Mantra 5
Rishi: Puruṣa-sūkta tradition
Devata: Puruṣa (with Virāj as creative principle)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
ततो॑ वि॒राड॑जायत वि॒राजो॒ अधि॒ पूरु॑षः । स जा॒तो अत्य॑रिच्यत प॒श्चाद्भूमि॒मथो॑ पु॒रः
Transliteration
táto virā́ḍ ajāyata virā́jo ádhi púruṣaḥ | sá jā́to áty aricyata paścā́d bhū́mim átho púraḥ
Translation
तत्पश्चात् विराट् उत्पन्न हुई; और विराट् से पुरुष प्रकट हुआ। जन्म लेकर वह पीछे भी और आगे भी—पृथ्वी को अतिक्रम कर—व्याप्त हो गया।
Padapatha (Word Analysis)
ततः । विराट् । अजायत । विराटः । अधि । पुरुषः । सः । जातः । अति । अरिच्यत । पश्चात् । भूमिम् । अथो इति । पुरः
Word by Word
ततःthereupon; from that
ततः:
Apādāna
TypeIndeclinable
Rootततः (तद्-प्रातिपदिकात्) अव्यय
विराट्Virāj (the cosmic metre/expanse)
विराट्:
Kartā
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक) / विराट्
अजायतwas born; came into being
अजायत:
—
TypeVerb
Root√जन् (जायते)
विराजःfrom Virāj
विराजः:
Apādāna
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक) / विराट्
अधिupon; over
अधि:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootअधि
पूरुषःthe Puruṣa (Cosmic Person)
पूरुषः:
Kartā
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
जातःhaving been born; born
जातः:
Kartā
TypeParticiple
Root√जन् + क्त (जात)
अतिbeyond; exceedingly
अति:
—
TypeIndeclinable
Rootअति
अरिच्यतsurpassed; extended beyond
अरिच्यत:
—
TypeVerb
Root√रिच् (रिणक्ति/रिच्यते) + अति-
पश्चात्behind; afterwards
पश्चात्:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootपश्चात्
भूमिम्the earth
भूमिम्:
Karma
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
अथthen; also
अथ:
—
TypeIndeclinable
Rootअथ
उindeed
उ:
—
TypeIndeclinable
Rootउ
पुरःin front; before
पुरः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootपुरस् (प्रातिपदिक/अव्ययीभाव-प्रयोग)
Entities Mentioned
V
VirājP
PuruṣaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes