Shukla Yajur Veda — Adhyaya 24, Mantra 35
Rishi: Yājñavalkya-tradition.
Devata: Candra; Vanaspati-gaṇa; Savitṛ; Vāta; Akūpāra; Hri.
Chandas: Yajus (prose).
Samhita Patha (Devanagari)
पु॒रु॒ष॒मृ॒गश्च॒न्द्रम॑सो गो॒धा काल॑का दार्वाघा॒टस्ते वन॒स्पती॑नां कृक॒वाकु॑ः सावि॒त्रो ह॒ᳪसो वात॑स्य ना॒क्रो मक॑रः कुली॒पय॒स्तेऽकू॑पारस्य ह्रि॒यै शल्य॑कः
Transliteration
puruṣamṛgáś candrámaso godhā́ kā́lakā dārvāghā́ṭas te vanaspátīnām kṛkavā́kuḥ sāvitró haṃsó vā́tasya nā́kro mákaraḥ kulī́payas te ’kūpā́rasya hriyái śalyákaḥ
Translation
पुरुषमृग चन्द्रमा का है; गोधा, कालका, दार्वाघाट—ये वनस्पतियों के स्वामियों के हैं। कृकवाकु सावितृ का है; हंस वायु का है। नाक्र (मगर), मकर, कुलीपय—ये अकूपार के हैं; ह्रि (लज्जा/श्री-रूपा मर्यादा) के लिए शल्यक है।
Padapatha (Word Analysis)
पुरुषमृगः । चन्द्रमसः । गोधा । कालका । दार्वाघाटः । ते । वनस्पतीनाम् । कृकवाकुः । सावित्रः । हंसः । वातस्य । नाक्रः । मकरः । कुलीपयः । ते । अकूपारस्य । ह्रियै । शल्यकः ।
Word by Word
पुरुषमृगःthe ‘man-beast’ (a kind of animal)
पुरुषमृगः:
Kartā
TypeNoun
Rootपुरुष-मृग (प्रातिपदिक)
चन्द्रमसःof the Moon
चन्द्रमसः:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootचन्द्रमस् (प्रातिपदिक)
गोधाthe iguana / monitor-lizard
गोधा:
Kartā
TypeNoun
Rootगोधा (प्रातिपदिक)
कालकाKālakā (a named creature/bird)
कालका:
Kartā
TypeNoun
Rootकालका (प्रातिपदिक)
दार्वाघाटःDārvāghāṭa (a named creature/bird)
दार्वाघाटः:
Kartā
TypeNoun
Rootदार्वाघाट (प्रातिपदिक)
तेthese / they
ते:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
वनस्पतीनाम्of the forest-trees / lords of the forest
वनस्पतीनाम्:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootवनस्पति (प्रातिपदिक)
कृकवाकुःKṛkavāku (a named bird/creature)
कृकवाकुः:
Kartā
TypeNoun
Rootकृकवाकु (प्रातिपदिक)
सावित्रःbelonging to Savitṛ / solar
सावित्रः:
Kartā
TypeAdjective
Rootसावित्र (प्रातिपदिक)
हंसःthe swan / goose
हंसः:
Kartā
TypeNoun
Rootहंस (प्रातिपदिक)
वातस्यof the Wind
वातस्य:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक)
नाक्रःthe crocodile
नाक्रः:
Kartā
TypeNoun
Rootनाक्र (प्रातिपदिक)
मकरःthe makara (sea-monster)
मकरः:
Kartā
TypeNoun
Rootमकर (प्रातिपदिक)
कुलीपयःKulīpaya (a named aquatic creature)
कुलीपयः:
Kartā
TypeNoun
Rootकुलीपय (प्रातिपदिक)
तेthese / they
ते:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
अकूपारस्यof Akūpāra (the ‘unfathomable’, cosmic tortoise/ocean)
अकूपारस्य:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootअकूपार (प्रातिपदिक)
ह्रियैfor modesty / for Hri (personified Modesty)
ह्रियै:
Sampradāna
TypeNoun
Rootह्रि (स्त्री; प्रातिपदिक)
शल्यकःthe porcupine (śalyaka)
शल्यकः:
Kartā
TypeNoun
Rootशल्यक (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
C
Candra (Moon)V
Vanaspati-gaṇa (Lords of the forest/vegetal powers)S
SavitṛV
Vāta (Wind)A
AkūpāraH
Hrī (Modesty/Grace)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes