Shukla Yajur Veda — Adhyaya 31, Mantra 10
Rishi: Puruṣa-sūkta tradition
Devata: Puruṣa / Prajāpati
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते
Transliteration
yát púruṣaṃ vyádadhuḥ katidhā́ vyàkalpayan | múkhaṃ kím asyāsīt kíṃ bāhū́ kím ūrū́ pā́dā ucyete
Translation
जब उन्होंने पुरुष का विभाग किया, तो कितने प्रकार से उसका विन्यास किया? उसका मुख क्या था? उसकी भुजाएँ क्या थीं? और उसकी ऊरू तथा पाद क्या कहे जाते हैं?
Padapatha (Word Analysis)
यत् । पुरुषम् । वि । अदधुः । कति-धा । वि । अकल्पयन् । मुखम् । किम् । अस्य । आसीत् । किम् । बाहू । किम् । ऊरू । पादाः । उच्येते
Word by Word
यत्which (that)
यत्:
कर्म (व्यदधुः इत्यस्य) / सम्बन्ध-निर्देशक
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
पुरुषम्the Person (Puruṣa)
पुरुषम्:
कर्म (व्यदधुः) / कर्म (व्यकल्पयन्)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
विapart, asunder, in division
वि:
क्रियाविशेषण (व्यदधुः) / उपसर्ग-योग
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अदधुःthey placed/arranged (set)
अदधुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु) — दधाति
कतिhow many
कति:
विशेषण (धा-क्रियायाः प्रकार-प्रश्नः)
TypeAdjective/Pronoun
Rootकति (प्रश्न-संख्यावाचक)
धाin ways/parts
धा:
क्रियाविशेषण (व्यदधुः) — प्रकार/विभाग
TypeIndeclinable
Rootधा (अव्यय-प्रत्ययः; ‘in parts/ways’)
विdistinctly, separately
वि:
क्रियाविशेषण (व्यकल्पयन्) / उपसर्ग-योग
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अकल्पयन्they arranged/formed
अकल्पयन्:
क्रिया
TypeVerb
Rootकॢप् (धातु) — कल्पयति
मुखम्mouth
मुखम्:
प्रश्न-विषयः (किम्…आसीत्) / कर्तृ-सम्बन्धः
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
किम्what?
किम्:
प्रश्न-प्रातिपदिकम्; विधेय-निर्देशः
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्यof him (of that Puruṣa)
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of him/its’
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम) — अस्य
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया (अस्तित्व/भव)
TypeVerb
Rootअस् (धातु) — अस्ति
किम्what?
किम्:
प्रश्न-प्रातिपदिकम्
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
बाहू(his) two arms
बाहू:
प्रश्न-विषयः (किम्…[आस्ताम्/आसीत्])
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
किम्what?
किम्:
प्रश्न-प्रातिपदिकम्
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ऊरू(his) two thighs
ऊरू:
प्रश्न-विषयः
TypeNoun
Rootऊरु (प्रातिपदिक)
पादाःfeet
पादाः:
कर्तृ/विषयः (उच्येते) — ‘the feet are said’
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
उच्येतेare called/are spoken of
उच्येते:
क्रिया (कर्मणि) — ‘are called/said’
TypeVerb
Rootवच् (धातु) — उच्यते (कर्मणि)
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes