Adhyaya 161
Avanti KhandaReva KhandaAdhyaya 161

Adhyaya 161

अध्याय 161 में मर्कण्डेय ऋषि राजा युधिष्ठिर को सर्पतीर्थ के दर्शन का उपदेश देते हैं। यह तीर्थ अत्यन्त विशिष्ट बताया गया है, जहाँ महान् नागों ने कठोर तपस्या से सिद्धि पाई। वासुकि, तक्षक, ऐरावत, कालिय, कर्कोटक, धनञ्जय, शंखचूड़, धृतराष्ट्र, कुलिक, वामन आदि नागों तथा उनकी वंश-परम्पराओं का वर्णन करके इस तीर्थ को जीवित पवित्र-लोक के समान प्रतिष्ठित किया गया है, जहाँ तप से यश और भोग दोनों प्राप्त होते हैं। आगे विधि-धर्म का निर्देश है—सर्पतीर्थ में स्नान करके पितरों और देवताओं को तर्पण देने से, शंकर के पूर्व कथन के अनुसार, वाजपेय यज्ञ के समान पुण्य मिलता है। यहाँ स्नान करने वाले यात्रियों को सर्प और बिच्छू आदि का भय नहीं रहता—ऐसा रक्षात्मक विधान भी कहा गया है। मार्गशीर्ष कृष्ण अष्टमी को विशेष व्रत बताया गया है: उपवास, शुद्धि, तिल से लिंग को भरकर गंध-पुष्पों से पूजन, फिर प्रणाम और क्षमा-प्रायश्चित्त। फलश्रुति में तिल और अर्पण के अनुसार स्वर्ग-सुख, तथा आगे शुद्ध कुल में जन्म, रूप, सौभाग्य और महान् धन की प्राप्ति कही गई है।

Shlokas

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज सर्पतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महासर्पास्तपस्तप्त्वा युधिष्ठिर

श्रीमार्कण्डेय बोले—तत्पश्चात्, हे महाराज! तुम अनुपम सर्पतीर्थ को जाओ, जहाँ महा-सर्पों ने तप करके सिद्धि पाई, हे युधिष्ठिर।

Verse 2

वासुकिस्तक्षको घोरः सार्प ऐरावतस्तथा । कालियश्च महाभागः कर्कोटकधनंजयौ

वासुकि, भयानक तक्षक, सार्प तथा ऐरावत; और महाभाग कालिय, कर्कोटक और धनंजय—

Verse 3

शङ्खचूडो महातेजा धृतराष्ट्रो वृकोदरः । कुलिको वामनश्चैव तेषां ये पुत्रपौत्रिणः

महातेजस्वी शंखचूड़, धृतराष्ट्र, वृकोदर, कुलिक और वामन—तथा उनके पुत्र और पौत्र भी।

Verse 4

तत्र तीर्थे महापुण्ये तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् । भुञ्जन्ति विविधान्भोगान्क्रीडन्ति च यथासुखम्

उस परम पुण्य तीर्थ में अत्यन्त दुष्कर तप करके वे नाना भोगों का उपभोग करते और इच्छानुसार सुख से क्रीड़ा करते हैं।

Verse 5

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । वाजपेयफलं तस्य पुरा प्रोवाच शङ्करः

जो उस तीर्थ में स्नान करके पितरों और देवताओं का तर्पण करे, उसके लिए शंकर ने प्राचीन काल में वाजपेय यज्ञ के फल के तुल्य फल कहा है।

Verse 6

स्नातानां सर्पतीर्थे तु नराणां भुवि भारत । सर्पवृश्चिकजातिभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्

हे भारत! सर्पतीर्थ में स्नान करने वाले मनुष्यों को पृथ्वी पर कहीं भी सर्पों और वृश्चिकों की जातियों से भय नहीं होता।

Verse 7

मृतो भोगवतीं गत्वा पूज्यमानो महोरगैः । नागकन्यापरिवृतो महाभोगपतिर्भवेत्

मृत्यु के बाद वह भोगवती में जाकर महोरगों द्वारा पूजित होता है; नागकन्याओं से परिवृत होकर महान् भोगों का स्वामी बनता है।

Verse 8

मार्गशीर्षस्य मासस्य कृष्णपक्षे च याष्टमी । सोपवासः शुचिर्भूत्वा लिङ्गं सम्पूरयेत्तिलैः । यथाविभवसारेण गन्धपुष्पैः समर्चयेत्

मार्गशीर्ष मास के कृष्णपक्ष की अष्टमी को उपवास करके शुद्ध होकर शिवलिंग पर तिल अर्पित करे और अपनी सामर्थ्य के अनुसार गंध तथा पुष्पों से भली-भाँति पूजन करे।

Verse 9

एवं विधाय विधिवत्प्रणिपत्य क्षमापयेत् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नरेश्वर

इस प्रकार विधिपूर्वक करके, प्रणाम कर क्षमा-याचना करे। हे नरेश्वर, उस व्रत का जो फल कहा गया है, उसे सुनिए।

Verse 10

तिलास्तत्र च यत्संख्याः पत्रपुष्पफलानि च । तावत्स्वर्गपुरे राजन्मोदते कालमीप्सितम्

हे राजन्, वहाँ जितने तिल, और जितने पत्र, पुष्प तथा फल अर्पित होते हैं, उतने ही (माप के) समय तक वह स्वर्गपुरी में इच्छित काल तक आनंद करता है।

Verse 11

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले । सुरूपः सुभगश्चैव धनकोटिपतिर्भवेत्

फिर स्वर्ग से लौटकर वह निर्मल कुल में जन्म लेता है; सुंदर रूप वाला और सौभाग्यशाली होकर वह करोड़ों धन का स्वामी बनता है।

Verse 161

। अध्याय

अध्याय समाप्त।