Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 49

Devanagari script

त्वं विश्वसाक्षी जगतोऽस्यकर्त्ता विरूढधामा हृदि सन्निविष्टः । अतो विचिन्वंति विधौ विपश्चितो योगैरनेकैः कृतचित्तरोधैः

Transliteration

tvaṃ viśvasākṣī jagato'syakarttā virūḍhadhāmā hṛdi sanniviṣṭaḥ | ato vicinvaṃti vidhau vipaścito yogairanekaiḥ kṛtacittarodhaiḥ

Translation

आप विश्व के साक्षी हैं, इस जगत् के कर्ता हैं; आपकी ज्योति दृढ़ है और आप हृदय में विराजमान हैं। इसलिए चित्त-निरोध करके अनेक योग-साधनों द्वारा विद्वान् आपको खोजते हैं।

Word by Word

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, उत्तमपुरुषार्थे; प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• विश्वसाक्षी: witness of the universe
• विश्वसाक्षी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + साक्षिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (genitive determinative: 'of the world' + 'witness')

• जगतः: of the world
• जगतः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन

• अस्य: of this
• अस्य: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• कर्त्ता: creator/doer
• कर्त्ता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कृ (धातु) → कर्तृ (कृदन्त-प्रातिपदिक, agent noun)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्तृ-शब्द (agent)

• विरूढधामा: of expanded splendour
• विरूढधामा: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विरूढ (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रुह्) + धामन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय (विशेषण-विशेष्यभाव: 'grown/expanded' + 'splendour/abode')

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• सन्निविष्टः: seated/entered
• सन्निविष्टः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + नि + √विश् (धातु) → सन्निविष्ट (कृदन्त; भूतकर्मणि/भूतकालिक)
• Form: भूतकृदन्त (past participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अतः: therefore
• अतः: Sambandha (Logical connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थक-निपात (therefore/for this reason)

• विचिन्वन्ति: they investigate/seek
• विचिन्वन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + √चि (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन (Plural)

• विधौ: in the method/ordinance (i.e., in prescribed discipline)
• विधौ: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• विपश्चितः: the wise
• विपश्चितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विपश्चित् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• योगैः: by yogic disciplines
• योगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), बहुवचन

• अनेकैः: many
• अनेकैः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनेक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण (योगैः इति)

• कृतचित्तरोधैः: with minds restrained
• कृतचित्तरोधैः: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृत (कृदन्त; √कृ) + चित्त (प्रातिपदिक) + रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; तत्पुरुष (कृतः चित्तरोधः येषां/with mind-restraint made)

Speaker

Rājā (the King)

Visual Art Cues

Scene: A yogin seated in padmāsana, eyes half-closed, with a subtle luminous Mahādeva-form enthroned within the heart-lotus; cosmos reflected as a witness-light behind.

Characters & Entities

• Śiva (addressed)
• Yoga (as discipline)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Lord is both cosmic witness and inner indweller; realization requires disciplined yoga and restraint of mind.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified; the verse stresses inner pilgrimage—seeking Śiva in the heart.

What ritualistic prescription is mentioned?

A yogic prescription is implied: citta-rodha (mind-restraint) through multiple yogic disciplines.