Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 110

Devanagari script

तत्सहायार्थमेकं च पन्नगेंद्रकुमारकम् । नियुज्य तक्षकः प्रीत्या गच्छेति विससर्ज तम्

Transliteration

tatsahāyārthamekaṃ ca pannageṃdrakumārakam | niyujya takṣakaḥ prītyā gaccheti visasarja tam

Translation

उसकी सहायता के लिए तक्षक ने प्रसन्न होकर नागेन्द्र के एक कुमार को नियुक्त किया और ‘जाओ’ कहकर उसे विदा किया।

Word by Word

• तत्: of that
• तत्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्धवाचक (of that)

• सहायार्थम्: for assistance
• सहायार्थम्: Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: सहाय (प्रातिपदिक) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; चतुर्थी-अर्थे द्वितीया (purpose) / तत्पुरुष (सहायस्य अर्थः)

• एकम्: one
• एकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (कुमारकम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ca (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)

• पन्नगेन्द्रकुमारकम्: a young prince/son of the serpent-king
• पन्नगेन्द्रकुमारकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पन्नग (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक) + कुमारक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पन्नगानाम् इन्द्रस्य कुमारकः)

• नियुज्य: having appointed
• नियुज्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: नि + युज् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund); पूर्वकालिक-क्रिया (having appointed/assigned)

• तक्षकः: Takṣaka
• तक्षकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तक्षक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रीत्या: with affection
• प्रीत्या: Karana/Hetu (Means/Cause/करण-हेतु)
• Type: Noun
• Root: प्रीति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• गच्छ: go
• गच्छ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• इति: thus
• इति: Sambandha (Quotation marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: iti (अव्यय)
• Form: उद्धरण/वाक्यसमाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• विससर्ज: sent forth/dismissed
• विससर्ज: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + सृज् (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• तम्: him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speaker

Unspecified narrator (within Adhyāya narrative)

Visual Art Cues

Scene: Takṣaka, regal serpent-king, dispatches a young nāga-prince as an aide—gesture of command and blessing; attendants and jeweled nāga-court ambience.

Characters & Entities

• Takṣaka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Puranic narratives often show even powerful beings acting through orderly delegation, implying that dharma operates through roles, helpers, and timely action.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is mentioned in this verse; it is a plot movement within the chapter’s story.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes the appointment and dispatch of a helper.