Mantra 10
Rishi: Traditionally attributed to Prajāpati/Hiraṇyagarbha hymn-seers; in later lists often connected with Kaśyapa or Prajāpati (attribution varies).
Devata: Prajāpati (Hiraṇyagarbha).
Chandas: Triṣṭubh (common classification for this verse in Vedic hymn tradition).
Samhita Patha (Devanagari)
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
Transliteration
hiraṇyagárbhaḥ sám avartatā́gre bhūtásya jātáḥ pátir éka āsīt | sá dā́dhāra pṛthivī́ṃ dyā́m utémā́ṃ kásmai devā́ya havíṣā vidhema
Translation
हिरण्यगर्भ आदि में प्रकट हुआ; भूत-जात का जन्मा हुआ एकमात्र स्वामी वही था। उसी ने इस पृथ्वी को और उस ऊँचे द्युलोक को धारण किया—हम किस देव को हवि द्वारा यजन करें?
Padapatha (Word Analysis)
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः । सम् । अ॒व॒र्त॒त । अग्रे॑ । भू॒तस्य॑ । जा॒तः । पतिः॑ । एकः॑ । आ॒सी॒त् । सः । दा॑धार । पृ॒थि॒वीम् । द्याम् । उ॒त । इ॒माम् । कस्मै॑ । दे॒वाय॑ । ह॒विषा॑ । वि॒धे॒म
Word by Word
हिरण्यगर्भःHiraṇyagarbha (the Golden Embryo/Creator)
हिरण्यगर्भः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootहिरण्यगर्भ (प्रातिपदिक)
सम्together; completely (prefix)
सम्:
—
TypeIndeclinable
Rootसम् (उपसर्ग)
अवर्ततcame into being; arose; existed
अवर्तत:
—
TypeVerb
Root√वृत् (वर्तते/वर्तति)
अग्रेin the beginning; at first
अग्रे:
अधिकरण
TypeIndeclinable
Rootअग्र (प्रातिपदिक)
भूतस्यof what has become; of the created being
भूतस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootभूत (प्रातिपदिक; √भू क्त)
जातःborn; arisen
जातः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Root√जन् (क्त)
पतिःlord; master
पतिः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
एकःone; sole
एकः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
आसीत्was
आसीत्:
—
TypeVerb
Root√अस्
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
दाधारsupported; held
दाधार:
—
TypeVerb
Root√धृ
पृथिवीम्the earth
पृथिवीम्:
कर्म
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
द्याम्the heaven; the sky
द्याम्:
कर्म
TypeNoun
Rootद्यौ/दिव् (प्रातिपदिक)
उतand; also
उत:
—
TypeIndeclinable
Rootउत
इमाम्this
इमाम्:
कर्म (पृथिवीम् इत्यस्य विशेषणम्)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम)
कस्मैto whom?
कस्मै:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम)
देवायto the god
देवाय:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
हविषाwith oblation
हविषा:
करण
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
विधेमmay we offer; may we worship/perform
विधेम:
—
TypeVerb
Root√धा (वि+धा)
Entities Mentioned
P
Prajāpati (Hiraṇyagarbha)A
AgniRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes