Shukla Yajur Veda — Adhyaya 19, Mantra 88
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic transmission; specific ṛṣi ascription not explicit in the mantra).
Devata: Aśvinau; Sarasvatī; (indirectly) Satya/ṛta as ritual principle.
Chandas: Mixed/prose-like yajus with triṣṭubh-like cadence in parts (to be metrically verified).
Samhita Patha (Devanagari)
मुख॒ᳪ सद॑स्य॒ शिर॒ इत् सते॑न जि॒ह्वा प॒वित्र॑म॒श्विना॒सन्त्सर॑स्वती । चप्पं॒ न पा॒युर्भि॒षग॑स्य॒ वालो॑ व॒स्तिर्न शेपो॒ हर॑सा तर॒स्वी
Transliteration
múkhā̱m sádasya śíra íd saténa jihvā́ pavítram aśvínā sánt sárasvatī | cáp̱paṃ na pāyúr bhiṣágasya vā́lo vastír na śépo hárasā tarasvī́
Translation
मुख ही सदस् का शिर है—निश्चय ही। सत्य के द्वारा जिह्वा पवित्र करने वाली है—अश्विन-स्वरूप, सरस्वती-स्वरूप। वैद्य का रक्षक पुच्छ के समान है; वस्ति के समान, शेप के समान—वेगयुक्त बल से पराक्रमी।
Padapatha (Word Analysis)
मुखम् । सदस्यः । शिरः । इत् । सतेन । जिह्वा । पवित्रम् । अश्विनौ । सन्त् । सरस्वती । चप्पम् । न । पायुः । भिषगस्य । वालः । वस्तिः । न । शेपः । हरसा । तरस्वी
Word by Word
मुखम्mouth
मुखम्:
कर्म (उपमान/अङ्ग-निर्देश)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
सदस्यस्यof the member (of the assembly)
सदस्यस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootसदस्य (प्रातिपदिक)
शिरःhead
शिरः:
कर्म (उपमान/अङ्ग-निर्देश)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
इत्indeed/just
इत्:
—
TypeIndeclinable
Rootइत् (निपात)
सतेनwith truth
सतेन:
करण
TypeNoun
Rootसत्य (प्रातिपदिक)
जिह्वाtongue
जिह्वा:
कर्तृ (अङ्ग-निर्देश)
TypeNoun
Rootजिह्वा (प्रातिपदिक)
पवित्रम्purifier; purifying (instrument)
पवित्रम्:
कर्म/विशेष्य-विशेषणभाव
TypeNoun/Adjective
Rootपवित्र (प्रातिपदिक)
अश्विनौthe Aśvins (twin gods)
अश्विनौ:
कर्तृ
TypeNoun
Rootअश्विन् (प्रातिपदिक)
सन्त्being
सन्त्:
कर्तृ-विशेषण
TypeVerb (participle)
Rootअस् (धातु)
सरस्वतीSarasvatī
सरस्वती:
कर्तृ (समुच्चित)
TypeNoun
Rootसरस्वती (प्रातिपदिक)
चप्पम्jaw/cheek (chappa)
चप्पम्:
कर्म (उपमान/अङ्ग-निर्देश)
TypeNoun
Rootचप्प (प्रातिपदिक)
नlike/as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
पायुःanus
पायुः:
कर्तृ/उपमान-अङ्ग
TypeNoun
Rootपायु (प्रातिपदिक)
भिषगस्यof the physician
भिषगस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootभिषज्/भिषग् (प्रातिपदिक)
वालःtail/hair-tuft
वालः:
कर्तृ/उपमान-अङ्ग
TypeNoun
Rootवाल (प्रातिपदिक)
वस्तिःbladder
वस्तिः:
कर्तृ/उपमान-अङ्ग
TypeNoun
Rootवस्ति (प्रातिपदिक)
नlike/as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
शेपःpenis
शेपः:
कर्तृ/उपमान-अङ्ग
TypeNoun
Rootशेप (प्रातिपदिक)
हरसाwith vigor/impetuosity
हरसा:
करण
TypeNoun
Rootहरस् (प्रातिपदिक)
तरस्वीswift/impetuous
तरस्वी:
कर्तृ-विशेषण
TypeAdjective
Rootतरस्विन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AśvinauS
SarasvatīS
Satya/Ṛta (truth/right order)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes