धर्मारण्यकथां शुभाम्
सूत बोले—ऐसे वचनों से संतुष्ट होकर मुनियों में श्रेष्ठ ने परम भक्ति से धर्मारण्य की शुभ कथा के विषय में पूछा।
Verse 72
नारद उवाच । श्रुता व्यासमुखाद्धर्म्म धर्मारण्यकथा शुभा । तत्सर्वं हि कथय मे विस्तीर्णं च यथातथम्
नारद बोले—व्यासजी के मुख से मैंने धर्मारण्य की शुभ कथा सुनी है। वह सब मुझे विस्तार से, जैसा हुआ वैसा ही, कहिए।
Verse 73
यम उवाच व्यग्रोऽहं सततं ब्रह्मन्प्राणिनां सुखदुःखिनाम् । तत्तत्कर्मानुसारेण गतिं दातुं सुखेतराम्
यम बोले—हे ब्राह्मण, मैं सदा सुख-दुःख भोगने वाले प्राणियों के विषय में व्यस्त रहता हूँ। उनके-उनके कर्म के अनुसार मैं उन्हें गति देता हूँ—सुखमयी या अन्यथा।
Verse 74
तथापि साधुसंगो हि धर्मायैव प्रजायते । इह लोके परत्रापि क्षेमाय च सुखाय च
फिर भी सत्संग तो केवल धर्म के लिए ही उत्पन्न होता है; वह इस लोक और परलोक—दोनों में कल्याण और सुख का कारण बनता है।
Verse 76
सूत उवाच । यमेन कथितं सर्वं यच्छ्रुतं ब्रह्मसंसदि । आदिमध्यावसानं च सर्वं नैवात्र संशयः
सूत बोले—यम ने जो कुछ कहा, जो ब्रह्मा की सभा में सुना गया, वह सब आदि से मध्य और अंत तक यहाँ कहा जा रहा है; इसमें कोई संशय नहीं।
Verse 77
कलिद्वापरयोर्मध्ये धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । गतोऽसौ नारदो मर्त्ये राज्यं धर्मसुतस्य वै
द्वापर और कलि के संधिकाल में वह नारद मर्त्यलोक में धर्मपुत्र युधिष्ठिर के पास—धर्मसुत के राज्य में—गए।
Verse 78
आगतः श्रीहरेरंशो नारदः प्रत्यदृश्यत । ज्वलिताग्निप्रतीकाशो बालार्कसदृशेक्षणः
वहाँ श्रीहरि के अंशस्वरूप नारद प्रकट हुए। वे दहकती अग्नि के समान तेजस्वी थे और उनके नेत्र उदित होते बाल-सूर्य के समान थे।
Verse 79
ब्रह्मणः सन्निधौ यञ्च श्रुतं व्यासमुखेरितम् । तत्सर्वं कथयिष्यामि मानुषाणां हिताय वै
ब्रह्मा के सन्निधि में व्यास-मुख से जो कुछ सुना गया था, वह सब मैं मनुष्यों के कल्याण हेतु अवश्य कहूँगा।
Verse 80
वीणां गृहीत्वा महतीं कक्षासक्तां सखीमिव । कृष्णाजिनोत्तरासंगो हेमयज्ञोपवीतवान्
उन्होंने महान वीणा धारण की, जो कक्षा में सखी के समान लटकी थी। वे कृष्णाजिन को उत्तरीय की भाँति ओढ़े थे और स्वर्ण यज्ञोपवीत धारण किए थे।
Verse 81
दण्डी कमंडलुकरः साक्षाद्वह्निरिवापरः । भेत्ता जगति गुह्यानां विग्रहाणां गुहोपमः
दण्ड और कमण्डलु धारण किए हुए वे साक्षात् दूसरे अग्नि के समान थे। जगत में वे रहस्यों के भेदक थे—गुहा के समान गूढ़ रूपों और भावों को पहचानने वाले।
Verse 82
महर्षिगणसंसिद्धो विद्वान्गांधर्ववेदवित् । वैरकेलिकलो विप्रो ब्राह्मः कलिरिवापरः
वे महर्षियों के गणों में सिद्ध, विद्वान और गान्धर्ववेद के ज्ञाता थे। वह ब्राह्मण, विहार-यात्रा में क्रीड़ाशील, दूसरे कलि के समान वेगवान और अवरोधहीन विचरते थे।
Verse 83
देवगंधर्वलोकानामादिवक्ता सुनिग्रहः । गाता चतुर्णां वेदानामुद्गाता हरिसद्गुणान्
वे देवों और गन्धर्वों के लोकों में आद्य वक्ता हैं—स्वसंयमी और सुशासित। वे चारों वेदों के गायक हैं तथा हरि के सत्य सद्गुणों के उद्गाता हैं।
Verse 84
स नारदोऽथ विप्रर्षिर्ब्रह्मलोकचरोऽव्ययः । आगतोऽथ पुरीं हर्षाद्धर्मराजेन पालिताम्
वह नारद—ब्राह्मणों में ऋषि, ब्रह्मलोक में विचरण करने वाले और अविनाशी—तब हर्षपूर्वक धर्मराज द्वारा पालित नगरी में आए।
Verse 86
लोकाननुचरन्सर्वानागतः स महर्षिराट् । नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा
समस्त लोकों में विचरण करके वह राजर्षि महर्षि वहाँ पहुँचे—अत्यन्त तेजस्वी नारद—तब अन्य ऋषियों के साथ।
Verse 87
तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् । सिंहासनात्समुत्थाय प्रययौ सन्मुखस्तदा
आए हुए ऋषि नारद को देखकर, सर्वधर्मज्ञ (धर्मराज) सिंहासन से उठ खड़े हुए और तब उनके सम्मुख स्वागत हेतु आगे बढ़े।
Verse 88
अभ्यवादयतं प्रीत्या विनयाव नतस्तदा । तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि
उन्होंने प्रेमपूर्वक उनका अभिवादन किया और विनय से नत होकर, विधिपूर्वक उन्हें उनके योग्य आसन प्रदान किया।
Verse 89
अथ तत्रोपविष्टेषु राजन्येषु महात्मसु । महत्सु चोपविष्टेषु गंधर्वेषु च तत्र वै
तब वहाँ जब महान्-हृदय क्षत्रिय राजकुमार आसन पर बैठ गए, और श्रेष्ठ जन तथा गन्धर्व भी उस सभा में बैठ गए—
Verse 90
तुतोष च यथावञ्च पूजां प्राप्य च धर्मवित् । कुशली त्वं महाभाग तपसः कुशलं तव
धर्म के ज्ञाता वे मुनि यथोचित पूजा पाकर संतुष्ट हुए। (उन्होंने कहा:) “महाभाग! तुम कुशल तो हो? तुम्हारा तप सुचारु रूप से चल रहा है?”
Verse 91
न कश्चिद्बाधते दुष्टो दैत्यो हि स्वर्गभूपतिम् । मुने कल्याणरूपस्त्वं नमस्कृतः सुरासुरैः । सर्व्वगः सर्ववेत्ता च ब्रह्मपुत्र कृपानिधे
अब कोई दुष्ट दैत्य स्वर्ग के अधिपति को नहीं सताता। हे मुने! तुम कल्याणमय स्वरूप हो; देव और असुर दोनों तुम्हें नमस्कार करते हैं। तुम सर्वत्र गमन करने वाले, सर्वज्ञ—हे ब्रह्मपुत्र, करुणा-निधि हो।
Verse 92
नारद उवाच । सर्वतः कुशलं मेद्य प्रसादाद्ब्रह्मणः सदा । कुशली त्वं महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर
नारद बोले—“आज सर्वत्र मेरा कुशल है; सदा ब्रह्मा की कृपा से। महाभाग धर्मपुत्र युधिष्ठिर! तुम कुशल तो हो?”
Verse 93
भ्रातृभिः सह राजेंद्र धर्मेषु रमते मनः । दारैः पुत्रैश्च भृत्यैश्च कुशलैर्गजवाजिभिः
हे राजेन्द्र! क्या भाइयों सहित तुम्हारा मन धर्म में रम रहा है? और क्या पत्नियों, पुत्रों, सेवकों के साथ—तथा कुशल हाथियों और घोड़ों सहित—सब कुशल-मंगल है?
