Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 2

Rishi: Traditionally ascribed to the Puruṣa-sūkta seer-line (later Vedic attribution; often treated as śruti without a single human r̥ṣi in ritual pragmatics)
Devata: Puruṣa (cosmic Person) / Prajāpati (by bandhu)
Chandas: Triṣṭubh (Puruṣa-sūkta section)

पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति

púruṣa evédáṃ sárvaṃ yád bhūtáṃ yác ca bhāvyàm | utā́mṛtatvásyeśā́no yád ánnenātiróhati

पुरुष ही निश्चय ही सर्वता है—जो भूत है और जो भविष्य होगा। और वह अमृतत्व का ईश्वर भी है, क्योंकि वह अन्न के द्वारा (सब से) परे बढ़ता है।

पुरुषः । एव । इदम् । सर्वम् । यत् । भूतम् । यत् । च । भाव्यम् । उत । अमृतत्वस्य । ईशानः । यत् । अन्नेन । अतिरोहति

पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
एवindeed, alone
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
इदम्this
इदम्:
कर्म (वाक्ये ‘सर्वम्’ इत्यस्य विशेष्य/समनाधिकरण)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सर्वम्all, the whole
सर्वम्:
कर्म/समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
यत्whatever (that which)
यत्:
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भूतम्has been, past
भूतम्:
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
यत्and whatever (that which)
यत्:
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
and
:
TypeIndeclinable
Root
भव्यम्will be, future
भव्यम्:
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → भव्यम् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
उतand also
उत:
TypeIndeclinable
Rootउत
अमृतत्वस्यof immortality
अमृतत्वस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअमृतत्व (प्रातिपदिक)
ईशानःthe lord, ruler
ईशानः:
कर्तृ (समनाधिकरणे ‘पुरुषः’)
TypeAdjective
Rootईशान (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ईश्)
यत्because/inasmuch as; that which
यत्:
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अन्नेनby/with food
अन्नेन:
करण
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
अतिरोहतिsurpasses, rises beyond
अतिरोहति:
क्रिया (कर्तृ = पुरुषः)
TypeVerb
Rootअति + √रुह् (रुहँ आरोहणे)
P
Puruṣa
P
Prajāpati