
इस अध्याय में युधिष्ठिर, मर्कण्डेय से शार्ङ्गधन्वा (विष्णु) के अनुभूत प्रभाव का वर्णन पूछते हैं। मर्कण्डेय प्रलय के लक्षण बताते हैं—उल्कापात, भूकम्प, धूल की वर्षा, भयानक नाद—और फिर प्राणियों तथा भू-दृश्यों के विलय का चित्र खींचते हैं। इसके बाद वे द्वादश आदित्यों का दर्शन कहते हैं, जिनकी ज्वाला से लोक दग्ध हो जाते हैं; परन्तु अविनाशी रूप में केवल रेवा और वे स्वयं दिखाई देते हैं। तृषा से व्याकुल होकर वे ऊपर उठते हैं और एक विशाल, अलंकृत दिव्य धाम में शङ्ख-चक्र-गदा-धारी परम पुरुष (पुरुषोत्तम) को शयन करते देखते हैं। वे विस्तृत स्तुति करते हुए विष्णु को जगत् का आधार, काल-युगों तथा सृष्टि-प्रलय का कारण बताते हैं। तभी दूसरा रूप हरा (शिव) प्रकट होता है और फिर देवी का आविर्भाव होकर एक धर्म-संकट उठता है—बालक की मृत्यु रोकने हेतु स्तन्यपान कराना उचित है या नहीं; ब्राह्मण-संस्कारों की मर्यादा (अन्ततः अड़तालीस संस्कार) बताई जाती है, पर देवी बाल-उपेक्षा को महापाप कहकर चेताती हैं। दीर्घ स्वप्नवत् काल के बाद देवी रहस्य खोलती हैं—शयनस्थ पुरुष कृष्ण/विष्णु हैं, दूसरा हरा है, चार कलश समुद्र हैं, बालक ब्रह्मा है, और वे स्वयं सात द्वीपों वाली पृथ्वी हैं; रेवा का नाम नर्मदा है और वह नष्ट नहीं होती। अंत में इस अनुभव-कथा के श्रवण की पवित्रता पुनः कही जाती है और आगे प्रश्न करने का निमंत्रण दिया जाता है।
Verse 1
। युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः । कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ
युधिष्ठिर बोले—हे अनघ! आपकी कृपा से मैंने अनेक धर्मों का तथा सर्वदेव द्वारा किए गए संहारों का वर्णन सुना है—वे ही घटनाएँ जिन्हें आपने स्वयं देखा है।
Verse 2
साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः । त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि
अब मैं शार्ङ्गधनुर्धर (विष्णु) के प्रभाव को सुनना चाहता हूँ। हे विप्रश्रेष्ठ! आपने उसे स्वयं अनुभव किया है, इसलिए आप मुझे उसका वर्णन करने योग्य हैं।
Verse 3
श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् । यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते
श्री मार्कण्डेय बोले—अब मैं प्रजाओं के संहार के लक्षण बताऊँगा; उस समय कौन-कौन से चिन्ह दिखाई देते हैं और कल्प-चक्र कैसे क्रम से चलता और व्यवस्थित होता है।
Verse 4
उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च । पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः
उल्काएँ गरज-तड़ित सहित गिरती हैं, पृथ्वी भी काँप उठती है। धूल की वर्षा होती है और भयानक गर्जना गूँजती रहती है।
Verse 5
यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते
यक्ष, किन्नर, गन्धर्व, पिशाच, नाग-जाति और राक्षस—ये सभी युगान्त के उपस्थित होने पर प्रलय को प्राप्त होते हैं।
Verse 6
पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च । वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च
पर्वत, सागर, नदियाँ और नाना प्रकार के सरोवर—वृक्ष भी शेष-भाव को प्राप्त होते हैं; लताएँ और तृण भी उसी अवशेष दशा में आ जाते हैं।
Verse 7
एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते । काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे
इस प्रकार जब सब कुछ व्याकुल हो उठता है, जब समस्त औषधियाँ और जल नष्ट-सा हो जाता है, तब चर-अचर सहित त्रैलोक्य मानो सूखे काष्ठ के समान हो जाता है।
Verse 8
यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते । त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्
मध्याह्न में स्नान-काल उपस्थित होने पर जब मैं देख रहा था, तब मैंने तीनों लोकों को प्रज्वलित अग्नि-रूप, देखने में असह्य और निकट जाने में असाध्य देखा।
Verse 9
द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा । तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ
हे प्रिय! पूर्व में दो सूर्य दिखाई दिए; वैसे ही पश्चिम और उत्तर में भी; और दक्षिण में भी दो तेजस्वी सूर्य दिखाई पड़े।
Verse 10
द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च । इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्
दो सूर्य नागलोक में थे, और दो आकाश के मध्य में। इस प्रकार ये बारह आदित्य चारों दिशाओं में तपाने लगे।
Verse 11
पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् । नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा
उन्होंने पर्वतों, वनों और उपवनों सहित सारी पृथ्वी को जला डाला। रेवा और मेरे सिवा कुछ भी अजला हुआ दिखाई नहीं देता था।
Verse 12
पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते । ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा
पृथ्वी के जलते ही हवन-हविष्य की गंध उठने लगी। तब मेरा शरीर सूखने लगा और असह्य प्यास ने मुझे आ घेरा।
Verse 13
न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः । यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्
मुझे पीने का जल कहीं भी न मिला; सूर्य की तीव्र किरणों ने सब सुखा दिया था। जब मैंने अपना कमंडलु देखा, तो उसमें भी जल सूख चुका था।
Verse 14
ततोऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः । उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति
तब मैं शोक से दग्ध था और विशेषकर भूख-प्यास से पीड़ित। मैं पृथ्वी से उछलकर ऊपर उठा और आकाश की ओर निहारने लगा।
Verse 15
तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् । ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहं प्रस्थितो राजसत्तम
तभी मैंने आकाश में एक भवन देखा, जो दिव्य अलंकारों से सुसज्जित था। उसे जानने की इच्छा से, हे राजश्रेष्ठ, मैं उसकी ओर चल पड़ा।
Verse 16
प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् । विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः
वह अद्भुत प्राकार से घिरा था और द्वारों तथा अर्गलों से सुशोभित। विचित्र शिखरों से युक्त उस भवन के द्वार-देश के निकट मैं पहुँचा।
Verse 17
षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये । तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्
उसका ऊँचाई छियासी हजार योजन थी; और उसकी चौड़ाई उसका आधा—वह अलग-सा खड़ा था, स्वर्णमय और रत्नों से विभूषित।
Verse 18
तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम । शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्
वहाँ मध्य में, हे नृपश्रेष्ठ, मैंने एक परम उत्तम शय्या देखी; और उस शय्या पर दिव्य केशों वाला एक पुरुष शयन कर रहा था।
Verse 19
विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् । मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्
उसके केशों के अग्रभाग सुन्दरता से कुञ्चित थे; उसका समस्त स्वरूप एक योजन तक विस्तृत था; और वह दीप्तिमान कान्ति वाले विचित्र मुकुट से शोभित था।
Verse 20
श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् । सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्
वह श्यामवर्ण, कमल-पत्र के समान नेत्रों वाला, दीप्तिमान और सुन्दर नासिका वाला था; सिंह-सा मुख, दीर्घ भुजाएँ, और गालों पर उत्तम मूँछ-दाढ़ी के चिह्न थे।
Verse 21
त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् । विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्
त्रिवली के सुन्दर भंग से वह मनोहर था और कर्णकुण्डलों से भूषित; विशाल काया, पुष्ट अंगों वाला, और पार्श्वों पर शुभ आवर्त-चिह्नों से अलंकृत था।
Verse 22
शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः । पद्माङ्किततलं देवमाताम्रसुनखाङ्गुलिम्
कटि-प्रदेश से वह शोभायमान था, और जानु तथा जंघा के भाग स्पष्ट विभक्त थे; देव के चरणतल पर पद्म-चिह्न थे, और अँगुलियों के नख ताम्रवर्ण थे।
Verse 23
मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् । शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्
मेघ-गर्जन-सा गम्भीर वाणी वाले, समस्त अंगों में परम सुन्दर, शय्या के मध्य विराजमान उस पुरुषोत्तम देव का मैंने दर्शन किया।
Verse 24
शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु । अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्
शय्या पर शयन करते हुए, जिनके हाथों में शंख, चक्र और गदा थे; तथा दाहिनी ओर जपमाला धारण किए उठा हुआ हाथ था—वे दस हज़ार सूर्यों के समान तेजस्वी थे।
Verse 25
तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः । जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण
उस देव को देखकर भक्तिभाव से परिपूर्ण होकर, स्तुति करने की इच्छा से वह खड़ा हुआ: “जय हो, जयेश! जय हो, वागीश! जय हो, दिव्य अंगों को भूषणों से विभूषित करने वाले!”
Verse 26
जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन । तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर
जय हो, देवपते श्रीमान! आप साक्षात् सनातन ब्रह्म हैं। समस्त लोक आपके शरीर में स्थित हैं; हे परमेश्वर, आप ही परम गति और आश्रय हैं।
Verse 27
त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः । त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः
हे देवेश! समस्त लोक आपके ही आधार पर स्थित हैं। आप सब प्राणियों में श्रेष्ठ हैं; आप कर्ता हैं और धरणी को धारण करने वाले धारक हैं।
Verse 28
त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च । गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्
तुम ही अग्निहोत्र कर्मों में हौत्र (याज्ञिक अर्पण) हो; तुम ही सूत्र और मंत्र हो। तुम ही गोकर्ण और भद्रकर्ण हो, और तुम ही माहेश्वर—शिव का परम पद हो।
Verse 29
त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी । त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्
तुम ही समस्त कीर्तियों की कीर्ति हो, दैन्य और पाप का नाश करने वाली। तुम ही नैमिष और कुरुक्षेत्र हो, और तुम ही विष्णु का परम पद भी हो।
Verse 30
त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी । त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्
हे देव! तुम्हारी लीला मात्र से पृथ्वी तुम्हारे चरण से आक्रान्त हुई। तुम्हीं ने बलि को बाँधा, और तुम्हीं ने इन्द्र का पद पुनः स्थापित किया।
Verse 31
त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा । प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत्
हे देव! तुम ही कलि और द्वापर हो; तुम ही त्रेता और कृतयुग भी हो। तुम ही प्रलम्ब का दमन करने वाले हो; तुम सृष्टिकर्ता हो और संहारकर्ता भी।
Verse 32
त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः । त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः
तुम्हीं से लोक धारण किए जाते हैं; तुम ही काल हो, सर्वसंहारक। हे देव! तुम्हीं से समस्त देव-योनियाँ और दिव्य कुल-परम्पराएँ सृजित हुई हैं।
Verse 33
त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः । ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः । रुद्रः क्रोधोद्भवोऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः
आप ही समस्त लोकों के पथ हैं, आप ही मोक्ष—परम गति हैं। आपसे रजोगुणस्वरूप सनातन देव ब्रह्मा उत्पन्न होते हैं; तथा क्रोध से रुद्र प्रकट होते हैं। परन्तु आप सत्त्व में प्रतिष्ठित हैं।
Verse 34
एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् । एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः
हे देव! यह समस्त चराचर जगत् आपकी लीला के लिए ही रचा गया है। इस प्रकार दुःख से संतप्त देह लेकर मैंने प्रभु, स्वामी देव की स्तुति की।
Verse 35
भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः । स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्
हे राजन्! परम भक्ति से सर्वभूतों के स्वामी प्रभु की स्तुति करते हुए, मैंने वहाँ जल से लबालब भरे घड़े देखे।
Verse 36
ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः । उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि
तब जो प्यास मैं भूल गया था, वह फिर बढ़ उठी। तब मैं उस पुरुष के पास, उसके पार्श्व की ओर सरककर गया।
Verse 37
पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः । नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न च बुध्यते
जल पीने की इच्छा से मैंने फिर उपाय सोचा। पर वह मुझे न देख सका; और सोया हुआ होने पर भी जागा नहीं।
Verse 38
यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् । जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत्
जो पाप-मोह से ग्रस्त होकर सुखपूर्वक सोए हुए व्यक्ति को जगा देता है, उस पाप का फल अत्यन्त महान् होता है—ब्रह्महत्या के समान।
Verse 39
एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् । नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी
मैं ऐसा ही विचार कर रहा था कि तभी दूसरा पुरुष आया। वह न मुझे देखता था, न कुछ बोलता; उसके बाएँ कंधे पर मृगचर्म था।
Verse 40
जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः । भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः
वह जटाधारी था, कमण्डलु धारण किए, हाथ में दण्ड लिए, मेखला से कसा हुआ; समस्त अंग भस्म से लिप्त—महातेजस्वी और त्रिलोचन।
Verse 41
यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा । तावत्सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा
ज्यों ही मैं उसकी स्तुति करने की इच्छा से निर्मल दृष्टि से उसे देखने लगा, त्यों ही उसी क्षण उसके समस्त अंगों से उत्पन्न, महान् रूप-सम्पदा से युक्त एक देवी-सी प्रभा प्रकट हुई।
Verse 42
अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् । दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः
मैंने एक आवृत (घूँघट वाली) नारी को देखा, जो समस्त आभूषणों से विभूषित थी। उसे देखते ही मैं भूमि पर गिर पड़ा और फिर बोला—“जय हो!”
Verse 43
जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि । जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा
रुद्र के अंग से उत्पन्न हे देवी, तुम्हें जय हो; हे सनातनी शक्ति-वाहिनी, तुम्हें जय हो। कौमारी, माहेन्द्री, वैष्णवी तथा वारुणी रूप में भी तुम्हें जय हो।
Verse 44
जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने । तृष्णया तप्तदे हस्य रक्षां कुरु चराचरे
कौबेरी रूप में तुम्हें जय हो, सावित्री रूप में तुम्हें जय हो; हे धात्री, हे वरानने, तुम्हें जय हो। प्यास से तप्त मेरे शरीर की रक्षा करो—चर और अचर समस्त जगत् के बीच।
Verse 45
श्रीदेव्युवाच । प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः । वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम
श्रीदेवी बोलीं—हे विप्रशार्दूल, तुम्हारे सुशोभित वचनों से मैं प्रसन्न हूँ। हे द्विजोत्तम, तुम्हारे मन में जो है, वह मैंने जान लिया है।
Verse 46
शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् । स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया
सुनो, हे विप्र—मेरे लिए भी यह अत्यन्त दारुण व्रत है। स्त्री-स्वभाव की चंचलता से मैंने इसे आरम्भ किया; मंदबुद्धि के लिए यह व्रत निश्चय ही कठिन है।
Verse 47
यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः । विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके
यदि मेरे यहाँ पुत्र उत्पन्न हो—धर्मिष्ठ और लोकविख्यात—तो पहले ब्राह्मण को अपना स्तन देकर, उसके बाद मैं उसे बालक को दूँगी।
Verse 48
स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने । स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि
हे महामुने! जैसा मैंने कहा था वैसा ही मेरा पुत्र उत्पन्न हो गया है। हे विप्रेन्द्र! यदि तुम जीवित रहना चाहते हो तो स्तनपान करो।
Verse 49
श्रीमार्कण्डेय उवाच । अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् । पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति
श्री मार्कण्डेय बोले— यह ब्राह्मणों के लिए अनुचित कर्म है; जो इस स्तन का पान करता है, उसे पुनः उपनयन कराना पड़ता है और वह व्रत-सिद्धि को नहीं पहुँचता।
Verse 50
ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने । संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु
हे पद्मलोचने! तीनों लोकों में भी ब्राह्मणत्व दुर्लभ है। संस्कारों से ही विप्र संस्कृत होता है— जिन संस्कारों से वह वास्तव में बनता है, उन्हें सुनो।
Verse 51
प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापतम् । बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते
स्त्रियों से सम्बन्धित संस्कारों में प्रथम ‘बीजवापन’ है। केवल बीज-प्रक्षेपण होने के कारण ही उसे ‘बीजक्षेप’ कहा जाता है।
Verse 52
तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् । पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्
तदनन्तर, हे महाभागे! दूसरा ‘गर्भाधान’ है; तीसरा ‘पुंसवन’ और चौथा ‘सीमन्त’ संस्कार है।
Verse 53
पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते । निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्
पाँचवाँ संस्कार जातकर्म है, छठा नामकरण कहा गया है। सातवाँ निष्क्रमण (प्रथम बाहर जाना) और आठवाँ अन्नप्राशन (प्रथम अन्न-सेवन) है।
Verse 54
नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् । ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा
नवाँ चूड़ाकर्म (मुंडन) और दसवाँ मौञ्जी-बन्धन (मुंजा-मेखला बाँधना) है। साथ ही ऐषिक, दार्विक, सौमिक तथा भौमिक—ये विविध विधियाँ भी हैं।
Verse 55
पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् । मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने
पत्नी-संयोजन (विवाह) भी एक अन्य संस्कार है; उसके बाद दैवकर्म होते हैं। फिर मानुष्य कर्म और पितृकर्म आते हैं—इस प्रकार शुभ गणना में ये दस और आठ में गिने जाते हैं।
Verse 56
भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्
इसके बाद भूत-यज्ञ, भव्य-हवन, इष्टि-याग और फिर उसके पश्चात् पार्वण-विधि होती है।
Verse 57
श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् । निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः
श्रावण मास में श्राद्ध, आग्रयण-विधि, तथा चैत्र और आश्वयुज में दशमी-पौर्णमासी के अवसर पर (अनुष्ठान); और निरूढपशु, सवन, सौत्रामणि, अग्निष्टोम तथा अत्यग्निष्टोम—ये यज्ञ भी होते हैं।
Verse 58
षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः । सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति
षोडशी, वाजपेय, अतिरात्र, आप्तोर्याम तथा ओडश और वाजपेय आदि यज्ञकर्म भी गिने जाते हैं। और गुण हैं—सर्वभूतों के प्रति क्षमा, अनसूया (द्वेषरहितता), शौच, मंगलमय आचरण, अकार्पण्य (उदारता) और अस्पृहा (निष्कामता)।
Verse 59
एभिरष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति
इन अड़तालीस संस्कारों से सम्यक् संस्कृत होकर मनुष्य (वास्तव में) ब्राह्मण होता है।
Verse 60
एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि । शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत्
हे महाभागे, यह जानकर तुम मुझे दूध न पिलाओ। हे भद्रे, यह स्तन तो शिशु के पीने योग्य है; मेरे जैसा (बड़ा) इसे कैसे पिए?
Verse 61
ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत्
मेरे ये वचन सुनकर उस स्त्री ने उत्तर दिया।
Verse 62
यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति । श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति
यदि तुम स्तन्य-दूध न पियोगे तो बालक मर जाएगा। तीनों लोकों में—वेदों और स्मृतियों में भी—यह सुना जाता है कि मनुष्य सब पापों से छूट सकता है, पर भ्रूणहत्या का पाप सहज नहीं छूटता।
Verse 63
भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः । जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया
हे महाभाग! तुम्हारी हत्या भी फिर अवश्य घटेगी; भ्रूण-हत्या के पाप से जीव आठ सौ जन्मों तक क्लेश भोगता है।
Verse 64
मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् । ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः
मृत्यु के बाद वह तीन सौ वर्षों तक कुत्ते की योनि पाता है; वह अवधि पूर्ण होने पर फिर कौए की योनि में जाता है।
Verse 65
तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि । वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः
वहाँ भी पापकर्मी आठ सौ वर्षों तक पीड़ित रहता है; वह दस जन्मों तक वराह बनता है, और अंत में कीट-योनि में जन्म लेता है।
Verse 66
ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् । श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप
फिर ‘आरोहिणी’ गति को पाकर वह गौ, गज, अश्व और मनुष्य-योनि में जन्म लेता है; ऐसा श्रुति, शास्त्र और वेदों में सुना जाता है, हे परंतप।
Verse 67
सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम । बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्
हे द्विजोत्तम! बाल-हत्या सब पापों से बढ़कर पाप है; बाल-हत्या से कलुषित ब्राह्मण निश्चय ही नरक में तपाया जाता है।
Verse 68
वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् । तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव
वह आठ सौ वर्षों तक यम की यातनाएँ भोगता है। इसलिए मेरे स्तन-दूध को पीने में तुम्हारा दोष अपेक्षाकृत कम है।
Verse 69
तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् । क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्
इसी प्रकार न पीने पर अनेक वर्षों तक रहने वाला पाप उत्पन्न होता है। स्तन-दूध पीने से तुम्हारी भूख-प्यास शांत होती है और पुण्य भी प्राप्त होता है।
Verse 70
अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् । एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्
अतः यहाँ किसी समय भी मन में संदेह न करना। आओ, हे विप्र! बालक के हित हेतु, अपनी इच्छा अनुसार मेरे स्तन का दूध पियो।
Verse 71
ततोऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः । न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्
तब उसके वचन सुनकर मैं स्तन-पान करने को उद्यत हुआ। पर उस उत्तम दूध को पीते हुए भी मुझे तृप्ति का अनुभव न हुआ।
Verse 72
त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च । ततः प्रबुद्धोत्सङ्गेऽहं मायानिद्राविमोहितः
हे भारत! तीस सहस्र वर्ष और वैसे ही सैकड़ों और बीत गए। तब मैं उसकी गोद में जागा—माया-निद्रा से मोहित होकर।
Verse 73
निद्राविगतमोहोऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव । तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो
जब मेरी निद्रा का मोह दूर हुआ, तब हे पाण्डव! जितनी देर तक मैंने चारों ओर देखा, उतनी देर न तो कोई सोया हुआ दिखा और न ही वह बालक, हे प्रभो, दिखाई दिया।
Verse 74
चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत । न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते
वहाँ, हे भारत! मैंने चार घड़े देखे; पर उस देवी को नहीं देखा—वह निश्चय ही कहीं चली गई थी, जो तुम्हें भी ज्ञात नहीं।
Verse 75
एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः । ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत्
वह इस प्रकार विचार करता और चिन्ता में डूबा खड़ा था; तभी देवी ने हल्की-सी मुस्कान के साथ मधुर वाणी में उससे ये वचन कहे।
Verse 76
श्रीदेव्युवाच । कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः । ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम
श्रीदेवी बोलीं—जिस श्याम पुरुष को तुमने सोया देखा, वह कृष्ण (विष्णु) हैं; जो दूसरा आया था, वह हर (शिव) हैं। और वे चार घड़े, हे द्विजोत्तम, चारों समुद्र हैं।
Verse 77
यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः । अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता
और जो बालक तुमने देखा, वह लोकपितामह ब्रह्मा है। और मुझे पृथ्वी ही जानो—सातों द्वीपों सहित, सर्वत्र व्याप्त।
Verse 78
या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता । इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्
जो तुम्हें छोड़कर चली गई, वह पृथ्वी पर दृढ़तापूर्वक प्रतिष्ठित हो गई। और अब, हे विप्र, तुम नदियों में श्रेष्ठ नर्मदा का दर्शन कर रहे हो।
Verse 79
सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा । रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा
सभी प्राणियों के उपकार हेतु महान और पुण्य-लक्षणा यह नदी ‘रेवा’ नाम से विख्यात है। वह ‘मरी नहीं’—इसलिए उसका नाम नर्मदा है।
Verse 80
एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने । इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत
इसे जानकर शांति को प्राप्त हो; हे महामुने, स्वस्थ और स्थिर हो जाओ। ऐसा कहकर देवी वहीं से अंतर्धान हो गईं।
Verse 81
एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा । सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्
प्रलय के समय भगवान् सदा सत्त्व-स्थिति में ही शयन करते हैं। सत्त्वस्वरूप महादेव ही वह आधार हैं, जिस पर यह जगत् स्थित है।
Verse 82
एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम
इस प्रकार मैंने स्वयं इस परम आश्चर्य का अनुभव और दर्शन किया। हे नरोत्तम, सर्वपापहर यह पुण्य-कथा तुम्हें कही गई है।
Verse 83
विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् । भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
विष्णु का वह चरित, जिसके विषय में तुमने पूछा था, अब कह दिया गया। फिर भी, हे महाबाहु, और क्या सुनना चाहते हो?