Verse 94
औरसानिव पुत्रांश्च प्रजा धर्मेण धर्मज । पालयसि किमाश्चर्यं त्वया धन्या हि सा प्रजा
हे धर्मराज! तुम धर्मपूर्वक प्रजा की रक्षा अपने औरस पुत्रों की भाँति करते हो। इसमें आश्चर्य क्या? तुम्हारे शासन में वह प्रजा निश्चय ही धन्य है।
Verse 96
युधिष्ठिर उवाच । कुशलं मम राष्ट्रं च भवतामंघ्रिस्पर्शनात् । दर्शनेन महाभाग जातोऽहं गतकिल्बिषः
युधिष्ठिर बोले—आपके चरण-स्पर्श से मेरा राष्ट्र कुशल और शुभ है। हे महाभाग! आपके दर्शन मात्र से मैं पापरहित हो गया हूँ।
Verse 97
धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं सभाग्योऽहं धरातले । अद्याहं सुकृती जातो ह्मपुत्रे गृहागते
मैं धन्य हूँ, कृतकृत्य हूँ, इस धरती पर भाग्यवान हूँ। आज मैं सचमुच पुण्यवान हुआ हूँ, क्योंकि तुम—मेरे पूज्य पुत्र—अतिथि बनकर मेरे घर आए हो।
Verse 98
कुत आगमनं ब्रह्मन्नद्य ते मुनिसत्तम । अनुग्रहार्थं साधूनां किं वा कार्येण केन च
हे ब्राह्मण! हे मुनिश्रेष्ठ! आज आप कहाँ से पधारे हैं? क्या साधुओं पर अनुग्रह करने के लिए, या किसी विशेष कार्य से यहाँ आए हैं?
Verse 99
पालनात्पोषणान्नॄणां धर्मो भवति वै ध्रुवम् । तत्तद्धर्मस्य भोक्ता त्वमित्येवं मनुरब्रवीत्
मनु ने कहा है—मनुष्यों के पालन और पोषण से ही धर्म निश्चय स्थिर होता है। इसलिए उसी धर्म के भोक्ता (उत्तरदायी) तुम हो।
Verse 100
धर्मारण्याश्रितां दिव्यां सर्वसंतापहारिणीम् । यां श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते ब्रह्महत्यया
धर्मारण्य से सम्बद्ध यह दिव्य कथा समस्त संतापों का हरण करने वाली है। इसे सुनकर मनुष्य सब पापों से, यहाँ तक कि ब्रह्महत्या के दोष से भी, मुक्त हो जाता है।
Verse 101
हत्यायुतप्रशमनीं तापत्रयविनाशिनीम् । यां वै श्रुत्वातिभक्त्या च कठिनो मृदुतां भजेत्
यह असंख्य हिंसाकर्मों का शमन करने वाली और त्रिविध तापों का नाश करने वाली है। इसे अत्यन्त भक्ति से सुनकर कठोर हृदय वाला भी कोमलता को प्राप्त होता है।
Verse 110
सूत उवाच । एवमुक्त्वा विधेः पुत्रस्तत्रैवांतरधीयत । तस्मिन्गते स नृपतिः क्रीडते सचिवैः सह
सूतजी बोले—ऐसा कहकर विधाता का पुत्र वहीं अन्तर्धान हो गया। उसके चले जाने पर वह राजा अपने मंत्रियों के साथ क्रीड़ा-विनोद करने लगा।
Verse 120
रक्षितं पालितं केन कस्मिन्कालेऽथ निर्मितम् । किंकिं त्वत्राभवत्पूर्वं शंशैतत्पृच्छतो मम
यह किसके द्वारा रक्षित और पालित किया गया, और किस काल में इसकी स्थापना हुई? यहाँ पूर्वकाल में क्या-क्या हुआ—मेरे पूछने पर यह सब कहिए।
Verse 121
भूतं भव्यं भविष्यञ्च तस्मिन्स्थाने च यद्भवेत् । तत्सर्वं कथयस्वाद्य तीर्थानां च यथा स्थितिः
उस स्थान में जो भूत, वर्तमान और भविष्य है, तथा वहाँ जो कुछ भी घटित होता है—वह सब आज मुझे कहिए; और वहाँ के तीर्थों की स्थिति भी यथावत् बताइए।