
अध्याय 192 में मार्कण्डेय एक परम पावन देवतीर्थ का वर्णन करते हैं, जिसके दर्शन से पाप नष्ट होते हैं। इसी प्रसंग में युधिष्ठिर पूछते हैं—“श्रीपति कौन हैं, और केशव का भृगुवंश से क्या संबंध है?” मार्कण्डेय संक्षेप में वंश-परंपरा बताते हैं—नारायण से ब्रह्मा, ब्रह्मा से दक्ष और फिर धर्म; धर्म की दस धर्मपत्नीों के नाम आते हैं, और उनसे उत्पन्न साध्यगण के पुत्र नर, नारायण, हरि और कृष्ण कहे जाते हैं—जो विष्णु के अंश माने गए हैं। नर-नारायण गन्धमादन पर्वत पर अत्यन्त कठोर तप करते हैं, जिससे जगत में क्षोभ होने लगता है। उनकी तपःशक्ति से भयभीत इन्द्र काम और वसन्ता सहित अप्सराओं को भेजते हैं, ताकि नृत्य-गीत, सौन्दर्य और विषय-आकर्षण से तप भंग हो जाए। परन्तु दोनों ऋषि अचल रहते हैं—निर्वात दीपक और अक्षुब्ध समुद्र के समान। तब नारायण अपनी जंघा से एक अनुपम स्त्री प्रकट करते हैं—उर्वशी—जो अप्सराओं से भी अधिक मनोहर है। देवदूत नर-नारायण की स्तुति करते हैं। नारायण उपदेश देते हैं कि परमात्मा सर्वत्र व्याप्त है; इसलिए राग-द्वेष और भेदभाव की वृत्तियाँ सम्यक् विवेक वालों में टिक नहीं पातीं। वे कहते हैं कि उर्वशी को इन्द्र के पास ले जाओ, और हमारा तप भोग या देवताओं से प्रतिस्पर्धा के लिए नहीं, बल्कि लोक-मार्ग दिखाने और जगत की रक्षा के लिए है।
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर्मुच्यते मानवो भुवि
मार्कण्डेय बोले—हे तात! उसके तुरंत बाद अनुपम देवतीर्थ है। वहाँ श्रीपति के दर्शन मात्र से पृथ्वी पर मनुष्य पापों से मुक्त हो जाता है।
Verse 2
महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः
उस महर्षि के जामाता देव जनार्दन हैं; वही भृगु के भी सम्बन्धी हैं।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने
युधिष्ठिर बोले—यह श्रीपति देव कौन हैं, जो देवों के अधिपति और सर्वव्यापक हैं? हे मुने! उनका जन्म कैसे हुआ—क्या देवों के तीन वर्गों में, या अन्यथा?
Verse 4
सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव
और केशव भृगु के साथ सम्बन्धी कैसे बने? हे ब्रह्मन्, हे भार्गव! इसे विस्तार से कहने की कृपा करें।
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच । संक्षेपात्कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् । न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः
मार्कण्डेय बोले—मैं साध्य का यह महान चरित संक्षेप में कहूँगा। क्योंकि विस्तार से कह पाने में सभी महर्षि समर्थ नहीं होते।
Verse 6
नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः । तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः
नारायण की नाभि-कमल से चतुर्मुख देव (ब्रह्मा) उत्पन्न हुए। हे राजन्, उनसे दक्ष उत्पन्न हुए—जो दाहिने अँगूठे से प्रकट हुए।
Verse 7
धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल । नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ
हे भरतश्रेष्ठ, कहा जाता है कि धर्म स्तन के अन्त भाग से उत्पन्न हुए और उनके पुत्र अजा हुए—वे अजा जिन्हें नारायण का सहारा प्राप्त था।
Verse 8
मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप्
मरुत्वती, वसु, ज्ञाना, लम्बा, भानुमती, सती, संकल्पा, मुहूर्ता, साध्या, विश्वावती और ककुप्—ये (पत्नी-रूपा) नाम हैं।
Verse 9
धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप
ये दसों तेजस्विनी दाक्षायणी कन्याएँ धर्म की पत्नियाँ हैं। हे नृप, उनमें महाभागा साध्या ने पुत्रों को जन्म दिया।
Verse 10
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः
नर और नारायण, तथा हरि और श्रीकृष्ण—ये चारों विष्णु के अंशांश हैं और धर्म के पुत्र हैं।
Verse 11
तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः
इस प्रकार नारायण और नर गन्धमादन पर्वत पर, आत्मा में आत्मा को स्थिर करके, परम तप करने लगे।
Verse 12
ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्
वे वासुदेव का ध्यान करते थे—जो अनुपम हैं, अपने ही आदिकारण होकर भी कारणातीत हैं; अवर्णनीय, तर्कातीत और अनन्त हैं।
Verse 13
योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः
योग में युक्त वे दोनों महात्मा महान तपस्वी अचल रहे; उनके तप के प्रभाव से सूर्य भी तप्त न हुआ।
Verse 14
ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः
वायु मानो संकुचित होकर बहने लगा, पर उसका स्पर्श सुखद और निर्भय था; और ज्वलित अग्नि भी अत्यन्त शीतल हो गई।
Verse 15
सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ । तयोर्गौरिव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते
सिंह, व्याघ्र आदि भी सौम्य हो गए और पर्वत पर मृगों के साथ विचरने लगे। तथापि, हे पृथिवीपते, उनके भार से पृथ्वी वैसे ही पीड़ित हुई जैसे बोझ से दबी हुई गौ।
Verse 16
चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः । देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः । बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः
पर्वत भी चलने लगे और महोदधि में भी भारी क्षोभ उठ खड़ा हुआ। देवगण अपने-अपने धामों में, जिनकी प्रभा क्षीण हो गई थी, स्वयं भी तेजहीन होकर—हे अवनीपाल—अत्यन्त व्याकुल हो उठे।
Verse 17
देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः । युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया
तब देवों के राजा शक्र (इन्द्र) उन दोनों के तप से संतप्त होकर, उनके तप में विघ्न करने की इच्छा से, वहाँ अप्सराओं को नियुक्त करने लगे।
Verse 18
इन्द्र उवाच । रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे । प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते
इन्द्र ने कहा—हे रम्भा, तिलोत्तमा, कुब्जा, घृताची, ललिता, शुभे; हे प्रम्लोचा, सुभ्रु, सुम्लोचा, सौरभेयी और महोद्धता!
Verse 19
अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि । विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्
हे अलम्बुषा, मिश्रकेशी, पुण्डरीका, वरूथिनी—तुम सब देखने योग्य, मनोहर रूप धारण करती हो, जो मन्मथ (कामदेव) को भी जगा देने वाला है।
Verse 20
गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम । नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ
गन्धमादन पर्वत पर पहुँचकर मेरी आज्ञा का पालन करो। वहाँ ब्राह्मण-ऋषि नर और नारायण तपोदीक्षा सहित तप में लगे हैं।
Verse 21
तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् । तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः
वे धर्म के दोनों पुत्र अत्यन्त दुश्चर तप कर रहे हैं। हे सुडौल अंगों वाली देवियों, वे हमारे ही कारण परम तप में प्रवृत्त हैं।
Verse 22
कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ । तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदं वचः
वे अत्यधिक कर्मफल से उत्पन्न दीर्घ दुःख और पीड़ा के नाशक हैं। इसलिए जाओ; तुम भय मत करो—यह मेरा वचन है।
Verse 23
स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः
हे वराङ्गनाओं, स्मर (कामदेव) और वसन्त तुम्हारे सहायक होंगे। रूप और यौवन—काम को परम उदीप्त करने वाले—देखकर कौन मनुष्य विवश होकर कन्दर्प के वश में नहीं आता?
Verse 24
मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा । जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते
मार्कण्डेय बोले—देवराज के ऐसा कहने पर, हे महीपते, तब सब अप्सराएँ मदन के साथ और वसन्त सहित वहाँ से चल पड़ीं।
Verse 25
गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् । चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्
पुंस्कोकिलों के कलरव से गूँजते गन्धमादन पर्वत पर पहुँचकर माधव (वसन्त) उस रमणीय वन में विचरने लगा, जहाँ वृक्ष नवकुसुमों से फूट पड़े थे।
Verse 26
प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः । भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्
दक्षिण दिशा से मलय-पवनों की सुगन्ध लिए समीर बहा; भौंरों के झुंड की गुनगुनाहट से वह वन अत्यन्त रमणीय हो उठा।
Verse 27
गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः । किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः
तत्क्षण वन-उपवनों से मधुर सुगन्ध उठी; वह किन्नरों, नागों और यक्षों के लिए घ्राणेन्द्रिय का परम तर्पण बन गई।
Verse 28
वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी । विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः
वे समस्त सुन्दरी स्त्रियाँ नर-नारायण रूपी वृषभ-सदृश ऋषियों को लुभाने हेतु, चपल वाणी, मनोहर भंगिमाओं और कोमल मुस्कानों से प्रयत्न करने लगीं।
Verse 29
जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः । अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप
एक ने मधुर गीत गाया; वहाँ अप्सराएँ नृत्य करने लगीं; और दूसरी ने, हे नृप, उससे भी अधिक मनोहर वाद्य बजाया।
Verse 30
हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस्तथान्या वल्गुभाषितैः । तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः
हाव-भाव, बहती-सी हँसी और मधुर वाणी से उन सुकुमाराङ्गी स्त्रियों ने उन दोनों के मन को विचलित करने का यत्न किया।
Verse 31
तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः
तथापि, हे पृथ्वीपति, जिन दोनों की चेतना अध्यात्म के पार तट तक पहुँच चुकी थी, उनके मन में कोई विकार उत्पन्न न हुआ।
Verse 32
निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः । वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः
जैसे निर्वात स्थान में रखे दो दीपक अचल रहते हैं, हे नृप, वैसे ही वासुदेव को अर्पण-भाव से स्थिर हुए उनके मन थे।
Verse 33
पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः । यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित्
जैसे अन्य देशों के जल से भरता हुआ भी महोदधि क्षुब्ध नहीं होता, वैसे ही उनका मन कभी भी व्याकुल न हुआ।
Verse 34
सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् । मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ
सर्वभूतहितकारी, वासुदेवमय परम ब्रह्म को ही सत्य मानकर वे दोनों राग और द्वेष के वश में नहीं आए।
Verse 35
स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः । विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्
स्मर (कामदेव) भी उनके हृदय में प्रवेश न कर सका—जैसे विद्या-दीप से प्रकाशित घर में अंधकार नहीं घुस पाता।
Verse 36
पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् । ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी
महामुनियों ने पुष्पों से दीप्त श्रेष्ठ वृक्षों को, वसंत को, दक्षिण की मृदु पवन को—और उन सब अप्सराओं को तथा कंदर्प (कामदेव) को भी देखा।
Verse 37
यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् । ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ
हे पुरुषश्रेष्ठ! जब उन दोनों ने तप आरम्भ किया, तब उन्होंने अपने ही भीतर परम ब्रह्म का समग्र स्वरूप देखा—गंधमादन पर्वत के समान अचल।
Verse 38
दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः । तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः
अग्नि केवल नाम से दाह करने के लिए नहीं, न जल केवल नाम से भिगोने के लिए; क्योंकि द्रव्य स्वयं द्रव्य-विकार का सच्चा कारण नहीं होता।
Verse 39
ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः । मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः
अतः परम ब्रह्म को यथार्थ स्वरूप से भलीभाँति जानकर, मधु, कंदर्प और रमणियों के रहते हुए भी उनमें कोई विकार उत्पन्न न हुआ।
Verse 40
ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप । चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः
तब, हे नृप, वसंत और मदन ने और भी भारी प्रयत्न किया; और वे सुकुमार-अंगिनी स्त्रियाँ भी उन्हें विचलित करने के लिए बार-बार चेष्टा करने लगीं।
Verse 41
अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः । ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा
तब नारायण ने धैर्य धारण कर, मन को दृढ़ संकल्प में उठाकर, उसी समय अपनी जंघा से एक परम सुन्दर-अंगिनी स्त्री को प्रकट किया।
Verse 42
त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते । गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु
हे अवनीपते, वह तीनों लोकों की सुन्दरियों में रत्न-स्वरूप थी; उसके दर्शन मात्र के बाद अन्य सबकी शोभा और गुण मानो हल्के पड़ जाते थे।
Verse 43
तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन
उसे देखकर, हे महीपाल, मन का पवन काँप उठा; वसंत विस्मित हो गया और स्मर मानो कुछ स्मरण कर बैठा (जैसे अपनी पराजय पहचान ली हो)।
Verse 44
रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः । न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः
हे अवनीपाल, रम्भा, तिलोत्तमा आदि देवांगनाएँ लज्जित हो गईं; उसकी ओर दृष्टि और हृदय लगाए रहने पर भी वे फिर न चमक सकीं।
Verse 45
ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः । प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ
तब काम और वसन्त तथा वे अप्सराएँ उन दोनों भगवद्रूप, मुनिश्रेष्ठों को प्रणाम करके उनकी स्तुति करने लगे।
Verse 46
वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः
वसन्त, काम और अप्सराएँ बोले—“जगद्धाता प्रसन्न हों; उसी देव की माया से हम मोहित हो गए थे। अब हम जान गए हैं कि उन दोनों में कोई भेद नहीं।”
Verse 47
प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा । धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः
वही देव आप दोनों पर प्रसन्न हों, जिनका एक ही स्वरूप यहाँ दो रूपों में प्रकट है—जो अनादि हैं, लोकों के धाम हैं, पर स्वयं किसी स्थिर आश्रय से रहित हैं।
Verse 48
नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्
शंख-चक्र धारण करने वाले नरा-नारायण—वे दोनों देव, हम अपराधियों के प्रति भी कृपामुख होकर हमारे सम्मुख विराजमान रहें।
Verse 49
निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु
नारायण भगवान् समस्त विद्याओं के निधान और समस्त पाप-वन को दग्ध करने वाले दावानल हैं; अतः वे हमारे सब पापों को दूर करें।
Verse 50
शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनघः । नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्
शार्ङ्ग के चिह्न और आयुधों से युक्त, श्रीमान्, आत्मज्ञानमय और निष्पाप नरा समस्त पापों का नाश करता है, और सब देहधारियों में अधम आत्मा को वश में करता है।
Verse 51
जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः । सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै
जटाओं के कलाप से बँधे ये दोनों हमारे प्रति सदा क्षमाशील हैं; इनके सौम्य मुख की दृष्टि जन्म-जन्मांतर से संचित पापों का नाश करे।
Verse 52
तथात्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान् । त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागताः
और आत्मविद्या के दोष से जो कोई महान अपराध हुआ हो, वह क्षम्य हो—क्योंकि त्रैलोक्य-वंद्य वे दोनों नाथ कृपा प्रदान करने हेतु यहाँ पधारे हैं।
Verse 53
प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव । भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः
प्रसन्न होइए, हे देव, हे विज्ञान-धन! मंददृष्टि जनों को तो संत सदा अपने धर्म का निरंतर पालन करने वाले ही प्रतीत होते हैं।
Verse 54
दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् । त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः
हमारे बीच यह ऐसा उत्पन्न हुआ है जैसे स्त्रियों में उत्तम रत्न; हे नारायण, आप में पार्वती-सदृश श्रेष्ठ, कल्याणमयी मति उदित हुई है।
Verse 55
तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन । नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण
उस सत्य के बल से—हे सत्यस्वरूप, हे परमात्मा, हे सनातन नारायण! आप प्रसन्न हों; हे प्रभो, आप ही समस्त लोकों के आश्रय और परम लक्ष्य हैं।
Verse 56
प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत
हे प्रसन्नबुद्धि, हे शान्तात्मा, जिनका मुख और नेत्र कृपामय हैं—हे योगियों के ईश्वर! हे नर, सर्वव्यापी अच्युत! आप प्रसन्न हों।
Verse 57
नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च
हम देवस्वरूप नर को तथा हरि—नारायण को नमस्कार करते हैं। वन्दनीय नर को नमो; और नारायण को भी नमो।
Verse 58
प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः
हे प्रभो! जो प्रसन्न जनों, अनाथों और नाथवानों पर भी कृपालु हैं—नर हमारे लिए मंगल करें; और हे नारायण, हमें कल्याण प्रदान करें।
Verse 59
मार्कण्डेय उवाच । एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप
मार्कण्डेय बोले—इस प्रकार स्तुति से पूजित, राग-द्वेष आदि से रहित, समस्त भूतों के ईश्वर ने कहा: ‘हे नृप! नारायण सब प्राणियों के मध्य निवास करते हैं।’
Verse 60
नारायण उवाच । स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि । यत्कार्यमागतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्
नारायण बोले—हे माधव, तुम्हारा स्वागत है; हे काम, तुम्हारा भी स्वागत है; और हे अप्सराओ, तुम सबका भी स्वागत है। जो कार्य लेकर तुम यहाँ आए हो, वह हमें अभी स्पष्ट कहो।
Verse 61
यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा । संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्
निश्चय ही तुम लोग हमारे सिद्धि-कार्य में विघ्न डालने के लिए हमारे बलवान शत्रु द्वारा भेजे गए हो; इसलिए हमारे सामने नृत्य, मोहक कलाएँ और ऐसे ही दृश्य दिखाने आए हो।
Verse 62
न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः । लुब्धा वै विषयैर्मन्ये विषया दारुणात्मकाः
हम गीत-नृत्य से, न देह-हावभाव और चपल वाणी से मोहित नहीं होते। मैं मानता हूँ कि विषय-भोग स्वभाव से ही अत्यन्त दारुण हैं।
Verse 63
शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः । तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः
जब हमारे इन्द्रिय-समूह शब्द आदि के संसर्ग से दूषित होकर शुभ नहीं रहते, तब नृत्य आदि भाव कैसे कभी लोभ उत्पन्न करने वाले हो सकते हैं?
Verse 64
ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च । माधवस्य च शाक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः
हम तो सिद्ध हैं; न तुम हमें जीत सकती हो, न स्मर (काम) ही। और माधव निःशंक होकर निश्चिन्त रहें; शक्र (इन्द्र) भी भय-रहित होकर लौट जाए।
Verse 65
योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः । परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च
वही परात्पर, परम पुरुष, परमेश्वर है; वही समस्त स्थावर और जंगम जगत् का परमात्मा है।
Verse 66
उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते । सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः
इन सबकी उत्पत्ति का कारण वही है और उसी में सबका लय होता है। देवस्वरूप होकर वह सर्वत्र वास करने वाला है, इसलिए ‘वासुदेव’ कहलाता है।
Verse 67
वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः । तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्
हम उस प्रभु के चतुर्व्यूह के अति सूक्ष्म अंश मात्र हैं। देहधारियों को जगत्-तत्त्व का बोध कराने हेतु हम उसी के आदेशित मार्ग पर चलते हैं।
Verse 68
तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् । कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः
जब हम उसे समस्त भूतों का स्वरूप, सर्वेश्वर और सर्वत्र समदर्शी देखते हैं, तब राग आदि विकारों को कैसे देखें और भेद करने वाले कैसे बनें?
Verse 69
वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे । यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्
वसन्त में, मुझमें, इन्द्र में, आप दिव्यांगनाओं में और कामदेव में भी—जब वही एक प्रभु भूतों का अन्तरात्मा है, तब द्वेष आदि कैसे उत्पन्न हों?
Verse 70
तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः
जब समस्त प्राणियों में सब कुछ उसी से व्याप्त और वास्तव में अविभक्त हो, और विष्णु सर्वेश्वरों के भी ईश्वर हों, तब राग आदि विकार कहाँ से उत्पन्न हों?
Verse 71
ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान् । विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा
वही ब्रह्मा है, वही इन्द्र है, वही ईशान है; वही आदित्य और समस्त मरुत् हैं; वही विश्वेदेव, ऋषि, साध्य, वसु तथा पितृगणों के समुदाय भी हैं।
Verse 72
यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्
वही यक्ष, राक्षस, भूत आदि हैं; वही नाग, सर्प और रेंगने वाले जीव हैं; वही मनुष्य, पक्षी, गौ-रूप पशु, हाथी, सिंह तथा जलचर प्राणी हैं।
Verse 73
मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु
वही मक्खी, मच्छर, डंश, टिड्डी, जलज जीव और कृमि हैं; वही झाड़ियाँ, वृक्ष, लताएँ और वल्लियाँ हैं; वही त्वचा, सार तथा समस्त प्रकार की तृण-जातियों में भी स्थित है।
Verse 74
यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः
हे त्रिदशाङ्गनाओं! जो कुछ भी—अदृश्य हो या दृश्य—तुम ‘उत्पन्न’ मानती हो, वह सब एक ही परमात्मा से उत्पन्न है, ऐसा जानो।
Verse 75
जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् । रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्यादमराङ्गनाः
हे अमराङ्गनाओ! जब विष्णु ही आत्मा और परम तत्त्व हैं, तब जन्म लेने वाला प्राणी राग-द्वेष और लोभ को कैसे उत्पन्न कर सकता है?
Verse 76
सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि । निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः
जो विष्णु समस्त भूतों में व्याप्त, सर्वत्र गमनशील और सबके आधार हैं—उनमें पृथकता की कल्पना गिरा देने पर राग आदि गुण कहाँ से उत्पन्न होंगे?
Verse 77
एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः
हे कोमलांगनाओ! जब हममें, तुममें और समस्त प्राणियों में वही एक आत्मा है, और सबका सार एक ही है, तब राग आदि के लिए अवसर ही कहाँ है?
Verse 78
सम्यग्दृष्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी । पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्
यह सम्यक् दृष्टि कही गई है—जो समस्त का एकत्व देखती है। पृथक् बोध तो केवल ज्ञान की एक रीति है, जो लोक-व्यवहार के लिए उपयोगी है।
Verse 79
भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् । जगद्वै ह्येतदखिलं तदा भेदः किमात्मकः
यह समस्त जगत् भूतों, इन्द्रियों, अन्तःकरण, प्रधान और पुरुष से ही बना है। ऐसा होने पर ‘भेद’ वास्तव में किस स्वरूप का रह जाता है?
Verse 80
भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः । न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत्
समुद्र की जल-तरंगें उठती और लीन हो जाती हैं, पर जल-भेद से वे भिन्न नहीं होतीं। उसी प्रकार यह जगत् एकत्व से ही प्रतीत होता है।
Verse 81
यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः । तथापि नाग्नितो भिन्नास्तथैतद्ब्रह्मणो जगत्
जैसे अग्नि की ज्वालाएँ पीली, पिंगल, अरुण या धूसर दिखें, फिर भी वे अग्नि से अलग नहीं; वैसे ही यह जगत् ब्रह्म से भिन्न नहीं।
Verse 82
भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं स पुरंदरः । कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम्
‘तुम्हारे कारण’ जो हमारे भीतर क्षोभ उठता है, उसे पुरंदर (इन्द्र) कराता है; पर विवेक-आचार में स्थित चित्त वालों के लिए यह भी असत् है।
Verse 83
भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः । समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः
तुम भी, वह देवेन्द्र (इन्द्र) भी, और देव-दानव सहित समस्त लोक—समुद्र, पर्वत और वन सहित—मेरे ही देह-आकाश के भीतर प्रकट होने वाले विषय हैं।
Verse 84
यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः । दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत्
जैसे यह सुन्दरी, सर्वाङ्ग-संपन्न आकृति मैंने तुम्हारे सामने दिखायी है, वैसे ही मैं समस्त जगत् को भी उसी प्रकार प्रकट कर दूँगा।
Verse 85
प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः
शक्र (इन्द्र) चला जाए—उसे गर्व न हो; किसका ‘इन्द्रत्व’ सदा स्थिर रहता है? और तुम भी अभिमान में न पड़ो; रूपवती स्त्रियाँ तो बहुत हैं।
Verse 86
किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात्
जब भेद ही न दिखे, तब ‘सुन्दर’ या ‘कुरूप’ क्या है? सुन्दरता में ऊँच-नीच का भेद तो निरन्तर केवल भिन्न-भिन्न दृष्टि से ही उत्पन्न होता है।
Verse 87
भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ
तुम्हारा अभिमान रूप, उदारता और गुणों से उत्पन्न है—यह जानकर मैंने यह सुकुमार कन्या तुम्हें दिखायी है; अब तुम निश्चय ही शान्त हो जाओगी।
Verse 88
यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः
क्योंकि यह कमल-नेत्रा कन्या मेरी जंघा से उत्पन्न हुई है, इसलिए यह कल्याणी ‘उर्वशी’ नाम से प्रसिद्ध होगी और अप्सराओं में श्रेष्ठ होगी।
Verse 89
तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता
अतः यह श्रेष्ठ-वर्णा कन्या देवराज के पास ले जायी जाए; और तुम भी हमारे द्वारा, उन्हें प्रसन्न करने की इच्छा से, भेजी गयी हो।
Verse 90
वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् । तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता
सहस्राक्ष (इन्द्र) से यह कह देना कि यह हमारे भोग के लिए नहीं है, न ही तप-चर्या और व्रतों द्वारा अप्राप्त फल पाने की इच्छा से हम प्रवृत्त हुए हैं।
Verse 91
सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः
मैं इस जगत को सन्मार्ग दिखाऊँगा और स्थापित करूँगा; तथा एक मानव-राजा के साथ मिलकर जगत की रक्षा में तत्पर रहूँगा।
Verse 92
यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव
हे त्रिदशेश्वर! यदि कोई तुम्हें बाधा पहुँचाए, तो मैं उसे रोक दूँगा; इसलिए हे वासव, तुम निवृत्त हो जाओ।
Verse 93
कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम्
पर यदि तुम यहाँ किसी निर्दोष (अदुष्ट) को बाधा पहुँचाओगे, तो मैं तुम्हारे लिए भी दण्ड का विधान अवश्य करूँगा—इसमें संदेह नहीं।
Verse 94
एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव
यह जानकर तुम मेरे प्रति दुःख या खिन्नता न करो; हे वासव, मैं लोकों के उपकार के लिए अवतीर्ण हुआ हूँ।
Verse 95
या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति
हे पुरन्दर! यह उर्वशी मुझसे उत्पन्न हुई है; यह आगे चलकर त्रेता-अग्नियों के कारण-रूप से सम्बद्ध होकर, इसी प्रकार वह परम गति को प्राप्त करेगी।
Verse 192
अध्याय
अध्याय। (यह केवल विभाग-सूचक शीर्षक है।)