Mantra 17
Rishi: Aśvamedha ritual tradition
Devata: Āditya/Sūrya-bandhu through the Aśva
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
आ॒त्मानं॑ ते॒ मन॑सा॒राद॑जानाम॒वो दि॒वा प॒तय॑न्तं पत॒ङ्गम् । शिरो॑ अपश्यं प॒थिभि॑: सु॒गेभि॑ररे॒णुभि॒र्जेह॑मानं पत॒त्रि
Transliteration
ātmā́naṃ te mánasārā́d ajānām ávo divā́ patáyantaṃ patáṅgam | śíro apaśyaṃ pathíbhiḥ sugébhiḥ aréṇubhir jéhamānaṃ patatrí
Translation
मन से मैंने दूर से ही तेरे आत्मस्वरूप को जाना—उस पतंग को जो दिवा में द्युलोक में उड़ता है। मैंने तेरे शिर को देखा—पक्षी-स्वरूप, सुगम पथों से, धूल-रहित, वेग से गतिमान।
Padapatha (Word Analysis)
आत्मानम् । ते । मनसा । आरात् । अजानाम् । अवः । दिवा । पतयन्तम् । पतङ्गम् । शिरः । अपश्यम् । पथिभिः । सुगेभिः । अरेणुभिः । जेहमानम् । पतत्रि
Word by Word
आत्मानम्the self (as object)
आत्मानम्:
कर्म
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
तेof you / your
ते:
सम्बन्ध
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
मनसाwith the mind
मनसा:
करण
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
आरात्from afar / at a distance
आरात्:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootआरात्
अजानाम्I knew / I recognized
अजानाम्:
कर्तृ
TypeVerb
Rootज्ञा (धातु) + अ (उपसर्ग/निषेध-प्रत्यय) → अजानाम्
अवःhelp, protection
अवः:
कर्म
TypeNoun
Rootअवस् (प्रातिपदिक)
दिवाby day / in the daytime
दिवा:
अधिकारण
TypeNoun
Rootदिव्/द्यौ (प्रातिपदिक)
पतयन्तम्flying / causing to fly
पतयन्तम्:
विशेषण (कर्मणि)
TypeAdjective/Participle
Rootपत् (धातु) + यत् (णिच्/प्रेरणार्थक-प्रत्यय) → पतयत् (वर्तमान-कृदन्त)
पतङ्गम्the bird (patanga)
पतङ्गम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपतङ्ग (प्रातिपदिक)
शिरःthe head
शिरः:
कर्म
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
अपश्यम्I saw
अपश्यम्:
कर्तृ
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) + अप (उपसर्ग) → अपश्यत्
पथिभिःby/with paths
पथिभिः:
करण
TypeNoun
Rootपथिन् (प्रातिपदिक)
सुगेभिःby good/easy (paths)
सुगेभिः:
विशेषण (करणे)
TypeAdjective
Rootसु-ग (प्रातिपदिक) / सुग (विशेषण-प्रातिपदिक)
अरेणुभिःdustless / free from dust
अरेणुभिः:
विशेषण (करणे)
TypeAdjective
Rootअ-रेणु (प्रातिपदिक)
जेहमानम्hastening / moving swiftly
जेहमानम्:
विशेषण (कर्मणि)
TypeAdjective/Participle
Rootह्मा/ह्मि (धातु; ‘to move, to hasten’) → जेहमान (वर्तमान-कृदन्त)
पतत्रिthe winged one / bird
पतत्रि:
कर्म
TypeNoun
Rootपतत्रिन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
Ā
Āditya (Sūrya)A
Aśva (Aśvamedha horse as Sūrya-bandhu)P
Path/Ṛta (Su-gāḥ pathayaḥ)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes