Adhyaya 36
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 36

Adhyaya 36

यह अध्याय संवाद-रूप में दारुतीर्थ का माहात्म्य बताता है। युधिष्ठिर के प्रश्न पर मārkaṇḍeya नर्मदा-तट पर स्थित इस श्रेष्ठ तीर्थ की उत्पत्ति-कथा सुनाते हैं। पूर्व प्रसंग में इन्द्र के सारथि मातलि किसी कारण अपने पुत्र को शाप दे देते हैं; शाप से पीड़ित वह इन्द्र की शरण में जाता है। इन्द्र उसे नर्मदा के किनारे दीर्घ तप-निवास का आदेश देकर महेश्वर-भक्ति का उपदेश करते हैं और बताते हैं कि वह आगे चलकर ‘दारुक’ नामक प्रसिद्ध तपस्वी के रूप में जन्म लेगा; साथ ही शङ्ख-चक्र-गदा-धारी परम देव की भक्ति से सिद्धि और शुभ गति पाएगा। आगे तीर्थ-सेवन की विधि और फल कहा गया है। जो यात्री विधिपूर्वक स्नान कर संध्या करे, शिव-पूजन करे और वेदाध्ययन करे, उसे अश्वमेध यज्ञ के तुल्य महान पुण्य मिलता है। ब्राह्मणों को भोजन कराना अत्यन्त फलदायी है, और स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय तथा देव-पूजा जैसे कर्म शुद्ध भाव से किए जाएँ तो पूर्ण फल देते हैं।

Shlokas

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेच्च राजेन्द्र दारुतीर्थमनुत्तमम् । दारुको यत्र संसिद्ध इन्द्रस्य दयितः पुरा

मार्कण्डेय बोले—फिर, हे राजेन्द्र! उस अनुपम दारुतीर्थ में जाना चाहिए, जहाँ पहले इन्द्र के प्रिय दारुक ने सिद्धि प्राप्त की थी।

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । दारुकेण कथं तात तपश्चीर्णं पुरानघ । विधानं श्रोतुमिच्छामि त्वत्सकाशाद्द्विजोत्तम

युधिष्ठिर बोले—तात! हे पुरातन निष्पाप महात्मन्! दारुक ने तप कैसे किया? हे द्विजोत्तम! उसका विधान मैं आपसे सुनना चाहता हूँ।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि विचित्रं यत्पुरातनम् । वृत्तं स्वर्गसभामध्ये ऋषीणां भावितात्मनाम्

श्री मार्कण्डेय बोले—हे तात! मैं तुम्हें एक अद्भुत प्राचीन वृत्तान्त कहूँगा। स्वर्गसभा के मध्य, संयतात्मा ऋषियों के बीच जो घटना घटी, उसे सुनो।

Verse 4

सूतो वज्रधरस्येष्टो मातलिर्नाम नामतः । स पुत्रं शप्तवान्पूर्वं कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

वज्रधर (इन्द्र) का प्रिय सारथि मातलि नाम से प्रसिद्ध था। किसी अवसर पर, किसी कारणवश, उसने पहले अपने ही पुत्र को शाप दे दिया।

Verse 5

शापाहतो वेपमान इन्द्रस्य चरणौ शुभौ । प्रपीड्य मूर्ध्ना देवेशं विज्ञापयति भारत

शाप से आहत होकर वह काँपने लगा; उसने इन्द्र के शुभ चरणों पर मस्तक रखकर दबाया और हे भारत! देवेश से अपनी विनती निवेदित की।

Verse 6

तमुवाचाभिशप्तं चाप्यनाथं च सुरेश्वरः । कर्मणा केन शापस्य घोरस्यान्तो भविष्यति

शापित और निराश्रित उस व्यक्ति से सुरेश्वर बोले—‘किस कर्म के द्वारा इस घोर शाप का अंत होगा?’

Verse 7

नर्मदातटमाश्रित्य तोषयन्वै महेश्वरम् । तिष्ठ यावद्युगस्यान्तं पुनर्जन्म ह्यवाप्स्यसि

नर्मदा के तट का आश्रय लेकर और महेश्वर (शिव) को भलीभाँति प्रसन्न करके, युग के अंत तक वहीं ठहरो; तब तुम निश्चय ही पुनर्जन्म प्राप्त करोगे।

Verse 8

पुनर्भूत्वा तु पूतस्त्वं दारुको नाम विश्रुतः । संसेव्य परमं देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

पुनर्जन्म लेकर, शुद्ध होकर, तुम ‘दारुक’ नाम से प्रसिद्ध होओगे; और शंख-चक्र-गदा धारण करने वाले परम देव की भक्ति-सेवा से तुम उत्तम गति को प्राप्त करोगे।

Verse 9

मानुषं भावमापन्नस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि । एवमुक्तस्तु देवेन सहस्राक्षेण धीमता

मनुष्य-भाव को प्राप्त करके तुम तब सिद्धि को प्राप्त करोगे—ऐसा बुद्धिमान सहस्राक्ष देव (इन्द्र) ने उससे कहा।

Verse 10

प्रणम्य शिरसा भूमिमागतोऽसौ ह्यचेतनः । नर्मदातटमाश्रित्य कर्षयन्निजविग्रहम्

उसने सिर झुकाकर पृथ्वी को प्रणाम किया और मानो अचेत-सा वहाँ पहुँचा; नर्मदा-तट का आश्रय लेकर वह अपने ही शरीर को घसीटता चला।

Verse 11

व्रतोपवाससंखिन्नो जपहोमरतः सदा । महादेवं महात्मानं वरदं शूलपाणिनम्

व्रत और उपवास से क्लान्त होकर भी वह सदा जप-होम में रत रहा; उसने महात्मा, वरद, शूलपाणि महादेव की आराधना की।

Verse 12

भक्त्या तु परया राजन्यावदाभूतसम्प्लवम् । अंशावतरणाद्विष्णोः सूतो भूत्वा महामतिः

हे राजन्, परम भक्ति के साथ—आभूत-सम्प्लव (प्रलय) तक—विष्णु के अंशावतरण से वह महामति ‘सूत’ (सारथी/वन्दी) बन गया।

Verse 13

तोषयन् वै जगन्नाथं ततो यातो हि सद्गतिम्

जगन्नाथ को भली-भाँति प्रसन्न करके वह तत्पश्चात् निश्चय ही शुभ सद्गति को प्राप्त हुआ।

Verse 14

एष तत्सम्भवस्तात दारुतीर्थस्य सुव्रत । कथितोऽयं मया पूर्वं यथा मे शङ्करोऽब्रवीत्

हे तात, हे सुव्रत! यह दारुतीर्थ का यही उत्पत्तिवृत्तान्त है; जैसा शंकर ने मुझसे कहा था, वैसा ही मैंने पहले बताया है।

Verse 15

ततो युधिष्ठिरः श्रुत्वा विस्मयं परमं गतः । भ्रात्ःन् विलोकयामास हृष्टरोमा मुहुर्मुहुः

तब युधिष्ठिर यह सुनकर परम विस्मय में पड़ गया; रोमांचित होकर वह बार-बार अपने भाइयों की ओर देखने लगा।

Verse 16

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा विधिपूर्वं नरेश्वर । उपास्य संध्यां देवेशमर्चयेद्यश्च शङ्करम्

श्री मार्कण्डेय बोले—हे नरेश्वर! उस तीर्थ में विधिपूर्वक स्नान करके संध्या-उपासना करे और देवेश शंकर की अर्चना करे।

Verse 17

वेदाभ्यासं तु तत्रैव यः करोति समाहितः । सोऽश्वमेधफलं राजंल्लभते नात्र संशयः

और जो वहाँ एकाग्रचित्त होकर वेदाभ्यास करता है, हे राजन्, वह निःसंदेह अश्वमेध-यज्ञ का फल प्राप्त करता है।

Verse 18

तस्मिंस्तीर्थे तु यो भक्त्या भोजयेद्ब्राह्मणाञ्छुचिः । स तु विप्रसहस्रस्य लभते फलमुत्तमम्

उस तीर्थ में जो शुद्ध होकर भक्तिभाव से ब्राह्मणों को भोजन कराता है, वह हजार विप्रों को भोजन कराने के समान उत्तम पुण्यफल पाता है।

Verse 19

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । यत्कृतं शुद्धभावेन तत्सर्वं सफलं भवेत्

स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय और देवता-पूजन—जो कुछ भी शुद्ध भाव से किया जाता है, वह सब निश्चय ही सफल होता है।