Shukla Yajur Veda — Adhyaya 23, Mantra 3
Rishi: Prajāpati/Ka hymn tradition
Devata: Ka = Prajāpati
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
यः प्रा॑ण॒तो नि॑मिष॒तो म॑हि॒त्वैक॒ इद्राजा॒ जग॑तो ब॒भूव॑ । य ईशे॑ अ॒स्य द्वि॒पद॒श्चतु॑ष्पदः॒ कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
Transliteration
yáḥ prāṇató nimíṣato mahitvā́ éka íd rājā́ jágato babhū́va | yá ī́śe asyá dvipádaś cátuṣpadaḥ kásmai devā́ya havíṣā vidhema
Translation
जो प्राण लेने वालों और निमिष करने वालों का, अपने महत्त्व से, एकमात्र राजा बन गया; जो इस जगत् पर—द्विपद और चतुष्पद पर—शासन करता है: हम किस देव को हवि से पूजन अर्पित करें?
Padapatha (Word Analysis)
यः । प्राणतः । निमिषतः । महित्वा । एकः । इत् । राजा । जगतः । बभूव । यः । ईशे । अस्य । द्विपदः । चतुष्पदः । कस्मै । देवाय । हविषा । विधेम ।
Word by Word
यःwho (he who)
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्राणतःof the breathing (living being)
प्राणतः:
Adhikaraṇa
TypeParticiple (Adjective)
Rootप्र + अन् (धातु) → प्राण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
निमिषतःof the blinking (living being)
निमिषतः:
Adhikaraṇa
TypeParticiple (Adjective)
Rootनि + मिष् (धातु) → निमिषत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
महित्वाby (his) greatness/majesty
महित्वा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootमहिमन्/महित्व (प्रातिपदिक)
एकःthe one (alone)
एकः:
Kartā
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
इत्indeed/just
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत् (निपात/अव्यय)
राजाking
राजा:
Kartā
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
जगतःof the world/moving creation
जगतः:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootजगत् (प्रातिपदिक)
बभूवbecame/has become
बभूव:
—
TypeVerb
Rootभू (धातु)
यःwho
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ईशेrules/is lord over
ईशे:
—
TypeVerb
Rootईश् (धातु)
अस्यof this (universe)
अस्य:
Adhikaraṇa
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
द्विपदःof the two-footed (beings)
द्विपदः:
Adhikaraṇa
TypeNoun/Adjective
Rootद्वि + पद (प्रातिपदिक) → द्विपद्
चतुष्पदःand of the four-footed (beings)
चतुष्पदः:
Adhikaraṇa
TypeNoun/Adjective
Rootचतुर् + पद (प्रातिपदिक) → चतुष्पद्
कस्मैto which (to whom)
कस्मै:
Sampradāna
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
देवायto the god
देवाय:
Sampradāna
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
हविषाwith oblation
हविषा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootहविस् (प्रातिपदिक)
विधेमmay we offer/perform (worship)
विधेम:
—
TypeVerb
Rootधा (धातु) + वि (उपसर्ग) → वि-धा
Entities Mentioned
K
Ka (Prajāpati)J
Jagat (all moving creation)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes