Shukla Yajur Veda — Adhyaya 15, Mantra 62
Rishi: RV-derived
Devata: Agni/Vāyu complex (imagistic); possibly Indra/Agni by contextual assignment
Chandas: Tr̥ṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
प्रोथ॒दश्वो॒ न यव॑सेऽवि॒ष्यन्य॒दा म॒हः सं॒वर॑णा॒द्वयस्था॑त् । आद॑स्य॒ वातो॒ अनु॑वाति शो॒चिरध॑ स्म ते॒ व्रज॑नं कृ॒ष्णम॑स्ति
Transliteration
próthad áśvo ná yávase’viṣyán yadā́ máhaḥ saṃváraṇād váyasthā́t | ā́ dasya vā́to ánvavāti śócír ádha sma te vrájanaṃ kṛ́ṣṇam asti
Translation
अश्व मानो चरागाह की ओर उछल पड़ा, जब वह महान आवरण (संवरण) से निकलकर स्थिर हुआ। तब वायु उसकी ज्वाला के पीछे-पीछे बहती है; और फिर, हे (देव), तेरे लिए मार्ग कृष्ण—अंधकारमय—हो जाता है।
Padapatha (Word Analysis)
प्र । उ॒थ॒त् । अश्वः । न । यव॑से । अ॒वि॒ष्यन् । य॒दा । म॒हः । सं॒वर॑णात् । वयः-स्था॑त् । आ । अ॒द॒स्य॒ । वातः । अनु॑वाति । शो॒चिः । अध॑ । स्म । ते । व्रज॑नम् । कृ॒ष्णम् । अ॒स्ति ।
Word by Word
प्रोथत्surged forth / expanded
प्रोथत्:
Kartā
TypeVerb
Rootप्र + √उथ्/वथ् (उथ् = कम्पने/वर्धने; here: ‘to swell/expand, surge’)
अश्वःthe horse
अश्वः:
Kartā
TypeNoun
Rootअश्व (प्रातिपदिक)
नlike / as
न:
—
TypeIndeclinable
Rootन
यवसेfor fodder / for grass
यवसे:
Sampradāna
TypeNoun
Rootयवस (प्रातिपदिक)
अविष्यन्they entered / they went in
अविष्यन्:
Kriyā (of the subject) / Kartā (implicit)
TypeVerb
Rootआ + √विश् (प्रवेशने) / √विश् (to enter, settle) with preverb अवि- (Vedic usage)
यदाwhen
यदा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootयदा
महःof the great (one) / greatness
महः:
Sambandha
TypeNoun
Rootमहत् (प्रातिपदिक) → महस् (Vedic neuter) / महः
संवरणात्from the enclosure / from the covering
संवरणात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootसंवरण (प्रातिपदिक) < सम् + √वृ (वरणे, आवरणे)
वयस्थात्from the life-abode / from the station of vitality
वयस्थात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootवयस्था (प्रातिपदिक) = ‘age-station/abode of life’; also read as वयः-स्थात् (वयः + स्था) in Vedic
आत्then / thereupon
आत्:
—
TypeIndeclinable
Rootआत्
अस्यof him / of it
अस्य:
Sambandha
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम) → अस्य
वातःthe wind
वातः:
Kartā
TypeNoun
Rootवात (प्रातिपदिक) < √वा (गत्यर्थ/वायौ)
अनुवातिblows along / follows blowing
अनुवाति:
Kriyā (wind as agent)
TypeVerb
Rootअनु + √वा (वायने/प्रवहणे)
शोचिःthe flame / the blaze
शोचिः:
Karma (of ‘blows along’) / or Kartā in apposition
TypeNoun
Rootशोचिस् (प्रातिपदिक)
अधthen / indeed
अध:
—
TypeIndeclinable
Rootअध
स्मindeed / surely
स्म:
—
TypeIndeclinable
Rootस्म
तेyour
ते:
Sambandha
TypePronoun
Rootत्वम् (सर्वनाम) → ते
व्रजनम्the pen / enclosure / stall
व्रजनम्:
Karma
TypeNoun
Rootव्रज (प्रातिपदिक)
कृष्णम्black / dark
कृष्णम्:
Viśeṣaṇa (of व्रजनम्)
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
अस्तिis
अस्ति:
Kriyā
TypeVerb
Root√अस् (भुवि)
Entities Mentioned
A
AgniV
VāyuI
Indra (contextual/secondary)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes