Mantra 15
Rishi: Yājñavalkya-tradition (school attribution).
Devata: Agni (with Pūṣan as associated power).
Chandas: Bṛhatī
Samhita Patha (Devanagari)
सु॒ब॒र्हिर॒ग्निः पू॑ष॒ण्वान्त्स्ती॒र्णब॑र्हि॒रम॑र्त्यः । बृ॒ह॒ती छन्द॑ इन्द्रि॒यं त्रि॑व॒त्सो गौर्वयो॑ दधुः
Transliteration
su-barhír agníḥ pūṣaṇvā́nts tīrṇá-barhir amártyaḥ | bṛhatī́ chánda indriyáṃ trí-vatsó gā́ur váyo dadhúḥ
Translation
सु-बर्हिस् वाला अग्नि, पूषण के साथ, विधिवत् बिछे हुए बर्हिस् सहित, अमर है। बृहती छन्द—इन्द्र का तेज: त्रिवत्सो गौ (तीन-रूपा गौ), प्राण-शक्ति रूप में, उन्होंने स्थापित की।
Padapatha (Word Analysis)
सु॒-॒ब॒र्हिः । अ॒ग्निः । पू॒ष॒ण्वान् । स्ती॒र्ण-॒ब॒र्हिः । अम॑र्त्यः । बृ॒ह॒ती । छन्दः॑ । इ॒न्द्रि॒यम् । त्रि॑-वत्सः । गौः । वयः॑ । दधुः
Word by Word
सु-बर्हिःhaving good/beautiful sacrificial grass
सु-बर्हिः:
विशेषणम् (कर्तृपदस्य)
TypeAdjective
Rootसु (उपसर्ग/उपपद) + बर्हिस् (प्रातिपदिक)
अग्निःAgni (fire-god)
अग्निः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
पूषण्वान्endowed with Pūṣan
पूषण्वान्:
विशेषणम् (अग्निः)
TypeAdjective
Rootपूषन् (प्रातिपदिक) + वत् (मतुप्/वतुप् प्रत्यय)
स्तीर्ण-बर्हिःwhose sacrificial grass is spread
स्तीर्ण-बर्हिः:
विशेषणम् (अग्निः)
TypeAdjective
Rootस्तॄ (धातु) → स्तीर्ण (कृदन्त, क्त) + बर्हिस् (प्रातिपदिक)
अमर्त्यःimmortal
अमर्त्यः:
विशेषणम् (अग्निः)
TypeAdjective/Noun
Rootअ-मर्त्य (प्रातिपदिक)
बृहतीthe Bṛhatī (metre)
बृहती:
कर्तृ (दधुः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootबृहती (प्रातिपदिक; छन्दोनाम)
छन्दःmetre
छन्दः:
समानााधिकरणम् (बृहती इत्यस्य)
TypeNoun
Rootछन्दस् (प्रातिपदिक)
इन्द्रियम्power; vigour; faculty
इन्द्रियम्:
कर्म
TypeNoun
Rootइन्द्रिय (प्रातिपदिक)
त्रिवत्सःthree-year-old (calf); having three calves/years
त्रिवत्सः:
कर्तृ (दधुः इत्यस्य; गौः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective/Noun
Rootत्रि + वत्स (प्रातिपदिक)
गौःcow
गौः:
कर्तृ (दधुः इत्यस्य)
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
वयःvitality; strength; life
वयः:
कर्म
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
दधुःthey placed/established
दधुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु)
Entities Mentioned
A
AgniP
PūṣanI
IndraRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes